Category Archives: Economic Policy

Topics related to economic policy

Το θαύμα της πτώσης των αποδόσεων των Ελληνικών ομολόγων, το ψεύτικο success story της εξόδου στις αγορές, το Grexit και το Ευρωπαϊκό όνειρο που έγινε εφιάλτης

Πιστεύετε ότι υπάρχει ο Άγιος Βασίλης; Εάν ναι, τότε δεν θα σας φανεί παράξενο που οι αποδόσεις στα Ελληνικά ομόλογα διαμορφώνονται λίγο πριν τα Χριστούγεννα του 2017 στα χαμηλότερα επίπεδα από τον καιρό που εκδηλώθηκε η οικονομική κρίση!

Αυτό συνέπεσε με την επίσκεψη στην Νέα Υόρκη του Μαρξιστή υπουργού της Ελληνικής κυβέρνησης, αυτού που ανατράφηκε σε ακριβό ιδιωτικό σχολείο της Αγγλίας και σπούδασε στην περίφημο πανεπιστήμιο της Οξφόρδης, και ήταν ο πιο πρόσφατος «διαπραγματευτής» στο λεγόμενο «πρόγραμμα διάσωσης» της χρεοκοπημένης χώρας που έχει ρημάξει την οικονομία. Κατά την επίσκεψη αυτή προέδρευσε σε συνέδριο για τις επενδύσεις στην Ελλάδα και μέσα στα άλλα του δόθηκε η ευκαιρία να χτυπήσει το κουδούνι στο Χρηματιστήριο της Νέας Υόρκης, τον ναό του πλασματικού ή κερδοσκοπικού κεφαλαίου κατά τον Μαρξ. Την ίδια στιγμή ο Πρωθυπουργός της Ελλάδας συναντιόταν με τον Διευθύνοντα Σύμβουλο της Deutsche Bank, μιας από τις τράπεζες που είχαν εμπλακεί στην αύξηση του χρέους της Ελλάδα και της υπαγωγής στο καθεστώς χρεοκοπίας και η οποία έχει τιμωρηθεί με υψηλά πρόστιμα από τις Αμερικανικές αρχές για την εμπλοκή της στην οικονομική κρίση του 2008. Όμως αυτή την φορά τα μηνύματα ήταν θετικά συντείνοντας στην θριαμβολογία της κυβέρνηση για καθαρή έξοδο στις αγορές, δηλαδή χωρίς κάποιο μνημόνιο επιτήρησης, από το νέο έτος. Γιατί όχι; Η πτώση των αποδόσεων των Ελληνικών κρατικών ομόλογων της χρεοκοπημένης χώρας κυμαίνεται πλέον σε αξιοζήλευτα επίπεδα ακόμα και για χώρες που δεν βρίσκονται υπό επιτήρηση!

Για κάποιον που δεν είναι ενήμερος σίγουρα οι εξελίξεις αυτές θα μοιάζανε με θαύμα ή δώρο ΑγιοΒασιλιάτικο. Θα μπορούσε να ήταν και σενάριο ταινίας, εξ ου και η αναφορά μας σε άλλες ταινίες εδώ. Αλλά γιατί όμως είμαστε σκεπτικοί ως προς το θαύμα αυτό;

Η Ελλάδα δεν έχει πρόσβαση στις αγορές, από το 2010, εκτός από τα βραχυπρόθεσμα κρατικά ομόλογα και κάποια μικρή έκδοση ομολόγων το 2014 και 2017. Αυτό ήταν αποτέλεσμα της ουσιαστικής χρεωκοπίας της χώρας που προκάλεσε και την είσοδο στο πρόγραμμα οικονομικής αναδιάρθρωσης (ή «διάσωσης») υπό το ΔΝΤ, την ΕΚΤ και την ΕΕ. Έχουν διατυπωθεί αρκετές θεωρίες για το τι οδήγησε στην κρίση, ποιος πραγματικά “διασώθηκε” με αυτό το πρόγραμμα και εάν το πρόγραμμα σχεδιάστηκε και εφαρμόστηκε σωστά. Αλλά αυτή είναι μια άλλη συζήτηση. Ωστόσο, στο πλαίσιο αυτού του προγράμματος, το χρέος που κατέχουν ιδιώτες επενδυτές (εκείνοι που δεν το ξεφορτώθηκαν κατά τη διάρκεια των πρώτων ετών της “διάσωσης”, δηλαδή μάλλον εκείνοι που παρείχαν δανειακά κεφάλαια με αποτέλεσμα να οδηγηθούμε σε αυτή τη κατάσταση) υπέστη οριζόντιο κούρεμα (απομείωση) της τάξης του 53% το 2012.  Όμως η χώρα εξακολουθεί να είναι σε πτώχευση ακόμα και σήμερα με το χρέος σε υπερβολικά υψηλά επίπεδα, κάτι που το καθιστά ιδιαίτερα δύσκολο να αποπληρωθεί ειδικά επειδή ανήκει κυρίως σε ξένους επενδυτές, διέπεται από νόμους του εξωτερικού και ορίζεται σε νόμισμα που δεν ελέγχεται από τη χώρα, δηλαδή χωρίς τη δυνατότητα υποτίμησης. Το ΔΝΤ έχει ήδη χαρακτηρίσει το χρέος ως μη βιώσιμο ή τουλάχιστον αυτό έχει αφήσει να εννοηθεί και προετοιμάζεται να απεμπλακεί δεδομένου ότι δεν φαίνεται δυνατή μια γενναία ελάφρυνση αφού το ευρωπαϊκό κοινό δεν φαίνεται να συναινεί. Αλλά σε κάθε περίπτωση μετά από όλο το μελόδράμα, η Ελλάδα πλησιάζει στο τέλος του τρίτου μέρους του προγράμματος “διάσωσης” από το οποίο υποτίθεται ότι θα εξέλθει μέσα στο 2018 αποκτώντας για άλλη μια φορά πρόσβαση δανειοδότησης απευθείας από τις κεφαλαιαγορές, ανεξάρτητα από το πόσο απίθανο αυτό φαίνεται.

Η πιστοληπτική αξιολόγηση

Ποιος θα το φανταζόταν ότι η Ελλάδα θα μπορούσε να βγει στις αγορές; Το δημόσιο χρέος της βρίσκεται κοντά στο 180% του ΑΕΠ και η αξιολόγηση του στο Β- (κατά την S&P) το οποίο το κατατάσσει στα κερδοσκοπικά προϊόντα (δηλ. δεν είναι επενδυτικό προϊόν-investment grade). Το επίπεδο του χρέους είναι πολύ υψηλότερο από ό,τι πριν από την κρίση και η αξιολόγησή του, όπως θα ήταν αναμενόμενο, πολύ χαμηλότερη.

Ωστόσο, η απόδοση του 4% των ομολόγων, το Δεκέμβριο του 2017, είναι πολύ χαμηλότερη σε σχέση με την περίοδο της κρίσης, ακόμη και αν η πιστοληπτική ικανότητα δεν έχει βελτιωθεί τρομερά. Λίγο πριν ξεσπάσει η Ελληνική κρίση το 2009, η απόδοση των δεκαετών ομολόγων ήταν περίπου 5% με το Euribor λίγο πάνω από το 1%, ενώ τώρα με το Euribor ελαφρώς θετικό, η απόδοση είναι 4%. Δηλαδή η απόδοση βρίσκεται στα ίδια σχεδόν επίπεδα με πριν την κρίση αν και η οικονομία είναι σε χειρότερη κατάσταση!

Οι αποδόσεις

Η απόδοση των Ελληνικών ομολόγων κυμάνθηκε κατά τη διάρκεια της κρίσης κυρίως μεταξύ 7-10% (με κάποιες εξάρσεις σε περιόδους αβεβαιότητας). Αυτή τη στιγμή, με το 4%, είναι κάτω από χώρες που είναι πολύ μεγαλύτερες, δεν βρίσκονται σε συνθήκες οικονομικής ασφυξίας όπως η Ελλάδα, δεν είναι υπό δημοσιονομική εποπτεία, έχουν πολύ χαμηλότερη μόχλευση και μεγαλύτερες προοπτικές ανάπτυξης. Τέτοιες περιπτώσεις χωρών είναι ενδεικτικά το Μεξικό, η Ινδία ή η Βραζιλία. Ίσως αυτό να παρέχει μια εξήγηση: αυτές οι χώρες είναι ανεξάρτητες. Η Ελλάδα είναι μέλος της ΕΕ, η οποία έχει χορηγήσει πολλά δάνεια στη χώρα. Από τα €330 δισ. Ελληνικού χρέους, το 75% οφείλεται στο ΔΝΤ, στην ΕΚΤ και τις χώρες της ΕΕ. Πιθανότατα αυτό σημαίνει ότι υπάρχει κάποια εγγύηση σε περίπτωση αδυναμίας πληρωμής, ή έτσι έχουν αφεθεί να πιστεύουν κάποιοι. Αλλά έτσι πιστεύαν πολλοί και πριν από την πτώχευση. Αυτή τη φορά βέβαια υποτίθεται ότι οι χώρες της ΕΕ έχουν εγγυηθεί αυτό το χρέος, μια πράξη που επιβλήθηκε ή ήταν έκφραση αλληλεγγύης. Όπως και να’ναι δεν είναι κάτι για το οποίο πολλοί θα τους ζήλευαν.

Αν τα Ελληνικά ομόλογα παρέχουν αρκετή ασφάλεια αποπληρωμής τότε θα μπορούσε να υποστηρίξει κανείς ότι αποτελούν μια καλή επενδυτική ευκαιρία; Σίγουρα έχουν ένα από τα υψηλότερα επιτόκια και αποδόσεις στην ΕΕ και πιθανώς και σε όλο το δυτικό ανεπτυγμένο κόσμο (σημ. δε συμπεριλαμβάνω την Ελλάδα στις ανεπτυγμένες αγορές επειδή είναι σε ένα καθεστώς χρεοκοπίας). Οι αποδόσεις των Γερμανικών ομολόγων είναι μόλις στο 0,3%, η οποία με τη σειρά της μαζί με άλλες χώρες της ΕΕ έχουν δανείσει στην Ελλάδα με επιτόκιο περίπου 1% στα πλαίσια του προγράμματος «διάσωσης». Αυτές οι χώρες πιθανότατα κερδίζουν χρήματα από τη διαφορά. Λυπάμαι βέβαια πραγματικά για τις χώρες που αντλούν κεφάλαια με υψηλότερα επιτόκια ή μπορούν να κάνουν κάτι καλύτερο με αυτά τα ποσά. Από την άλλη πλευρά, με αυτό το 4%, οι ιδιώτες επενδυτές θα κερδίζουν περίπου 3% εάν μπορούν να εκτιμήσουν σωστά τον πολιτικό κίνδυνο. Και αυτό είναι κάτι για το οποίο πρέπει να είναι ενήμερος κάποιος πριν αγοράσει. Δηλαδή να μπορεί να εκτιμήσει πόσο πιθανό είναι να ξεσηκωθούν και πάλι οι Έλληνες, όπως το 2015 και να θέλουν κάποιο είδος επαναδιαπραγμάτευσης ή μια έξοδο από αυτή την κατάσταση, δηλαδή το τρομακτικό #Grexit για το οποίο όμως θα μιλήσουμε παρακάτω.

Η δυνατότητα αποπληρωμής

Εάν η μόχλευση και η αξιολόγηση της πιστοληπτικής ικανότητας της Ελλάδας δεν δικαιολογούν την χαμηλή απόδοση (ή υψηλή τιμή) των ομολόγων, τότε τι συντελεί σε αυτό; Θα μπορούσε ας πούμε να δικαιολογείται από τη δυνατότητα αποπληρωμής αυτών των ομόλογων, με κάποια τρόπο, ακόμα και εάν όλα τα άλλα στοιχεία είναι αρνητικά; Μπορεί η Ελληνική οικονομία να το κάνει; Πιθανότατα όχι. Τουλάχιστον όχι χωρίς να καταστραφεί εντελώς η χώρα. Φυσικά ορισμένοι μπορεί να υποστηρίζουν ότι είναι δυνατόν ή να είναι αδιάφοροι με το ενδεχόμενο καταστροφής. Έχει χυθεί αρκετό μελάνι από οικονομολόγους για να αποδειχθεί ότι είναι απίθανο μια οικονομία να αυξάνεται με ρυθμούς 2-3% με πρωτογενές πλεόνασμα 3,5% ή λιγότερο και χωρίς γενναίες επενδύσεις. Επιπρόσθετα ούτε αυτή η ανάπτυξη του 2-3% δεν συμβαίνει αυτή τη στιγμή που μιλάμε. Δεν μπορεί να συμβεί επενδύοντας μόνο σε τουριστική δραστηριότητα χαμηλής προστιθέμενης αξίας και υποτονική κατανάλωση (των απείρων σουβλατζίδικων που ανοίγουν). Η προστιθέμενη αξία καθώς και οι μισθοί είναι υψηλότεροι στην παραγωγή.

Αντί να συζητάμε την αύξηση της παραγωγής ή της προστιθέμενης αξίας αν μπορεί να γίνει αλλιώς πολλοί προσπαθούν να αποπροσανατολίζουν και να εξαπατούν με τις συνηθισμένες ιστορίες περί διαφθοράς και γραφειοκρατίας που εμποδίζουν την ανάπτυξη. Ακόμη και αν αυτός ήταν ο λόγος, η Τρόικα θα έπρεπε να το είχε αντιμετωπίσει μετά από τόσα χρόνια και τόσες πολλές, αν και συχνά ανούσιες, μεταρρυθμίσεις. Όμως, με όλες αυτές τις μεταρρυθμίσεις, οδήγησε σε χαμηλότερη παραγωγικότητα, ακόμη και αν μειώθηκαν οι μισθοί. Αυτό οφείλεται στη ιστορικά χαμηλή προστιθέμενη αξία καθώς και το ΑΕΠ που μειώθηκε περαιτέρω λόγω της κρίσης. Είναι σαν να προσπαθεί κάποιος να καταπολεμήσει τα συμπτώματα παρά τα αίτια. Ποιος ξέρει, ίσως αυτός να είναι και ο σκοπός.

Στο τέλος όλα καταλήγουν στα χρήματα. Οι επενδύσεις στην Ελλάδα έχουν κατακρημνιστεί κατά τη διάρκεια της κρίσης. Η PwC εκτιμά ότι η οικονομία στερείται επενδύσεις ύψους 100 δισ. Ευρώ. Παρόλα αυτά η ΕΕ δεν επενδύει πραγματικά αυτή στη στιγμή αλλά ούτε και παλιότερα. Τα επενδυτικά προγράμματα της ΕΕ κυμάνθηκαν ιστορικά μόνο στο 1-3% του ΑΕΠ (δηλ στα €70 δισεκατομμύρια συνολικά από τα κοινοτικά προγράμματα 1985-2014 (ΕΣΠΑ, Πακέτο Ντελόρ/Σαντερ, ΜΕΠ). Με παράλληλη μόχλευση από την EBRD/EBI τα ποσά αυτά προσαυξήθηκαν σε κάποιο βαθμό αλλά αυτά δεν προσφέρονται δωρεάν, καθώς χρεώνεται τόκος. Να σημειωθεί επίσης ότι ακόμη και εκτός ΕΕ χώρες λαμβάνουν τέτοια κεφάλαια, όπως η Τουρκία, τα οποία είναι και αρκετά σημαντικού ύψους μάλιστα. Οι επενδύσεις από τα Ευρωπαϊκά προγράμματα όμως κατευθύνθηκαν σε δημόσια έργα χωρίς κάποιο μακροχρόνιο όφελος για την οικονομία. Αμφίβολο επίσης είναι και το όφελος από τις γεωργικές επιδοτήσεις που δίνονται, συχνά σε καλλιέργειες χωρίς μεγάλη προστιθέμενη αξία ή χρησιμότητα (π.χ.  τα έσοδα ανά στρέμμα της Ελληνικής γεωργοκτηνοτροφίας είναι πολύ χαμηλότερα της Ολλανδικής ενώ δεν παρέχουν και τροφική επάρκεια στην Ελλάδα…). Αλλά οι επιχορηγήσεις δημιουργούν εύκολη κατανάλωση και αίσθηση ευμάρειας ενώ τα δημόσια έργα εκτινάξανε τα κέρδη εργολαβικών εταιριών και με την σειρά τους καθιέρωσαν κάποιους νέους επιχειρηματικούς ομίλους που επίσης έλεγχαν και μέσα μαζικής ενημέρωσης. Ως εκ τούτου υπήρξε κάποια θετική προβολή αυτών των έργων και της ΕΕ μαζί και με το εισαγόμενο lifestyle που έφερε η φούσκα της κατανάλωσης με δανεικά… Το κοινό πλέον δε χρησιμοποιεί αυτούς τους νέους αυτοκινητόδρομους (καθώς τα διόδια και η χρήση των αυτοκινήτων είναι αρκετά ακριβά) καθιστώντας έτσι αμφίβολη και την απόσβεση των επενδύσεων ενώ η κατανάλωση έχει καταβαραθρωθεί αυξάνοντας και την ανεργία.

Ένας από αυτούς τους αυτοκινητόδρομους είναι στην πραγματικότητα η Ελληνική εκδοχή της “γέφυρας προς το πουθενά” του όρου που χαρακτηρίζει διεθνώς περιπτώσεις επενδύσεων χωρίς χρησιμότητα. Ο όρος προέκυψε στις ΗΠΑ, που είναι αρκετά ευαίσθητες σε θέματα σπατάλης δημοσίου χρήματος, όταν κάποτε κατασκευάστηκε μια γέφυρα σε ένα μέρος που δεν υπήρχε μεγάλη κίνηση και μετέπειτα μάλιστα κατέστη ανενεργή. Στην Ελλάδα ανάλογη περίπτωση είναι ο αυτοκινητόδρομος Ε65 ο οποίος έγινε στη μέση του πουθενά και δεν οδηγεί πουθενά, δηλαδή δεν συνδέεται με άλλο αυτοκινητόδρομο, μεγάλη πόλη, λιμάνι ή αεροδρόμιο (να σημειωθεί ότι η λέξη «πουθενά» αναφέρεται με όλο το σεβασμό προς τους συντοπίτες Θεσσαλούς, αλλά είμαι σίγουρος και ότι αυτοί οι ίδιοι δεν θα χρησιμοποιούν τον αυτοκινητόδρομο συχνά αλλά θα προτιμούν το δωρεάν υπάρχον δίκτυο για τις τοπικές μετακινήσεις οι οποίες δεν είναι και τόσες πολλές άλλωστε). Περίπου €1 δισεκατομμύριο ευρώ δαπανήθηκαν για αυτόν τον αυτοκινητόδρομο και άλλα περίπου €700 εκατ χρειάζονται για να τελειώσει (δηλαδή να συνδεθεί με άλλους μεγάλους αυτοκινητόδρομους) αλλά κανείς δεν ξέρει πότε θα συμβεί αυτό. Μάλλον αυτός που τον αποφάσισε, τουλάχιστον σε αυτή την μορφή και σε αυτή την Ελλάδα, σε περίπτωση που δεν είχε δόλια μέσα μάλλον θα ήθελε να κάνει πλάκα ή νόμιζε ότι οι Έλληνες είναι ηλίθιοι. Δεν είναι αστείο όμως, είναι εξωφρενικό. Συγκριτικά, με €1,2 δισ., 14 Ελληνικά τουριστικά αεροδρόμια υψηλής κυκλοφορίας (25 εκατ. επιβάτες) μεταβιβάστηκαν σε κοινοπραξία της Γερμανικής Fraport και του ομίλου Κοπελούζου. Με επιπλέον κοινοτική επιχορήγηση € 400 εκατ. θα εκσυγχρονιστούν. Τα μεγάλα Ελληνικά λιμάνια πωλήθηκαν για λιγότερο από αυτό το ποσό. Ενας από τους πιο ακριβούς και χρήσιμους αυτοκινητόδρομους, η Εγνατία, είναι προς πώληση και πιθανόν θα αποφέρει λιγότερα επίσης… Η Ελλάδα εξακολουθεί να μην έχει ούτε τρένα με μέση ταχύτητα (σύμφωνα με τα Ευρωπαϊκά πρότυπα δηλ. 200km). Ο εκσυγχρονισμός είναι σε εξέλιξη με ρυθμούς χελώνας τα τελευταία 20 χρόνια τουλάχιστον. Αν η Ελλάδα δαπανούσε αυτά τα χρήματα ανάλογα με τις ανάγκες και τις προτεραιότητες της, δηλαδή σε τομείς που δημιουργούν εισόδημα ή προσφέρουν υψηλή προστιθέμενη αξία, όπως σε μια Ελληνική αεροπορική εταιρεία ή σε ένα εργοστάσιο υψηλής τεχνολογίας, θα θεωρούνταν αθέμιτη επιδότηση, σπατάλη χρημάτων , αναποτελεσματικότητα, διαφθορά ή οτιδήποτε άλλο.

Αλλά ο Ε65 θα πρέπει να παραμένει όπως είναι, ως η απόδειξη της αναποτελεσματικής εμπλοκής της ΕΕ στην Ελλάδα καθώς και του ρόλου των συνεπικουρούμενων Ελληνικών επιχειρηματικών συμφερόντων. Ακόμα και οι αυτοκινητόδρομοι που οδηγούν βέβαια κάπου, λίγο διευκολύνουν τη εγχώρια οικονομία και τον πληθυσμό (ο καθένας θέλει να πηγαίνει στο χωριό του με αυτοκινητόδρομο μια φορά το χρόνο αλλά αυτό δεν σημαίνει ότι πρέπει να γίνει…). Περισσότερο αυτές οι επενδύσεις υποστηρίζουν μία οικονομία προτεκτοράτου που επικεντρώνεται, ελλείψει τοπικής παραγωγής, στην διευκόλυνση των μεταφορών αγαθών και ανθρώπων μεταξύ Ασίας και Βόρειας Ευρώπης.

Επιπλέον, τα τελευταία 40 χρόνια και ιδιαίτερα μετά την ένταξή στην ΕΕ και το Ευρώ η αποβιομηχάνιση επιτάθηκε καθιστώντας την Ελλάδα μια χώρα κατανάλωσης εισαγόμενων προϊόντων και υπηρεσιών, το οποίο επίσης αποτελεί χαρακτηριστικό μιας αποικιακής οικονομίας. Τα Ελληνικά επιχειρηματικά συμφέροντα δεν εναντιώθηκαν, ίσως και να το επικρότησαν. Πολλοί έσπευδαν να πάρουν άδειες εισαγωγών, πριν την είσοδο στην ΕΕ γιατί εν τέλει είναι ευκολότερο, ασφαλέστερο και γρηγορότερο να εισάγει κανείς παρά να παράγει. Αν θέλετε αυτή είναι η φιλοσοφία της άρπα-κόλας, αν μας επιτρέπεται ο αδόκιμος όρος. Η κατανάλωση αυτή υποστηρίζεται από το δημόσιο χρέος (που έχει πλέον εξαντλήσει τα όρια του) και τις υπηρεσίες χαμηλής παραγωγικότητας/χαμηλού μισθού όπως ο τουρισμός (που επίσης φθάνει σε κορεσμό καθώς η χώρα σύντομα εάν όχι ήδη έχει έλλειψη σε σερβιτόρους, καμαριέρες κλπ, ενώ οι μορφωμένοι νέοι αναγκάζονται να φύγουν στο εξωτερικό). Προτροπές όπως π.x. ένα μηχανικός να γίνει σερβιτόρος στερούνται σοβαρότητα φαντάζομαι αλλά είναι και αντιπαραγωγικές αν ληφθεί υπόψη σε αυτή την περίπτωση την χαμένη επένδυση στην εκπαίδευση αυτού του μηχανικού και το διαφυγόν κέρδος από την απασχόλησή του για να μη μιλήσουμε για το ψυχολογικό κόστος.  Αν κάποιος θεωρεί οπισθοδρομική ή κολάσιμη την προστασία της τοπικής παραγωγής σε έναν κόσμο υποτιθέμενου «ελεύθερου εμπορίου» τότε θα πρέπει να σκεφτούν ανάλογα μέτρα που λαμβάνονται σε όλες τις μεγάλες οικονομίες ξεκινώντας από την ίδια της ΕΕ και τα “anti-dumping” μέτρα κατά των εισαγωγών χάλυβα από τη Κίνα η στην προστασία στρατηγικών τομέων και στα μέτρα ενίσχυσης της τοπικής παραγωγής που λαμβάνουν οι ΗΠΑ και η Κίνα. Ελλείψει επενδύσεων μεγάλης κλίμακας (κατά πολύ μεγαλύτερες δηλαδή του €1-2 δις που συζητιούνται αυτόν τον καιρό), ή ενός Grexit, η ΕΕ θα πρέπει πιθανώς να προσφέρει στην Ελλάδα πενταετή διάλλειμα από τους κανονισμούς της ώστε να μπορούν να υπάρξουν δασμοί στις εισαγωγές, ελαστικότητα ως προς τις προδιαγραφές των προϊόντων και γενναίες επιχορηγήσεις ώστε να μπορέσουν να αναπτυχθούν εγχώρια τεχνολογία και προϊόντα. Θα μπορούσε να ονομαστεί αυτό “μέτρα κατά του παρασιτισμού”.

Ακόμα κι αν κάποιος μπορεί να επινοήσει περίεργα μαθηματικά για να αποδείξει τη βιωσιμότητα του χρέους στο υπερβολικό ύψος του 180% και απαίτησης πρωτογενούς πλεονάσματος 2-3,5%, κάποιες τελευταίες εξελίξεις θέτουν σε αμφισβήτηση και αυτό το επιχείρημα και αφήνει να εννοηθούν άλλες μηχανορραφίες. Μόλις τον Νοέμβριο του 2017, η Ελληνική Κυβέρνηση, προφανώς σε συμφωνία με την Τρόικα, προχώρησε στην ανταλλαγή των ομολόγων που κατείχαν ιδιώτες επενδυτές (εκείνα που υποβλήθηκαν στο κούρεμα του PSI του 2012) με νέα ομόλογα που λήγουν το 2023, 2028, 2033, 2037 και 2042 δηλ. σε 5,10,15,17,20 έτη), €25 δισεκατομμύρια ανταλλάχθηκαν σε σύνολο €30 δισ. Το κουπόνι των ομολόγων αυτών είναι 3,5%, 3,75%, 3,9%, 4,0%, 4,2%.

Η εξήγηση που δόθηκε για αυτή την κίνηση είναι ότι το Δημόσιο θέλει να αυξήσει τη ρευστότητα των ομολόγων προωθώντας τα σε μεγάλα χαρτοφυλάκια του εξωτερικού. Υπονοείται δηλαδή ότι οι μεγάλοι επενδυτές θέλουν να αγοράσουν Ελληνικό χρέος περισσότερο από τους μικρούς. Αυτό πια θα έθετε σοβαρά ερωτήματα για το κατά πόσο ή αγορά είναι αποτελεσματική (efficient market hypothesis). Επίσης δόθηκε ως εξήγηση ή ανάγκη κατασκευής μια κανονικής καμπύλης αποδόσεων (yield curve). Γιατί όμως ?!. Παρεμπιπτόντως, μήπως έχετε δει την καμπύλη αποδόσεων των Ελληνικών ομολόγων; Με βάση τα στοιχεία του Δεκεμβρίου του 2017, οι αποδόσεις κυμαίνονται γύρω στο 3% για όλες τις διάρκειες.

Αυτό δεν μοιάζει με καμπύλη αποδόσεων. Μοιάζει περισσότερο με καρδιογράφημα νεκρού (ή σχεδόν νεκρού). Και όντως κάτι τέτοιο είναι η χρεοκοπημένη Ελληνική οικονομία: βρίσκεται στην εντατική, σε μηχανική υποστήριξη (αν έχετε διαφορετικά στοιχεία για την καμπύλη παρακαλώ ενημερώστε με). Όμως, εάν η ΕΕ και το Υπουργείο Οικονομικών προσπαθούν να κατασκευάσουν μια κανονικότητα όσο αφορά τις αποδόσεις, αυτό είναι ένα πολύ ακριβό εγχείρημα. Τα κουπόνια των νέων ομολόγων είναι πολύ πάνω από το 2% των αρχικών ομολόγων. Ποιος θα πληρώσει τη διαφορά; Ο ελληνικός λαός; Και αν ναι, πώς;

Εν πάσει περιπτώσει, λαμβάνοντας το αρχικό χρονοδιάγραμμα αποπληρωμής του χρέους και αφού το ενημερώσουμε με τα νέα ομόλογα που έχουν ανταλλαχθεί, θα δούμε να προκύπτουν κάποιες πολύ υψηλές ανάγκες πληρωμών το 2023, το 2028, το 2033, το 2037 και το 2042. Οι πληρωμές αυτές διακόπτουν μια ήδη αφόρητη, σταθερή αλληλουχία υψηλών πληρωμών τις οποίες η χώρα έπρεπε να καλύψει μεταξύ 2023-2040, πράγμα που απαιτούσε ένα πρωτογενές πλεόνασμα 3,5%. Εάν η Ελλάδα πρόκειται να καλύψει τις νέες υψηλότερες πληρωμές, για παράδειγμα το 2023, το πρωτογενές πλεόνασμα θα πρέπει να υπερβεί το 5% ή η οικονομία να αυξηθεί κατά 8% ετησίως έως τότε, το οποίο αποτελεί σενάριο επιστημονικής φαντασίας απουσία κάποιου μαγικού σχεδίου ανάπτυξης ή όποιου σχεδίου εν τέλει εκτός από προεκλογικά κατασκευάσματα και ευφυολογήματα τηλεσχολιαστών σε συστημικά μέσα ενημέρωσης που συχνά προωθούν κάποιο αγαπημένο τους σχέδιο ή επενδυτή.

Επομένως, αυτές οι δανειακές υποχρεώσεις δεν μπορούν να ικανοποιηθούν. Τι θα συμβεί σε αυτή την περίπτωση; Πιθανώς η ΕΕ θα κληθεί να την καλύψει μέσω του ESM ή κάποιου άλλου μηχανισμού ή κάποιος άλλος θα έρθει προς διάσωση. Μάλλον θα δοθεί επίσης, ένα είδος ελάφρυνσης του χρέους με τη μορφή ανακατανομή των πληρωμών, το οποίο πιθανότατα θα ανακοινωθεί μέσα στο 2018. Πιθανώς αυτό ήδη έχει διαμορφωθεί και συμφωνηθεί με τους εμπλεκόμενους, αλλιώς δεν θα μπορούσε να προχωρήσει. Τουλάχιστον οι εταιρίες αξιολόγησης, θα έπρεπε να είχαν ξεσηκωθεί ως προς την αδυναμία αποπληρωμής του χρέους και να έχουν εγείρει επιφυλάξεις και απευθύνει προειδοποιήσεις. Αντιθέτως δεν έχουν κάνει κάτι, σιωπούν και υποτίθεται ότι προδιαγράφουν θετικές προοπτικές για το Ελληνικό χρέος. Τι ωραία! Φαίνεται ότι έχουμε μείνει έξω από όλες αυτές τις συνομιλίες!

Συνεπώς φαίνεται ότι η ΕΕ ή είναι ικανοποιημένη ή δεν μπορεί να κάνει κάτι περισσότερο και προσπαθεί να κλείσει τη συζήτηση για το Ελληνικό χρέος και την αποτυχία της άρον-άρον. Αυτό θέτει και στις πραγματικές διαστάσεις της την συζήτηση για το κόστος που προκάλεσε η διαμάχη για το δημοψήφισμα του 2015 (δηλ. η υποτιθέμενη πρόσθετη επιβάρυνση ύψους 100 δισ. σύμφωνα με κάποιους πόσο μάλλον αφού τα μέτρα αυτά ήταν προδιαγεγραμμένα). Δεν υπάρχει κάποια λύση ή βελτίωση των οικονομικών μεγεθών αυτή τη στιγμή, ούτε βιωσιμότητα του χρέους. Απλώς οι κυρίαρχες Ευρωπαϊκές χώρες και το διευθυντήριο των Βρυξελλών αποφάσισαν ότι πρέπει να σταματήσει το θέμα ή δεν μπορούν να συνεχίσουν την ίδια τακτική. Όμως αυτό δεν ήταν δυνατό πιο πριν, δεν μπορούσαν να ανεχθούν αμφισβητήσεις, ή ήταν πιο δυνατοί και ο Βαρουφάκης αποτέλεσε το κακό παράδειγμα προς αποφυγή χωρίς να το γνωρίζει. Υπήρχαν και περίφημοι ακαδημαϊκοί που έλαβαν θέση και στις δυο μεριές του επιχειρήματος τότε (δηλαδή εναντίωση ή συνεργασία) αλλά στο τέλος η συζήτηση κατάληξε να περιστρέφεται γύρω από το εγώ και τις συμπάθειές τους. Όμως φαίνεται ότι η καταστολή φέρνει αρνητικά αποτελέσματα. Έχουν αλλάξει και οι συνθήκες και είναι πια δύσκολη η έγκριση από το Ευρωπαϊκό κοινό μιας συνέχισης των ίδιων προγραμμάτων. Έτσι από τη πειθαρχία και την επιβολή κυρώσεων περάσαμε στην εξομάλυνση των αντιθέσεων ώστε να οικοδομηθεί μια ελκυστική εικόνα για την ΕΕ. Αυτό δημιουργεί την ανάγκη δημιουργίας μιας απτής επιτυχίας (δηλ. το “success story”) που να αυξήσει το γόητρο της ΕΕ μια που έχει περάσει η εποχή που φτάνανε για αυτό απλώς μεγάλες κουβέντες, λαμπερό φυλλάδια και εορταστικές εκδηλώσεις. Η ιδέα της ΕΕ ξεθωριάζει. Δεν ήταν μια κακή ιδέα, αλλά σίγουρα εφαρμόσθηκε λάθος (ή τουλάχιστον αυτό που οι ιδρυτές της είχαν στο μυαλό τους δεν είναι αυτό που έβγαινε προς τα έξω…) και είναι μάλλον αδύνατο να αλλάξει μέσα στη διάρκεια της ζωής μας ή πιθανώς και ποτέ. Αν κανένας δεν τα πιστεύει μπορεί να ανατρέξει σε δημόσιες δηλώσεις. Μερικές φορές το ακούς από εκεί που δεν το περιμένεις. Σε μια συνέντευξη της μια Ολλανδή διπλωμάτη στην πρεσβεία της Αθήνας το 2016, δήλωσε ότι απαιτείται επιτυχία στο Ελληνικό πρόγραμμα «διάσωσης» για να αντιμετωπιστούν οι ευρωσκεπτικιστες στη χώρα της και πιθανόν και αλλού. Από τότε οι ευρωσκεπτικιστές είναι παντού και τα πράγματα μάλλον εξελίσσονται προς όφελός τους. Βέβαια οι ευρωσκεπτικιστές έχουν δύσκολο δρόμο γιατί είναι οι εξ ορισμού οι κακοί τύποι, οι λαϊκιστές, ενώ οι ευρωπαϊστές (δηλ αυτοί που υποστηρίζουν την μη εκλεγμένη γραφειοκρατία των Βρυξελλών και τα συναφή συμφέροντα τα οποία παρουσιάζονται ως εκπρόσωποι της Ευρωπαϊκής ταυτότητας και πολιτισμού, ποιος τους έδωσε το δικαίωμα αλήθεια) είναι οι καλοί…, αυτοί που γνωρίζουν καλύτερα, οι ηθικοί, οι ιδεαλιστές που έχουν την ιστορική ευθύνη να διαφωτίζουν τους υπόλοιπους ή να τους σπρώξουν στο περιθώριο.

Επομένως, αν η ΕΕ χρειάζεται κάποια επιτυχία, ελλείψει μιας, πρέπει να δημιουργήσει μία. Θα κοστίσει ελάχιστα σε σύγκριση με τον συσσωρευμένο πλούτο της (το Ελληνικό χρέος είναι περίπου 2% του ΑΕΠ της ΕΕ …). Αν σκεφτεί κάνεις ότι κοστίζει τόσο λίγο, γιατί δεν το’κάναν πολύ πιο πριν, θα μου πείτε χωρίς το πρόβλημα να λάβει αυτές τις διαστάσεις; Τέλος πάντων, αν κάποιος προσπαθήσει να χαμηλώσει τις αποδόσεις των ομολόγων το κόστος θα είναι μερικά δισεκατομμύρια αυτή τη στιγμή. Εάν κάποιο μεγάλο fund προσπαθούσε να χειραγωγήσει το Χρηματιστήριο Αθηνών δεν θα’ταν επίσης και πολύ δύσκολο καθώς ο ημερήσιος όγκος συναλλαγών του, των περίπου 40 εκατομμυρίων ευρώ είναι ψίχουλα για αυτά τα fund. Όμως στο ΧΑΑ δε συμμετέχουν οι Έλληνες μικροεπενδυτές οπότε δεν θα’χε και μεγάλο όφελος μια τέτοια καμπάνια, πέρα από κάποια δημοσιότητα. Πολύ πιο αποτελεσματικό όμως θα είναι αν μοιραστούν κάποια λεφτά σε φτωχούς και άνεργους. Αυτό θα αυξήσει και το ΑΕΠ μέσω της κατανάλωσης, μιας που η Ελλάδα δεν συμμετέχει στο πρόγραμμα νομισματικής επέκτασης (QE) της ΕΚΤ. Περίπου δύο δισεκατομμύρια ευρώ (ή αλλιώς “helicopter money”) αποφασίστηκε να δαπανηθούν για αυτό το σκοπό εφάπαξ κατά την περίοδο των γιορτών. Θα δοθούν €300-900 ανά φτωχό νοικοκυριό και €400 ανά νέο άνεργο. Εκτός από μια εφήμερη ικανοποίηση αυτά τα χρήματα γρήγορα θα ξοδευτούν στα πολυκαταστήματα των εισαγομένων προϊόντων προσφέροντας μιας πρόσκαιρη ένεση στο ΑΕΠ μέσω της αύξησης της κατανάλωσης – το οποίο είναι ένα άλλο τέχνασμα (όντως η κίνηση στα καταστήματα ήταν κατά πληροφορίες 2,5% υψηλότερη την περίοδο των γιορτών). Αυτά μπορεί να αρκούν για να γίνει πιστευτό το κόλπο για τώρα. Αλλά και εάν γίνει πιστευτή η καθαρή έξοδος στις αγορές, κάτι που δε φαίνεται σύμφωνα με τις δημοσκοπήσεις, θα ήταν πραγματικά μια επιτυχία έτσι κι άλλως;

Κατά τη διάρκεια του μήνα του μέλιτος μετά την εισαγωγή του Ευρώ το 2000, όταν οι ασθενέστερες χώρες της ΕΕ ελπίζανε σε σύγκλιση με το μέσο όρο της ΕΕ, προσπάθησαν να φτάσουν εκεί με δανεισμό και κατανάλωση, ελλείψει παραγωγής υψηλής προστιθέμενης αξίας όπως στον Βορρά. Αυτό συνέβη μοιράζοντας χρήματα μέσω δαπανών, προσλήψεις και μισθούς στο δημόσιο τομέα (υπήρχε δε και αύξηση των τιμών λόγω της μετατροπής των τιμών σε Ευρω) και αθρόα δανειοδότηση όπως για καταναλωτικά (διακοποδάνεια κλπ), στεγαστικά, αγορά αυτοκινήτου ακόμα και επιχειρηματικά δάνεια συχνά με φτωχά εχέγγυα και προοπτικές. Τουλάχιστον έτσι το καταλαβαίνω εγώ. Στη συνέχεια, η συνταγή έφτασε σε αδιέξοδο. Το χρέος εξακοντίστηκε. Η ιδέα της ισότητας, της προόδου είναι καλές, αλλά κανείς δεν ήθελε να βοηθήσει στην πράξη μέσω μοιράσματος τους συσσωρευμένου κεφαλαίου και της τεχνογνωσίας του Βορρά. Και για να γίνει η σύγκλιση δεν αρκούν κερδοσκοπικές κινήσεις στο χρηματιστήριο, δημόσια έργα αμφιβόλου χρησιμότητας και δάνεια για κατανάλωση (συχνά εισαγόμενων προϊόντων) αλλά επενδύσεις στην πραγματική οικονομία. Αν οι οικονομίες δεν ήταν έτοιμες για αυτό ας γινόταν προσπάθεια προετοιμασίας. Ίσως να αναρωτιέστε επίσης γιατί αυτοί που χρηματοδότησαν αυτό το ράλι το έκανα δεδομένων αυτών των αδυναμιών; Μήπως ήταν ανεύθυνοι ή ανήξεροι και επίσης γιατί δεν υπέστησαν τις συνέπειες των πράξεών τους; Φαίνεται ότι υπάρχουν μόνο ανεύθυνοι δανειολήπτες σε αυτόν τον κόσμο και όχι ανεύθυνοι δανειστές και ότι οι ζημίες συσσωρεύονται μόνο στους δανειολήπτες. Ενώ αν και το χρέος αποτιμάται ανάλογα με τα διαφορετικά επίπεδα ρίσκου που συνεπάγεται δεν υπάρχει τελικά κίνδυνος μη αποπληρωμής του! Αυτή είναι μια άλλη, μακρά συζήτηση βέβαια. Σε κάθε περίπτωση, βλέποντας το αδιέξοδο και πιθανό φαινόμενο ντόμινο (οι δανειοδότες είναι πάντα καλοί στο να υπερβάλλουν αυτούς τούς φόβους), το ΔΝΤ και η Τρόικα ενέταξαν την Ελλάδα σε πρόγραμμα «σωτηρίας» (άλλοι υποστηρίζουν ότι τουλάχιστον το ΔΝΤ είχε προσκληθεί από μερικούς Έλληνες πολιτικούς … ενώ και το ΔΝΤ παραδέχεται ότι η εμπλοκή του έγινε κατά παράβαση των ορίων χρηματοδότησης για την Ελλάδα λόγω ευρύτερων συστημικών κινδύνων). Το πρόγραμμα της Τρόικα στόχευσε στη δημοσιονομική προσαρμογή, ξέρετε τώρα τα γνωστά: περικοπές μισθών, περικοπές συντάξεων κ.λπ., καθώς έπρεπε να βρεθούν τα κεφάλαια για να εξυπηρετηθεί το χρέος. Όμως αν και το χρέος της Πορτογαλίας ανέρχεται τώρα στο 130% του ΑΕΠ, το πρόγραμμα θεωρείται ότι έχει συμπληρωθεί. Την ίδια ώρα ο υπουργός Οικονομικών της ο Mario Centeno, ο οποίος έχει πιστωθεί με την «επιτυχία» της χώρας του, είναι αυτός που επιλέχθηκε για νέος πρόεδρος του Eurogroup το οποίο αποκτά έτσι, ίσως όχι τυχαία, ένα πιο φιλικό πρόσωπο μετά την αποχώρηση των άτεγκτων Schaeuble και Dijsselbloem. Ποιος ξέρει μπορεί ο Centeno να ανταμειφθεί και με μια θέση στη περίφημη διεθνή τράπεζα Goldman Sachs μετά το πέρας της θητείας του όπως έγινε και με τον Πορτογάλο πρώην πρόεδρος της ΕΕ Χοσέ Μπαρόζο. Μήπως είναι τυχαίο ότι και οι δυο, όπως και ο Τσίπρας, προέρχονται από τον σοσιαλιστικό χώρο αλλά εφάρμοσαν νεοφιλελεύθερες πολιτικές? Ο Σεντενο ως πανεπιστημιακός είχε επικεντρώσει την έρευνα του στην εργασιακή ευελιξία ενώ ο Μπαρόζο ήταν στα νιάτα του σκληροπυρηνικός κομμουνιστής. Αν δεν μπορείς να τους νικήσεις τότε ακολούθησέ τους, ή απλή στρατολόγηση; Η μήπως κάπου οι δύο υποτιθέμενα αντιδιαμετρικά αντίθετες ιδεολογίες έχουν κοινά σημεία; Εν πάσει περιπτώση για την Πορτογαλία, το ΔΝΤ έχει σιγήσει, έχει αποπληρωθεί σχεδόν εξ ολοκλήρου και αποχωρεί όπως δείχνει ότι θα κάνει το ίδιο και στην Ελλάδα.

Οι λεγόμενες επιτυχίες στην Πορτογαλίας και την Ελλάδα μοιάζουν μάλλον να περιορίζονται στη δημιουργία ενός είδους χρεο-αποικιών ή χρεο-ζόμπι με υπερβολικά υψηλά επίπεδα χρέους (130% και 180% του ΑΕΠ), αν και εξυπηρετούνται με χαμηλότερα επιτόκια από ό, τι έξω από το δίχτυ ασφαλείας της ΕΕ. Για αυτόν το λόγο ο καθηγητής του Πανεπιστημίου της Βαρκελώνης ESADE Pablo Triana υποστηρίζει ότι η Ελλάδα οφείλει ευγνωμοσύνη στην ΕΕ! Τα επιτόκια θα μπορούσαν να είναι υψηλότερα με βάση την πιστοληπτική ικανότητα (αναρωτιέμαι τι νομίζει τώρα με τα επιτόκια που δίνουν οι θεωρητικά λογικές “αγορές”…). Παρεμπιπτόντως καλό θα ήταν να εξεταστεί ως προς την ψυχολογική κατάσταση ή την αμεροληψία του ή και τα δύο. Το επιχείρημα του μοιάζει με το να υποστηριζόταν ότι κάποιος φυλακισμένος που υφίστανται ηλεκτροσόκ οφείλει ευγνωμοσύνη στους δέσμιούς τους επειδή δεν του χρεώνουν τον ηλεκτρισμό που δαπανάται για την “συμμόρφωσή” τους. Ωστόσο, ακόμα και κάποιοι υπουργοί της ΕΕ, όπως ο Johan Van Overtveldt του Βελγίου, συμμερίζονται την ίδια άποψη. Αναρωτιέμαι ποιος τη σκέφτηκε πρώτος …

Το κατά πόσο έχει επιτύχει το πρόγραμμα μπορεί τελικά να κριθεί έξω από δυσκολονόητους αριθμούς από το πως νιώθουν οι άνθρωποι δηλ. την ανεργία του 25% (αν και απεργάζεται κάποια μείωση μέσω συμβάσεων ορισμένης διάρκειας χαμηλόμισθης απασχόλησης και υποαπασχόληση πολλών στον τουρισμό και τις υπηρεσίες), από τους πολλούς ξενιτεμένους (περίπου 500,000 που έχουν φύγει κατά την κρίση, οι περισσότεροι νέοι και μορφωμένοι δηλ. η γενοκτονία του braindrain), την άνοδο της φτώχειας, την έξαρση των μη εξυπηρετούμενων δανείων, τα κλειστά μαγαζιά, τις πτωχεύσεις, τους άστεγους, τις αυτοκτονίες και πολλά άλλα.

Σύμφωνα με εκτιμήσεις του ΔΝΤ, η χώρα θα χρειαστεί 20 χρόνια για να φτάσει στα προ της κρίσης επίπεδα. Η αντίστοιχη εκτιμώμενη περίοδος για την Πορτογαλία ήταν το μισό. Όμως η Πορτογαλία προχωρώντας σε ένα πρόγραμμα παροχών, προφανώς με την υποστήριξη της ΕΕ (αλλιώς πως θα ήταν δυνατό για μια χρεοαποικία του 130% Χρέος/ΑΕΠ;) κατάφερε να καλύψει ήδη το χαμένο έδαφος όσο αφορά την ανεργία. Να δούμε βέβαια έως πότε θα κρατηθεί στην πρίζα η μηχανική υποστήριξη και έως ποιο βαθμό θα πάει η ανάπτυξη της χρεο-αποικίας… Αν ακολουθηθεί το ίδιο και στην Ελλάδα προκειμένου να κλείσουν στόματα μπορούμε να εικάσουμε μια μείωση της ανεργίας μέσω συμβάσεων στο δημόσιο και ανάπτυξη με σουβλατζίδικα και rooms to let. Αν ας πούμε δημιουργηθούν 500,000 συμβάσεις στο ευρύτερο δημόσιο των €700 αυτό θα κόστιζε περίπου €5 δις. κατ’ετος. (την στιγμή που μιλάμε 7 Ιανουαρίου 2018 ο υπουργός Σταθάκης υπόσχεται μείωση ανεργίας στο 15% μέχρι το 2019. Ηδη υπάρχει πρόγραμμα του ΟΑΕΔ το οποίο προσφέρει επιχορήγηση από κράτος €360 για κάθε προσλαμβανόμενο για μισθούς από €586 κατώτατο. Αυτό εάν επεκταθεί σε ας πούμε 300,000 θέσεις θα είχε ένα κόστος €2-3 δις ετήσια και θα επέφερε αυτό το αποτέλεσμα. Το μέτρο αυτό θα μπορούσε να ονομαστεί «Πρόσλαβε έναν πάρε τον δεύτερο τσάμπα» δεδομένου ότι το κράτος μπορεί να καλύπτει και το μισό του μισθού). Να σημειωθεί ότι το 33% των εργαζόμενων με μερική ή σταθερή απασχόληση λαμβάνουν κάτω από €600 ενώ περίπου το μισό των προσληφθέντων το 2017 είναι μερικής απασχόλησης.

Μια τέτοιου είδους μείωση της ανεργία θα μπορούσε να γίνει εύκολα με ένα λαό απελπισμένο και εθισμένο στην εργασία στο Δημόσιο για να πουληθεί το success story ενώ οι υπόλοιποι που θέλουν ή μπορούν περισσότερα να φεύγουν στο εξωτερικό (π.χ. στη Γερμανία που επιζητά απεγνωσμένα και εισάγει εργάτες και καταναλωτές προς υποστήριξη του συσσωρευμένου κεφαλαίου εντός της επικράτειάς της). Βέβαια ακόμα και σε αυτή τη περίπτωση που κάποια χώρα λειτουργεί άνετα με χρέος/ΑΕΠ 130% και επιτόκιο 2% μέσα στην ΕΕ (αντί με χρέος 60% όπως προέβλεπε η συνθήκη του Μααστριχτ και ας πούμε επιτόκιο 4%) γιατί έπρεπε να μπει η Ελλάδα σε όλη αυτή την περιπέτεια αφού τόσο ήταν το χρέος της το 2010? Για να γίνει μια χώρα για λιγότερους μετά και το ξενιτεμό των μορφωμένων (δηλαδή downsized που λένε και στις επιχειρήσεις) και συνεπώς μικρότερο βαρύδι για την ΕΕ;

Κάποιοι “φίλοι απ’τα παλιά” και κάποιές ακόμα δουλίτσες που πρεπιε να τελειώσουν πριν φύγει η Τρόικα….

Παρά την απουσία λοιπόν χρηματοοικονομικών δεδομένων που να συνάδουν προς την μείωση των αποδόσεων του χρέους, κάποιος αγοράζει Ελληνικά ομόλογα. Ποιος όμως μπορεί να είναι αυτός και γιατί;

Στις 18 Δεκέμβριου 2018, ο διευθύνων σύμβουλος της Deutsche Bank John Cryan, επισκέφθηκε τον πρωθυπουργό της Ελλάδας Τσίπρα στην Αθήνα. Ο Τσίπρας τουίταρε το εξής επικό για τη συνάντηση:

Η Deutsche Bank συγκαταλέγεται μεταξύ των συντονιστών για την ανταλλαγή ομολόγων που αναφέραμε παραπάνω μαζί με τις BNP Paribas, Citigroup Global Markets Limited, Goldman Sachs, HSBC Bank plc και Merrill Lynch International. Βλέπετε κανένα γνωστό όνομα εδώ; Μερικές από αυτές τις τράπεζες κατείχαν Ελληνικό χρέος το 2010, όταν ξέσπασε η κρίση. Οι γερμανικές και γαλλικές τράπεζες ελέγχαν σχεδόν το ήμισυ του χρέους, σύμφωνα με τις BIS και Reuters (αν και μεγάλο μέρος της Γαλλικής έκθεσης ήταν μέσω των θυγατρικών τους στην Ελλάδα όπως η Εμπορική και η Γενική που υπήρχαν τότε). Το Γ’ τρίμηνο του 2010, οι γερμανικές τράπεζες είχαν δάνεια προς στην Ελλάδα ύψους €19,3 δισ. στα βιβλία τους. Τον Μάρτιο του 2011, οι συνολικές δεσμεύσεις του ομίλου της Deutsche Bank στην Ελλάδα όμως είχαν μειωθεί στα μόλις € 1,6 δισ. ………. (Πηγή: Ramifications of debt restructuring on the euro area – The example of Germany’s exposure to Greece, EU Parliament, Directorate General For Internal Policies, June 2011). Αν έχετε δει την ταινία “Margin Call” αυτή είναι η στιγμή που τα μεγάλα κεφάλια ξυπνούν και συνειδητοποιούν ότι η μουσική έχει σταματήσει και πρέπει να ξεφορτώσουν χαρτιά. Τότε αναρωτιούνται αν θα μπορούσαν να πουλήσουν στους συναδέλφους σε άλλες τράπεζες για να σώσουν το κορμί τους και αν το κάναν τότε πώς θα μπορούσαν να τους ξαναδούν μια μέρα; Λοιπόν, φαίνεται ότι μπορούν … Ποιος θα μπορούσε να αγοράσει Ελληνικά ομόλογα λοιπόν; Αν κάποιος ξέρει, ενημερώστε μας παρακαλώ (εκτός από αυτά που αναφέραμε παραπάνω που μεταφέρθηκαν από Πορτογαλία). Ή μήπως μπορεί να μην είναι δυνατό να μάθουμε επειδή τα ομόλογα μέσω της ανταλλαγής αυτής έγιναν μεγάλα πακέτα τα οποία μπορούν να διαπραγματευτούνε με ανωνυμία στα darkpools (εξωχρηματιστηριακά συναλλακτήρια για ανώνυμες αγοραπωλησίες τίτλων); Μήπως έγιναν για αυτό το λόγο; Αν ναι, τότε μήπως μπορεί κάποιος να ακολουθήσει τη πορεία του χρήματος, δηλαδή ποιος θα μπορούσε να ωφεληθεί από αυτή την ιστορία και να κάνει υποθέσεις για το ποιος αγόρασε; Ηδη έχουν εμφανιστεί ειδήσεις περί fund που μετακινήθηκαν από την Πορτογαλία (το άλλο success story) στην Ελλάδα όταν οι αποδόσεις εκεί έπεσαν. Καλό είναι να μάθουμε ποιοι είναι όλοι αυτοί και τι ξέρουν.

Οι ξένες τράπεζες, οι «φίλοι απ’τα παλιά», οι οποίοι πιθανότατα είναι πολύ καλοί γνώστες των Ελληνικών προβλημάτων εδώ και καιρό, συντονίσανε τη διανομή των νεοεκδοθέντων ομολόγων σε μεγάλα διεθνή κεφάλαια που αντιπροσωπεύουν το 60% των αγοραστών. Οι Ελληνικές τράπεζες δηλαδή η Alpha Bank, Eurobank, Εθνική Τράπεζα και Τράπεζα Πειραιώς ήταν συνδιαχειριστές της έκδοσης για τους εγχώριους αγοραστές οι οποίοι κατά κύριο λόγο είναι…. οι Ελληνικές τράπεζες … (!!) 🙂 Το αυξημένο κουπόνι φυσικά είναι ένα οικονομικό όφελος για αυτές τις τράπεζες . Και μάλλον θα εισέπραξαν και τη αμοιβή για αυτή τη διαμεσολάβηση. Δεν είναι και άσχημα, δε νομίζετε, για να μεταφέρει κάποιος χαρτιά από τη μία του τσέπη στην άλλη;

 Κόκκινα Δάνεια και Πλειστηριασμοί

 Μετά την επιτυχή περαίωση της ανταλλαγής των ομολόγων, ο Πρωθυπουργός ζήτησε δημοσίως από τις Ελληνικές τράπεζες, αυτές δηλαδή που εισέπραξαν τα οφέλη της ανταλλαγής, να προχωρήσουν γρήγορα με τους πλειστηριασμός ακινήτων που σχετίζονται με κόκκινα δάνεια, γιατί αυτό συγκαταλέγεται στις υποχρεώσεις του προγράμματος (δηλ. είναι προαπαιτούμενο) αλλά θα οδηγήσει και στη “διάσωση” των τραπεζών μέσω της εξυγίανσης των ισολογισμών τους και την άντληση κεφαλαίων που θα μπορέσουν να διοχετευθούν στην οικονομία. Τι ωραία! Σε αντίθετη περίπτωση οι φήμες που διοχετεύονται υποβολιμαία είναι ότι θα πρέπει οι τράπεζες να ανακεφαλαιωθούν ή να εξυγιανθούν με κούρεμα των καταθέσεων τους, αυτή και μόνο η τελευταία απειλή μπορεί να συνετίσει τυχόν επίδοξους «επαναστάτες». Η αλήθεια είναι ωστόσο ότι αυτές οι τράπεζες έχουν μερικούς πολύ μεγάλους ξένους μετόχους που ζημιώθηκαν, ενδεχομένως αδίκως, με τις προηγούμενες ανακεφαλαιοποιήσεις και μάλλον θα προσπαθούν να αποφύγουν να ξαναβάλουν το χέρι στη τσέπη. Υποτίθεται ότι αυτοί που πιέζουν για αυτές τις ανακεφαλαιοποιήσεις και το ξεκαθάρισμα των κόκκινων δανείων είναι η ΕΚΤ, ή το ΔΝΤ ή κάποιος άλλος. Ωστόσο, ανάλογες πιέσεις προς την Ιταλία τόσο όσο αφορά ανακεφαλαιοποιήσεις αλλά και μη εξυπηρετούμενα δάνεια έγειρε αντιδράσεις από τους εκεί πολιτικούς και φαίνεται ότι κάμφθηκαν, που τέτοια τύχη για την Ελλάδα.

Υπάρχουν μεταξύ 80-110 δισεκατομμύρια ευρώ σε μη εξυπηρετούμενων δανείων τα οποία στην πραγματικότητα αποτελούν και την πλειοψηφία των τραπεζικών δανείων …. Δεν είναι περίεργο το εύρος του φαινομένου ή αντιπροσωπευτικό της κρίσης στην Ελλάδα? Δεν μπορεί οι περισσότεροι δανειολήπτες να είναι προβληματικοί, μάλλον στραβά αρμενίζουμε. Και αν κάποιοι χαρακτηρίζονται στρατηγικοί κακοπληρωτές γιατί αντί να πληρώνουν το δάνειό τους προτιμούν να αγοράζουν φαγητό για την οικογένειά τους ή θέρμανση ή να μορφώνουν τα παιδιά τους τότε ίσως κάπου να έχουμε λάθος στους ορισμούς. Έχει αναφερθεί ότι πρέπει αυτά τα κόκκινα δάνεια να μειωθούν κατά 40 δισεκατομμύρια ευρώ (σε τιμές πριν από την κρίση) σύμφωνα με αναφορές της ΕΚΤ. Αυτό εκτιμάται ότι  θα μπορούσε να περιλαμβάνει κατασχέσεις για 10.000 ιδιοκτησίες. Για να αποφευχθούν οι κοινωνικές αναταραχές και αντιδράσεις υπάρχει νομική προστασία κατά των πλειστηριασμών πρώτης κατοικίας για τιμές ακινήτων μέχρι € 180.000 για εργένηδες και έως € 280.000 για οικογένειες. Αυτό δεν καλύπτει τα ακίνητα που χρησιμοποιούνται ως εξασφάλιση για επιχειρηματικά δάνεια. Αυτά θα πρέπει να είναι αρκετά, λαμβάνοντας υπόψη τον εκτεταμένο τομέα των μικρών επιχειρήσεων στην Ελλάδα καθώς και την καταστροφή που προκλήθηκε από την ύφεση και το πρόγραμμα «διάσωσης». Ακόμη όμως και αυτοί οι περιορισμοί της πρώτης κατοικίας λήγουν το 2019.

Εν τω μεταξύ, από τις αρχές του 2018, τα ακίνητα μπορούν να πωληθούν σε fund-κοράκια –εισπρακτικές εταιρίες. Εξ ου ακούγεται μάλλον και ότι τα fund επιστρέφουν στην Ελλάδα … Οι αξίες αυτών των ιδιοκτησιών είναι κατά πάσα βεβαιότητα πολύ χαμηλότερες από ό, τι πριν από την κρίση και θα πωλούνται σε ένα κλάσμα της ονομαστικής αξίας των δανείων σύμφωνα και με την παγκόσμια πρακτική, πιθανώς πολύ λιγότερο από το 50% (τα καταναλωτικά δάνεια που αποτελούν τα χαμηλότερης ποιότητας μη εξυπηρετούμενα δάνεια λόγω μη ύπαρξης εξασφαλίσεων πωλούνται στο 3% της αξίας τους, ακόμη και τα δάνεια για επιχειρήσεις έχουν πωληθεί για λιγότερο από 10% από την Τράπεζα Αττικής). Σε πρόσφατη δημοπρασία ακίνητων της Τράπεζας Πειραιώς (Δεκέμβριος 2017), η οποία πρέπει να αφορούσε χρέη άνω των € 500.000, κατά την ισχύουσα νομοθεσία, πωλήθηκαν 26 ακίνητα με μέση τιμή € 146.000. Με δεδομένο ότι δεν δίδονται περισσότερα στοιχεία για τα δάνεια που αφορούσε (αν κάποιος ξέρει κάτι σχετικά θα ήταν χρήσιμο) θα μπορούσε να υποτεθεί ότι η δημοπρασία κατέληξε σε ξεπούλημα όσο-όσο ή τα ακίνητα ήταν κάτω από το όριο της πρώτης κατοικίας ή τα δάνεια δεν ήταν επαρκώς εξασφαλισμένα. Επίσης να σημειώσουμε ότι εκτός από τα υποθηκευμένα ακίνητα των κόκκινων δανείων πλειστηριασμοί θα γίνουν και για οφειλές προς το δημόσιο όπου δεν ισχύει και η προστασία της πρώτης κατοικίας. Περίπου 100 δις είναι οι οφειλές στο δημόσιο και άγνωστο πόσα ακίνητα θα βγουν σε πλειστηριασμό έτσι. Επίσης άγνωστο αλλά ενδιαφέρον τι συμβαίνει αν ο ιδιοκτήτης του ακίνητου χρωστάει και φόρους και το δάνειο… .

Προσπαθούμε όμως να καταλάβουμε ποιο είναι το όφελος από τέτοιες δημοπρασίες αυτή τη στιγμή κάτω από αυτές τις συνθήκες αν ο σκοπός είναι η άντληση σημαντικών κονδυλίων. Από την άλλη είναι μάλλον σίγουρη ευκαιρίας για τα fund-κοράκια. Αυτά τα ακίνητα θα μπορούσαν να διαβιβαστούν σε μια κακή τράπεζα (bad bank) και το δάνειο να εξοφληθεί στο μέλλον ( όπως συμβαίνει και με το ελληνικό χρέος- που έχει παγώσει κάπου και, κατά τα λεγόμενα, θα εξοφληθεί κάποτε, μετά από 40 χρόνια …). Εάν υπάρχουν στρατηγικοί κακοπληρωτές ή έχει γίνει κακή διαχείριση, θα πρέπει αυτές οι περιπτώσεις να αντιμετωπιστούν δικαστικά ή με κάποιο άλλο τρόπο (για να αποτραπούν και οι ανησυχίες περί ηθικού κινδύνου-moral hazard). Θα μπορούσαμε εδώ να εντάξουμε περιπτώσεις όπως εκείνες που αφορούσαν δανειοδοτήσεις της Τράπεζα Πειραιώς προς τα στελέχη της, τα οποία βρέθηκαν πρόσφατα στο επίκεντρο έρευνας από την Τράπεζα της Ελλάδος και διαπιστώθηκε παράκαμψη των κανονισμών κατά τη χορήγηση και τη μεταβίβαση δανείων αυτών σε τρίτη εταιρία σε χαμηλότερη τιμή. Εάν κάποιος δανειολήπτης διατηρεί χρήματα σε υπεράκτιους λογαριασμούς (offshore) και είναι στρατηγικός κακοπληρωτής γιατί να μην επικεντρωθούν κατευθείαν σε αυτούς τους offshore λογαριασμούς; Οι πλειστηριασμοί στο κατώτατο σημείο της αγοράς είναι ακριβώς αυτό που δεν έγινε στις ΗΠΑ έτσι ώστε να μην προκληθεί περαιτέρω πτώση στην αγορά ακινήτων. Τελικά εάν η οικονομία αρχίσει να αναπτύσσεται αυτές οι τιμές των ακινήτων θα επανακάμψουν τα επόμενα 10-20 χρόνια και ίσως και τα δάνεια να αποπληρωθούν. Και αν ακόμα τα δάνεια δεν αποπληρωθούν οι αξίες των πλειστηριαζόμενων ακινήτων θα είναι υψηλότερες (το ίδιο επιχείρημα μπορεί να ισχύει και για τις αποκρατικοποιήσεις).

Ο Έλληνας πρωθυπουργός βέβαια μιλώντας για επικέντρωση σε μεγάλους δανειστές που είναι σκόπιμα κακοπληρωτές και όχι στον μικρό δανειολήπτη προσπαθεί να μειώσει τους φόβους και να διατηρήσει ένα κοινωνικά ευαίσθητο πρόσωπο στα πλαίσια και της υποτιθέμενης πολιτικής του ιδεολογίας. Όμως εάν υπάρχουν τόσοι πολλοί μεγάλοι στρατηγικοί κακοπληρωτές γιατί δεν έχουν ακόμα αντιμετωπιστεί; Βέβαια ακόμη και αν υπάρχουν καλές προθέσεις να διευθετηθούν κάποιες περιπτώσεις μεγάλων οφειλών από επιχειρηματικά δάνεια μπορεί να είναι δύσκολο να αποπληρωθούν. Κάποιοι κλάδοι της οικονομίας ενδέχεται να έχουν καταρρεύσει (π.χ. οι πωλήσεις αυτοκινήτων είναι στο 1/3 σε σχέση με τα υψηλά της αγοράς). Ακόμα και εάν συντρέχουν δυνατότητες εξυγίανσης μπορεί οι τράπεζες να μην έχουν τις ικανότητες ή να μη μπορούν να διαθέσουν το ανάλογο προσωπικό. Αλλά αν ο Πρωθυπουργός ήθελε οι τράπεζες να κάνουν κάτι, δεν θα μπορούσε να τις υποχρεώσει πριν προσφέρει αυτά τα νέα ομόλογα;

Ιδιωτικοποιήσεις και μεταρρυθμίσεις

Εκτός από τα μη εξυπηρετούμενα δάνεια, υπάρχουν και άλλα θέματα που θα πρέπει να τελειώσουν μέχρι το πέρας του προγράμματος “διάσωσης”, όπως μερικές ιδιωτικοποιήσεις…. Βασικά οτιδήποτε μπορούσε να πωληθεί έχει ήδη φύγει. Υπάρχει ακόμα μερικές αξιόλογες περιπτώσεις (πχ Εγνατία, ΔΕΗ), αλλά απ’ότι φαίνεται οι υπόλοιπες αποτελούν μη κερδοφόρες εταιρίες που ίσως να μην μπορούν και να λειτουργήσουν με ιδιωτικοοικονομικά κριτήρια. Αν μη τι άλλο η μεταβίβασή τους στο ΤΑΙΠΕΔ θα χρησιμεύσει στο ξελάφρωμα του κρατικού ισολογισμού από το σχετικό χρέος και άρα μπορεί να είναι ένα ακόμα τερτίπι. Οι ιδιωτικοποιήσεις μέχρι στιγμής απέφεραν λιγότερα από 6 δισ. Ευρώ και πιθανότατα δεν θα ξεπεράσουν τα € 10 δις έως το τέλος. Το ποσό αυτό απέχει πολύ από το αρχικά αναφερθέν των € 50 δισ. αλλά υπολείπεται απελπιστικά και του Ελληνικού χρέους. Δηλαδή μια τρύπα στο νερό. Τι μπορεί να περιμένει κανείς από ξεπουλήματα όσο-όσο σε συνθήκες ανέχειας και ανάγκης, όπως πολλοί προειδοποίησαν πολύ καιρό πριν. ¨Όταν κανένας θέλει να πουλήσει το σπίτι του για να πιάσει μια καλή τιμή θα κοιτάξει τουλάχιστον να το ασπρίσει, δεν θα το δώσει αχούρι και κακολογημένο όπως έχει γίνει με διάφορες επιχειρήσεις του Δημοσίου. Ίσως όμως αυτός να ήταν και ο σκοπός. Επομένως, αν υπάρχει κάποιο όφελος από τις ιδιωτικοποιήσεις (για την οικονομία και την κοινωνία) θα πρέπει να είναι στο ότι έχει αφαιρεθεί μαζί με τις επιχειρήσεις κάποια εξουσία από εκείνους τους ανεπαρκείς άρχοντες που χρεοκοπήσαν τη χώρα και ίσως λυμαίνονταν και αυτές τις επιχειρήσεις και τις επιβάρυναν με ζημιές. Το ερώτημα όμως είναι αν οι διάδοχοί τους θα τις λειτουργήσουν προς όφελος του κοινωνικού συνόλου όσο αφορά τις υπηρεσίες ή τα κέρδη και συνεπώς τη φορολογία, τις θέσεις εργασίας και την ποιότητα ζωής.

Εκτός των ιδιωτικοποιήσεων υπάρχουν ακόμα και κάποιες μεταρρυθμίσεις να γίνουν (όπως η απελευθέρωση κάποιων αγορών ή οι περιορισμοί εργατικών δικαιωμάτων) αλλά μετά από την τεράστια αποτυχία των μεταρρυθμίσεων να αναζωογονήσουν την οικονομία (παρά τις όποιες δικαιολογίες που προσπαθούν να αρθρωθούν) δεν πρέπει να απασχολούν σοβαρά το ευρύτερο σύνολο εκτός φυσικά από όσους κερδίζουν ή χάνουν από αυτές και από την ανακατανομή μιας μικρότερης πίτας την οποία προκαλούν….

Το τρομακτικό Grexit – αλλά για ποιον;

Αν όλη αυτή τη κατάσταση με το πώς εξελίχτηκε το δήθεν «πρόγραμμα διάσωσης» ακούγεται άσχημη, τότε γιατί η Ελλάδα δεν προχωρεί σε ένα Grexit, όπως κάποιοι επιθυμούν και ακόμη και κάποιοι άλλοι ίσως να προτείναν με αντάλλαγμα τη διαγραφή χρεών; Grexit!…. Και μόνο η λέξη δημιουργεί φόβο και πανικό…, πόσο μάλλον τον εκνευρισμό για τους διάφορους διαφωτιστές τους Ευρωμονόδρομου (ΤΙΝΑ). Το ερώτημα του ποιος φοβάται το Grexit και γιατί, έχει ερωτηθεί και απαντηθεί πολλές φορές και με πολλούς τρόπους ανάλογα με τα κίνητρα του ομιλητή. Στο τέλος θυμίζει κάτι από ένα θεατρικό έργο, το «Ποιος φοβάται τη Βιρτζίνια Γουλφ», το οποίο διαπραγματεύεται τις σχέσεις ενός ζευγαριού σε ένα αποτυχημένο γάμο. Περιστρέφεται γύρω από διάφορες αιτίες που μπορεί να φταίνε αλλά τελικά μάλλον προσπαθούν να αποφύγουν το ότι ο γάμος είναι αποτυχημένος και σε λάθος βάσεις από την αρχή. Η Ελληνική κοινή γνώμη τόλμησε να αψηφήσει ή να διακινδυνεύσει το Grexit καταψηφίζοντας τα μνημονιακά μέτρα με το δημοψήφισμα του 2015, αν και κάποιοι σπεύδουν να ερμηνεύσουν το περιεχόμενο της πράξης αυτής κατά το δοκούν. Αυτοί που εναντιώνονταν στο ΟΧΙ όμως είχαν κάνει το λάθος να φορτίσουν το εκλογικό σώμα, προκειμένου ενδεχομένως να το προκαταλάβουν, αφήνοντας να υπονοηθεί ότι το ΟΧΙ θα σήμαινε Grexit και ο κόσμος δεν φαίνεται να τρομοκρατήθηκε…

Βέβαια ένα διαζύγιο έχει και συναισθηματικές πτυχές. Το Ελληνικό κοινό καθώς και μεγάλο μέρος του κατεστημένου είναι προσκολλημένο στη Δύση.  Αυτή όμως η σχέση είναι δεδομένη πολιτιστικά και πολιτικά μέσω π.χ. του ΝΑΤΟ. Δεν πρέπει αυτό να συγχέεται με τα μέτρα λύσης ενός οικονομικού προβλήματος στα πλαίσια μιας τεχνικοοικονομικής προσέγγισης χωρίς περιττούς συναισθηματισμούς. Τώρα εάν κάποιοι υπονοούν ότι το Grexit μπορεί να επιφέρει κινδύνους πρόκλησης σύρραξης ή οικονομικό πόλεμο αυτό μάλλον είναι υπερβολικό με βάση τόσο τη συμμετοχή στο ΝΑΤΟ και αφετέρου γιατί μιλάμε πρωταρχικά για συναινετική έξοδο. Ωστόσο, με βάση τις δημοσκοπήσεις, ακόμη και αν οι Έλληνες έχουν πολύ χαμηλή εμπιστοσύνη στην ΕΕ και τους Έλληνες πολιτικούς, έχουν ελαφρώς μεγαλύτερη εμπιστοσύνη στο Ευρώ (αν και το τελευταίο ποσοστό έχει μειωθεί κατά πολύ και πλέον μετά βίας πρέπει να υπερβαίνει το 50%). Ποιος ξέρει γιατί, ίσως ο κόσμος να έχει μια καλή ιδέα για το πώς θα γίνει ανάκαμψη μέσα στο σκληρό και ακριβό Ευρώ ή απλώς δεν εμπιστεύεται τους Έλληνες πολιτικούς να δημιουργήσουν κάποιο αξιόπιστο νόμισμα με συναλλακτική αξία. Ωστόσο, αυτό δεν έχει σημασία αν δεν μπορεί κανείς να έχει στη κατοχή του το νόμισμα… δηλαδή εάν είναι φτωχός οπότε καταλήγουμε σε κοινωνική αντιπαλότητα μεταξύ των εχόντων και των μη εχόντων.

Επίσης υπάρχουν οικονομικές πτυχές. Το Grexit θα μπορούσε να κοστίσει πολύ, πιθανότατα μια βραχύβια υποτίμηση και μείωση του ΑΕΠ, αλλά η Ελληνική οικονομία έχει ήδη βιώσει το μεγαλύτερο μέρος της μείωσης του ΑΕΠ και η αποκαλούμενη εσωτερική υποτίμηση των μισθών και των τιμών είναι σε πλήρη εξέλιξη χωρίς όμως να έχει οδηγήσει και σε ανάκαμψη. Βλέπετε η κατάσταση είναι τώρα πολύ πιο διαφορετική από εκείνη πριν από επτά χρόνια που προδιαγραφόταν μια υποτίμηση 30% η οποία ήδη έχει γίνει. Μια έξοδος θα κοστίσει επίσης πολύ στην ΕΕ, μερικοί λένε ότι το κόστος θα υπερέβαινε το 1 τρισεκατομμύριο ευρώ, αλλά μάλλον η ΕΕ το έχει ήδη λάβει υπόψη και έχει θωρακιστεί για αυτή τη προοπτική. Εξάλλου, αν νοιάζονταν, θα μπορούσε να κάνει κάτι να το αποτρέψει και σαν σκέψη στο επίπεδο του κόσμου (…) αλλά εν τέλει οι συνέπειες αυτές δεν είναι πρόβλημα της Ελλάδας ούτως ή άλλως.

Το Ευρωπαϊκό όνειρο που προδόθηκε

Ωστόσο, ένα Grexit θα δημιουργούσε ένα οικονομικό και πολιτικό κενό. Θα απαιτούσε την αναδιαμόρφωση της οικονομίας με αύξηση της εγχώριας παραγωγής και απομάκρυνση από το παρασιτισμό του παρελθόντος. Αυτό όμως μπορεί να είναι δύσκολο να γίνει γρήγορα. Ωστόσο, αν γίνει και πρέπει να γίνει, αφού η Ελληνική βιομηχανική παραγωγή δεν υπερβαίνει τώρα το 10% του ΑΕΠ και είναι πολύ πιο κάτω από οποιοδήποτε υγιές επίπεδο ακόμα και τον μέσο όρο της ΕΕ, μπορεί να είναι επιζήμια για την υπάρχουσα κατανομή των δυνάμεων στην οικονομία. Θα ανοίξει το κουτί της Πανδώρας για την επιχειρηματική ελίτ που στην Ελλάδα καλύπτει κυρίως νεόπλουτους (αφού οι περισσότεροι είναι 1ης ή 2ης γενιάς) ολιγάρχες που δραστηριοποιούνται σε τομείς χαμηλής προστιθέμενης αξίας ή με σταθερά και προβλέψιμα έσοδα (βλέπετε δεν υπάρχει ούτε καν σημαντικό private equity ή venture capital στην Ελλάδα που να επενδύει σε νέες επιχειρήσεις) αλλά και το νεποτικό πολιτικό κατεστημένο και το περιβάλλον του. Αυτό το κατεστημένο είναι συνηθισμένο να λειτουργεί σε μια οικονομία εισαγωγών και τις υπηρεσιών και να τροφοδοτείται από τη δημόσια χρηματοδότηση. Ισως και να έχει και σημαντικές επιχειρηματικές σχέσεις με την ΕΕ και άλλες εξαρτήσεις. Για το λόγο αυτό έχει ειπωθεί ότι παρόλο που υπήρχε περιθώριο αποφυγής των μνημονιακών παροραμάτων, οι πολιτικοί δεν προσπάθησαν να το πράξουν, αφού όπως αφήνεται να εννοηθεί, προτιμούσαν να αποφύγουν το πολιτικό κόστος από τα όποια μη δημοφιλή μέτρα ή ενδεχομένως να μην παραγκωνιστούν (στοιχεία σχετικά με τα γεγονότα της εποχής αυτής και την πορεία προς την υπαγωγή στα μνημόνια υπάρχουν στο βιβλίο του 2015 του έγκυρου Έλληνα δημοσιογράφου Μιχάλη Ιγνατίου «Τρόικα-ο δρόμος προς την καταστροφή», αλλά και διαφόρων εμπλεκομένων πολιτικών).

Κάτω από την Τρόικα, το πολιτικό κατεστημένο παρέμεινε χρήσιμο ως προς την εφαρμογή των αποφάσεων σε τοπικό επίπεδο (και για αυτό μάλιστα υπάρχουν και οι σχετικά σκληροί χαρακτηρισμοί ως προς αυτό που παραπέμπουν στο παρελθόν). Ωστόσο, ένα από τα καθιερωμένα κόμματα του διπολικού συστήματος διακυβέρνησης δεν απέφυγε τελικά τη διάλυση και έπρεπε να ανασυντεθεί ένας αντικαταστάτης σχεδόν από το μηδέν με μία επίπονη διαδικασία. Αυτό είναι το κόμμα που αυτή τη στιγμή κυβερνά και απολαμβάνει την εμπιστοσύνη της ΕΕ εκτελώντας υπάκουα και αποτελεσματικά τις περισσότερες από τις οδυνηρές αποφάσεις της. Αλλά και η ΕΕ έκανε πολλά λάθη κατά την εφαρμογή του προγράμματος ή δεν είχε την δυνατότητα να εμπλακεί αποτελεσματικά ή είχε άλλες προτεραιότητες, όπως π.χ. δεν προχώρησε σε κούρεμα τους χρέους στα πρώτα στάδια της κρίσης, όταν θα ήταν πιο αποτελεσματικό. Αντί αυτού έριξε χρήματα για να υποστηρίξει μια κατάσταση που δεν ήταν βιώσιμη, δηλαδή ουσιαστικά σπατάλησε τα χρήματα αυτά, εκτός και αν αυτό έγινε για να διασωθούν κάποιες τράπεζες όπως λέγεται. Και υπήρχαν και άλλοι παράμετροι. Ο Βαρουφάκης στο βιβλίο του “Ανίκητοι Ηττημένοι” μιλάει για “διπλούς πράκτορες” μέσα στην κυβέρνηση και την ομάδα διαπραγματεύσεών του την ίδια στιγμή που υποτίθεται ότι είχε εντολή να κοντραριστεί με το Ευρωπαϊκό κατεστημένο.

Προφανώς μια μετωπική σύγκρουση και ένα Grexit θα είχαν οδηγήσει στην εθνικοποίηση των τραπεζών και μαζί την εθνικοποίηση των δανείων προς την ελληνική ελίτ. Θα είχε προκαλέσει ζημίες στην ΕΚΤ και σε άλλους διεθνείς οργανισμούς. Θα επιβάρυνε επίσης μάλλον σημαντικά τις Ελληνικές επιχειρήσεις που έχουν δάνεια σε ευρώ καθώς και τις επιχειρηματικές σχέσεις. Εταιρίες που είχαν λαμβάνειν από προγράμματα και επενδυτικά σχέδια της ΕΕ. Ποιος ξέρει επίσης πώς θα επηρεάζονταν και οι λογαριασμοί υπεράκτιων λογαριασμών offshore (μεγάλο μέρος των οποίων ελέγχονται απευθείας από την ΕΕ (Λουξεμβούργο) ή έμμεσα (Καραϊβική)). Υπάρχουν περίπου 120 δισ. Ευρώ τοποθετημένα από Έλληνες σε υπεράκτιους λογαριασμούς (offshore) σύμφωνα με τις αποκαλύψεις των WikiLeaks (Paradise Papers). Δεν είναι όλα προϊόν φοροδιαφυγής βέβαια. Ορισμένα πρέπει να έχουν προκύψει από παράνομες δραστηριότητες όπως σε κάθε χώρα (ναρκωτικά κλπ). Αν θεωρήσουμε ως κανονικό επίπεδο υπεράκτιου πλούτου το μέσο όρο της ΕΕ δηλ. 13% του ΑΕΠ τότε αυτό σημαίνει ότι περίπου 80-90 δισεκατομμύρια ευρώ αποτελούν μια ιδιαιτερότητα της Ελλάδας. Φανταστείτε αν το κεφάλαιο αυτό είχε επενδυθεί ξανά στη χώρα ή δεν είχε φύγει ποτέ. Αντιπροσωπεύει περίπου το 45% του τρέχοντος ΑΕΠ και σχεδόν το έλλειμα σε επενδύσεις σύμφωνα με την έρευνα της PwC.

Παρόλη την επίπονη και μακρά συζήτηση για τη φοροδιαφυγή και τη διαφθορά στην Ελλάδα και παρότι έχει εκσυγχρονισθεί και εντατικοποιηθεί ο μηχανισμός είσπραξης φόρων δεν έχει αντιμετωπιστεί πραγματικά ο υπεράκτιος πλούτος. Η τρόικα φαίνεται ότι έχει παρατήσει το θέμα, πόσο μάλλον οι Ελληνικές αρχές. Δηλώνουν αδυναμία να το ερευνήσει. Πώς κι έτσι? Μήπως το Grexit θα συνέβαινε τη στιγμή που η ΕΕ επιχείρησε να παραβιάσει αυτούς τους offshore λογαριασμούς ή να τους φορολογήσει για να εξοφλήσει το χρέος; (τα offshore κεφάλαια των Ελλήνων ανέρχονται στο 35% του χρέους της Ελλάδας …). Θα μπορούσε να στοιχηματίσει κανείς ότι σε αυτή την περίπτωση το Ελληνικό κατεστημένο θα ξεσηκώνονταν κρούοντας τα τύμπανα της επανάστασης και της εθνικής υπερηφάνειας και θα κήρυσσε τον αγώνα της ανεξαρτησίας! Ας μην παραβλέπουμε από την άλλη και τις πιθανές αντιδράσεις των τραπεζιτών σε αυτούς τους offshore προορισμούς (ή των τελικών κυριών τους). Μια καλοστημένη επικερδής δραστηριότητα θα κλονιζόταν ανεπανόρθωτα. Από την άλλη το Ευρώ πιθανώς προσφέρει για όλους αυτούς ένα επίπεδο ασφάλειας από την άποψη δυνατότητας κίνησης των κεφαλαίων, έτσι ένα Grexit είναι μια απειλή. Επιπλέον, το πρόγραμμα “διάσωσης” παρέχει ένα πέπλο κάλυψης και μοχλό για την επιβολή των διαφόρων “μεταρρυθμίσεων” κατά το δοκούν και στο όνομα του προγράμματος «σωτηρίας» που όμως αποδεικνύονται εκ των αποτελεσμάτων άχρηστες για την οικονομία … Πώς θα μπορούσε να συμβεί αυτό μέσω συνήθων δημοκρατικών διαδικασιών;

Μερικά πράγματα φαίνεται ότι απλά επαναλαμβάνονται στην Ελλάδα.  Μπορούμε να θυμηθούμε για αυτό και τις απόψεις του Paul Porter, του επικεφαλής της Οικονομικής Βοήθειας στην Ελλάδα για την διαχείριση του σχεδίου Μάρσαλ στην Ελλάδα μετά τον 2ο Παγκόσμιο Πόλεμο. Γράφει μεταξύ άλλων:

Φαίνεται τελικά ότι όλα αυτά, η κρίση, το «πρόγραμμα σωτηρίας» και τώρα η κίβδηλη επιτυχία και η προσπάθεια απεξάρτησης συνέβησαν επειδή η ΕΕ (δηλ. η μη-εκλεγμένη διοίκηση στις Βρυξέλλες) και οι Ευρωπαϊκές οικονομικές υπερδυνάμεις δεν ενδιαφέρονται και πολύ για την Ελλάδα ούτε ενδιαφέρθηκαν και πότε. Κάθε χώρα της ΕΕ φαίνεται να μοχθεί για τις δικές της προτεραιότητες, θα πείτε φυσικό δεν είναι; Η ΕΕ δεν είναι οι ΗΠΑ, η δομή είναι κατακερματισμένη και δεν υπάρχουν κεντρικοί μηχανισμοί, ακόμα κι αν γίνουν ποιος ξέρει πότε, κανείς δεν ξέρει αν θα δρούνε προς όφελος των πολλών αλλά ποιος ξέρει και αν αυτή η προσπάθεια θα μπορούσε να γίνει ειρηνικά. Αν ήταν αλλιώς, η ΕΕ θα είχε σπεύσει να αντιμετωπίσει το Ελληνικό πρόβλημα χρέους στην ρίζα του πολύ πιο πριν, χωρίς να παραβλέψει τα προβληματικά Ελληνικά στατιστικά στοιχεία κατά τη στιγμή της ένταξής στο Ευρώ και να επιτρέψει την συσσώρευση του χρέους από τους διάφορους επιτήδειους πού είτε δεν ήξεραν είτε σκόπιμα δημιούργησαν αυτό το επονείδιστο και μη βιώσιμο χρέος. Και οι δυο πράξεις είναι κολάσιμες. Αλλά και πάλι και να θέλαν να το σταματήσουν αυτό θα ζημίωνε τις εξαγωγές τους ή τις δικές τους παρατυπίες (δηλ. σκάνδαλα όπως οι δωροδοκίες της Siemens). Και ακόμα κι αν παρέμβαιναν, δεν θα μπορούσαν να αντικαταστήσουν το υπάρχον κατεστημένο. Θα ήταν πάρα πολύ δουλειά για να παρεμβληθούν και να αναλάβουν, ίσως ακόμα και αδύνατο ή παράνομο. Έτσι οι Ελληνικές ελίτ λειτουργούσαν για το δικό τους όφελος και για να επιβιώσουν. Και όντως το κατάφεραν. Και με αυτό μην μας παρεξηγείται για αντι-καθεστωτικούς ή αντι-ελίτ. Ενα είδος κατεστημένου είναι ίσως αναπόφευκτο να υπάρχει παντού. Το θέμα είναι ότι το σημερινό, αυτό που κυριάρχησε στην Ελλάδα τα τελευταία σαράντα χρόνια πάνω κάτω, έχει αποδειχθεί ανίκανο να εξυπηρετήσει αυτή τη στιγμή τόσο την Ελλάδα αλλά ακόμα και τον εαυτό του όπως μαρτυράται από τις αρκετές χρεοκοπίες εξάλλου. Το διεθνές οικονομικό και τεχνολογικό περιβάλλον έχει μεταβληθεί αλλά και η Ελλάδα έχει αλλάξει με την άνοδο του μορφωτικού επιπέδου. Αυτό το κατεστημένο απλά έμεινε όπως ήταν πριν, ένας αναχρονισμός.  Και εδώ μιλάμε κυρίως για την κρατικοδίαιτη πολιτική ελιτ και τα συναφή συμφέροντα που λυμαίνονται το Ελληνικό κράτος και την κεντρική διοίκηση από της ίδρυσής του συχνά σε συνεργασία με ξένους προστάτες.  Ίσως αυτό είναι το πεπρωμένο της Ελλάδας: πέντε πτωχεύσεις κατά τα τελευταία 200 χρόνια ανεξαρτησίας (1827, 1843, 1893, 1932, 2012 συν ένα καταστροφικό, ισοπεδωτικό Β ‘Παγκόσμιο Πόλεμο). Μπορεί ο καθένας να εξάγει τα δικά του συμπεράσματα. Και εάν κάποιος το αποδώσει στην αδυναμία των θεσμών (κατά τη θεωρία του Acemoglu) τότε κάποιος άλλος θα μπορεί να αντιπαραβάλλει την αδυναμία των ανθρώπων που ελέγχουν τους θεσμούς και την διοίκηση (κατά τον Πλάτωνα).

Όμως έτσι κι αλλιώς η Ελλάδα είναι τώρα πάλι εκεί που ξεκίνησε πριν από την είσοδο της στο Ευρώ ίσως και πριν την ένταξη στην ΕΕ, με μια καταστραμμένη οικονομία, πολύ λιγότερο περιθώρια και εργαλεία για να αναπτυχθεί και με το ίδιο αμαρτωλό και αναποτελεσματικό κατεστημένο στη διοίκηση.  Περίφημα!

Στην ίδια περίπτωση ίσως και να βρισκόταν βέβαια μετά από ένα Grexit εάν παρέμενε υπό το ίδιο κατεστημένο με τον έλεγχο του κράτους και την οικονομία ή με τις ίδιες ξένες εξαρτήσεις. Είναι μακρά η ιστορία της εξάρτησης ακόμα και χωρίς κοινό νόμισμα.  Πριν ακόμα την επανάσταση του 1821, το 1767 όταν ο Έλληνας έμπορος Σαράντος Παπαδόπουλος προσπάθησε να ιδρύσει σαπωνοποιία στο Ναβαρίνο και την Κορώνη ο Γάλλος πρόξενος τον εμπόδισε για να μην δημιουργηθεί ανταγωνισμός για της βιομηχανίες της Μασσαλίας και την Προβηγγίας και μάλιστα του πλήρωσε και 562 πιάστρα ως αποζημίωση ενώ το 1779 ο βαρόνος Ντε Τοτ συμβούλευε τη Γαλλική κυβέρνηση να συνεχίσει να παρεμποδίζει την δημιουργία βιομηχανιών στην Τουρκία (Tr Sotianovich Ο κατακτητής ορθόδοξος Βαλκάνιος έμπορος). Ο Καποδίστριας το 1819 διεκτραγωδεί την κατάσταση των Επτανήσων που είχαν περιέλθει εμφανισιακά σε ένα καθεστώς ανεξαρτησίας υπό των Αγγλων σε μια οικονομία ασφυκτιούσα που έρεπε προς τον μεταπρατισμό ενώ η πρότερη ισχυρή βιομηχανία και ναυτιλία έφθιναν υπό τους υψηλούς φόρους και την απουσία κεφαλαίων. Το Υπόμνημα περι της καταστάσεως των Ιονίων Νήσων προς το Αγγλικό Υπουργείο Εξωτερικών είναι διαφωτιστικό και επίκαιρο ίσως.  Γράφει μεταξύ άλλων:

Από την άλλη πρέπει να αναγνωρίσουμε ότι δεν εκλείπουν από την Ελλάδα και οι πρόθυμοι συνεργάτες ποτέ ξένων δυνάμεων, ως επιτόπου εισπράκτορες των φόρων των Οθωμανών ή μεσάζοντες. Εκτός από του Κοτζαμπάσηδες την περίοδο της Κατοχής είναι ενδιαφέρον να διαβάσει κανένας για του ολιγάρχες Καλικάντζαρους στην Σάμο οι οποίοι δεν δίστασαν να προστρέξουν στους Οθωμανούς για να διαφυλάξουν την κυριαρχία τους στο νησί εναντίων του κινήματος του Φιλικού Λογοθέτη. Εκτός από τον Paul Porter, τον απεσταλμένο των ΗΠΑ σε παρόμοιες επισημάνσεις ως προς την ανεπάρκεια της αστικής τάξης προβαίνει και η αντίθετη πολιτική πλευρά αποδίδοντας όμως αλλού τις αιτίες. Γράφει ο τέως Πρύτανης του ΕΜΠ, διακεκριμένος επιστήμονας και αριστερός πολιτικός Νίκος Κιτσίκης στον πρόλογο της ιστορικού βιβλίου “Η Βαρειά Βιομηχανία στην Ελλάδα” το οποίο εκδόθηκε το 1947 από τον οικονομολόγο Δημήτριο Μπάτση: «Η μεγάλη ευθύνη της άρχουσας τάξης στην Ελλάδα είναι ότι δεν έλυσε βασικά – και για την ανάπτυξη του ίδιου του κεφαλαίου της – κοινωνικά και οικονομικά ζητήματα και δεν κατόρθωσε να αντισταθεί σε τέτοιου είδους «προστασία» (εννοεί στη δράση των ξένων συμφερόντων), δε θέλησε δηλαδή παρακάμπτοντας τις αντιξοότητες ν ‘αναπτύξει τον αστικό μετασχηματισμό, ν ’αναπτύξει μια παραγωγική γερή οικονομία με μια πλατιά αγορά. Σε μας προτιμήθηκε ή «οδός της ήσσωνος αντιστάσεως» ο άνομος συμβιβασμός των εγχωρίων κερδοσκόπων προς τους ξένους χρηματοδότες και τους πολιτικούς του ιμπεριαλισμού σε βάρος του Ελληνικού λαού…. Το ξένο κεφάλαιο αναπτύσσει μονάχα τους κλάδους που δεν είναι εμπόδιο στους βασικούς σκοπούς για την τοποθέτηση και ανάπτυξή του….. «Η κυρίαρχη εκμεταλλεύτρια τάξη ήταν ένας εμπορικός υπηρέτης του ξένου κεφαλαίου ο υποτακτικός του μεσολαβητής» κατά τον Κ. Μπάτση» (να σημειωθεί ότι τόσο ο Κιτσίκης όσο και ο Μπάτσης ήταν αστοί. Ο Μπάτσης ήταν ένα αστός δικηγόρος και οικονομολόγος, γιός συντηρητικού στρατιωτικού και παντρεμένος με κόρη βιομηχάνου που εκτελέστηκε το 1952 μαζί με αριστερούς).

Όμως περισσότερο και από θέμα σκοπιμοτήτων ή αδυναμιών της αστικής τάξης να δημιουργήσει ανάπτυξη δυτικοευρωπαικής μορφής ίσως ήταν η ανυπαρξία της. Η αστική τάξη (η οποία σε άλλες χώρες ονομάζεται μέση τάξη ή μπουρζουαζία) ήταν αυτή που ανήλθε δυναμικά στο προσκήνιο στην Ευρώπη ώστε να διεκδικήσει ισότιμο ρόλο της στην κοινωνία και την οικονομία και ήταν αυτή που έφερε την βιομηχανική επανάσταση. Ήταν η τάξη του διαφωτισμού και των δημοκρατικών ιδεωδών της Γαλλικής επανάστασης αλλά και του Εμφύλιο της Μεγάλης Βρετανίας πιο πριν.  Στην Ελλάδα υποστηρίζεται από πολλούς ότι ποτέ δεν διαμορφώθηκε αυτή η τάξη στη σύντομη ιστορία του νεώτερου Ελληνικού κράτους. Η θέση αυτή έχει αναπτυχθεί και από τον εξαίρετο στοχαστή Παναγιώτη Κονδύλη. Θα μπορούσε να πει κάποιος ότι για αυτό δεν «γίναμε Ευρώπη» κατά ένα προσφιλές σύνθημα μεταξύ των πιο φιλοευρωπαίων (δηλαδή εννοούν την αντιγραφή ή συμμόρφωση με ένα συγκεκριμένο δυτικοευρωπαϊκό μοντέλο που να ίσως όμως να είναι ξένο και ως προς την κουλτούρα και τη κοινωνική δομής της Ελλάδας αλλά και εν τέλει να μην είναι και αναγκαίο να υιοθετηθεί).

Το πρόβλημα με την Ελληνική αστική τάξη, κατά την άποψή μου, είναι ότι δεν είναι ευθεία συγκρίσιμη ως προς το τι αντιπροσωπεύει με τις ανάλογες Ευρωπαϊκές. Η Ελληνική αστική τάξη θεωρείται λίγο ανώτερη από την μέση τάξη, σίγουρα όσο αφορά τους μικροαστούς και ίσως πιο κοντά στην αριστοκρατία (ή έτσι θέλει να νομίζει μια που δεν υπάρχει ουσιαστικά αριστοκρατία στην Ελλάδα). Ομως ο τρόπος βιοπορισμού ή πλουτισμού της Ελληνική αστικής τάξης προέρχεται όχι τόσο πολύ από τις καπιταλιστικές διεργασίες και τις δυνατότητες της αλλά από την νομή της κρατικής εξουσίας. Για αυτό άλλωστε κατά μεγάλο ποσοστό συνδέεται με την Αθήνα, όπου και η διοικητική μηχανή. Η πρόσβαση στην εξουσία δημιουργεί επιχειρηματικότητα, γενικά οι δυο τομείς είναι αλληλένδετοι. Δεδομένων αυτών είναι σχετικά ανούσιο να μιλάμε για ιδεολογίες ειδικά στις μέρες μας όταν οι ιδεολογίες έχουν ξεφτίσει και έχουν προδοθεί από τα κόμματα. Τα κόμματα φαίνεται απλά να εφαρμόζουν πολιτικές οι οποίες προορίζονται να ικανοποιήσουν δεδομένα στρώματα της κοινωνίας στα οποία έχει απήχηση και οι οποίοι μπορούν να αυτοπροσδιορίζονται ως δεξιοί ή αριστεροί χωρίς να το έχουν πολυσκεφτεί και πολύ, ίσως περισσότερο να βαρύνουν συναισθηματικές εξαρτήσεις από το ένα μοντέλο ή το άλλο. Αλλωστε και κατά το παρελθόν τα κόμματα αυτοπροσδιοριζόνταν με βάση τις τάξεις που αντιπροσώπευαν (π.χ. Αγροτικό Κόμμα) ή την μεγάλη δύναμη με την οποία ευθυγραμμιζόταν (π.χ. Γαλλικό, Αγγλικό, Γερμανικό, Ρωσικό κόμμα). Ισως κάτι τέτοιο να ήταν και πιο αντιπροσωπευτικό σήμερα (τουλάχιστον όσο αφορά φιλοευρωπαϊστές και μη).

Σε κάθε περίπτωση  όμως το διακύβευμα είναι η εξουσία και όχι το κεφάλαιο. Υπό αυτές τις συνθήκες είναι μικρή η ανάγκη για ένα πλαίσιο που να βοηθά στην δημιουργία ή διατήρηση του κεφαλαίου όπως στη Δύση. Δεν εννοούμε ότι αυτό είναι μειονέκτημα, απλά ένας άλλος τρόπος λειτουργίας της κοινωνίας.

Αλλά εν πάσει περιπτώση, η μη ύπαρξη αυτού του πλαισίου για την δημιουργία και διατήρηση του κεφαλαίου οδηγεί την ελίτ στην απομάκρυνση του από την χώρα. Ακόμα και όταν πήγε να δημιουργηθεί κάποια επιχειρηματική τάξη με διαφόρους τρόπους αυτή μπορούμε να πούμε ότι καταπιέστηκε και παραμερίστηκε από άλλα κοινωνικά στρώματα.

Επίλογος

Αν επιστρέψουμε στο τώρα, λαμβάνοντας υπόψη όλους τους περιορισμούς που επιβάλλει η εξάντληση της πιστοληπτικής ικανότητας, ίσως και η έστω και φαινομενική απεξάρτηση της Ελλάδας να είναι μια ειλικρινής και αποτελεσματική λύση από την ΕΕ (αντιστεκόμαστε σε συνωμοσιολογικές θεωρίες περί καταναγκασμού σε εξάρτηση). Μπορείτε να δώσετε σε κάποιον μια υπερχρεωμένη πιστωτική κάρτα ώστε να τον κάνετε να σκεφτεί πώς να διαχειριστεί την κατάστασή του μόνος; Κάτι τέτοιο θα στρέψει το φως στο Ελληνικό κατεστημένο το οποίο δεν θα μπορεί να κρύβεται πίσω από την Τρόικα πια. Θα αντιδράσει ή η Ελλάδα θα παραμείνει μια οικονομία ζόμπι που θα παραπατά, θα χαθεί σε με αναιμική ανάπτυξη και θα πορεύεται χωρίς σκοπό και προορισμό; Τι είδους ζωή θα είναι αυτή; Κάτι σαν τον τραγικό ήρωα του Τζάκ Νίκολσον “Στην φωλιά του κούκου”. Ένας επαναστάτης φασαριόζος τρόφιμος που μετατρέπεται σε άβουλο υποχείριο κάτι που από την μια μεριά είναι τραγικό αλλά από την άλλη, σίγουρα φαντάζει ως επιτυχία για την καθωσπρέπει, απαθή ή και διεστραμμένη διοίκηση. Ο Ελληνικός λαός δείχνει κάποιο επίπεδο απάθειας και παραίτησης μετά από τόσα χρόνια διαμαρτυρίας. Η συμμετοχή στις εκλογές είναι σε ιστορικά χαμηλά και το ίδιο είναι η αισιοδοξία και η εμπιστοσύνη στο σύστημα. Θα παραμείνει έτσι ή θα αντιδράσει; Σε κάθε περίπτωση δεν φαίνεται να έχουν τελειώσει τα προβλήματα. Ας πούμε δανειζόμενοι τον όρο από αλλού ότι το δήθεν “success story” της εξόδου παρέχει μια ανάπαυλα ή παρατείνει μια «παγωμένη σύγκρουση». Υπάρχουν βέβαια και οι γραφικοί αυτοί που φανατίζονται κομματικά και στις δύο πλευρές των πολιτικών απόψεων (του ευρύτερου διπόλου διακυβέρνησης) που προσβλέπουν ίσως στην νομή της εξουσίας και τα οφέλη που θα σημάνει ή απλά το κάνουν γιατί τους είναι δύσκολο να παραδεχτούν τα σφάλματά τους. Ανάλογα με το ποιον μιλάτε, ίσως βρείτε και μερικούς που λένε ότι τα πράγματα βελτιώνονται! Μερικοί έχουν επιβιώσει, μερικοί είναι κοντά σε κέντρα εξουσίας και κάποιοι βρίσκουν καλές ευκαιρίες μέσα στην καταστροφή, στην εκμετάλλευση της δυστυχίας και της απελπισίας και στην ανακατανομή μιας μικρότερης πίτας. Ίσως αυτό να θυμίζει κάτι από το παρελθόν. Μιλούν στον εαυτό τους, βαυκαλίζονται και αναπαράγουν την ηχώ τους. Ελπίζω να αποδειχθώ λάθος. Είναι ακόμα μια καλή αγορά, όπως είπε μία φορά κάποιος που είχε βρεθεί στο επίκεντρο της οικονομικής κρίσης του 2008 στην Νέα Υόρκη, αλλά απλά για λιγότερους… Όπως και η παγκοσμιοποίηση των λίγων, εκείνων που μπορούν να παράγουν οπουδήποτε, να πουλάν οπουδήποτε αλλά να φορολογούνται πουθενά εκτός ίσως από τους φορολογικούς παραδείσους … Ίσως και η μαζική μετανάστευση των νέων του brain Drain να προσφέρει αυτή την αποσυμφόρηση.

Αυτή δεν είναι η προοπτική στην οποία έλπιζε ο Ελληνικός λαός, ούτε πιθανότατα και καμιά χώρα της ΕΕ. Αυτό δεν ήταν το όνειρο που ονειρευόταν. Όμως τα όνειρα είναι πολυτέλεια τώρα. Τώρα είναι η ώρα για δράση για να βρεθεί μια λύση, ενώ οι φιλοσοφίες και οι αβρότητες μπορούν να εκτυλίσσονται σε κάποιες ομίλους συζητήσεων.

Κακόμοιρη Ελλάδα … Η όλη κατάσταση δεν φαίνεται καλή, τουλάχιστον αν ληφθεί υπόψη η γνώμη των πολλών. Αλλά στο πνεύμα της εορταστικής περιόδου, ας πιστέψουμε ότι ο Άγιος Βασίλης υπάρχει πραγματικά και το Ελληνικό σχέδιο «διάσωσης» είναι μια επιτυχία. Τα επόμενα δύο χρόνια θα είναι ενδιαφέροντα. Η ελληνική κυβέρνηση έχει κάποιο περιθώριο άνεσης το 2018, καθώς δεν υπάρχουν μεγάλες πληρωμές τοκοχρεολυσίων. Τα προβλήματα εμφανίζονται το 2019, με μια μεγάλη πληρωμή το καλοκαίρι, η οποία μοιάζει πιο δύσκολη, αν ληφθεί υπόψη και η υποτονική ανάπτυξη. Αλλά το 2019 είναι έτος εκλογών, αν όχι νωρίτερα. Αυτό δίνει πάντα μια ευκαιρία για μεγάλες κουβέντες … Και μετά από αυτό ακόμα περισσότερες δυσκολίες για να συνεχιστεί το άγος του χρέους, να πάρει μια παράταση μέχρι την επόμενη πληρωμή. Τα όποια περιθώρια ελιγμών εξαρτώνται επίσης από την αναδιάρθρωση ή μείωση (σχετικά δύσκολο το δεύτερο) που θα προσφερθεί όπως είπαμε μάλλον μέσα στο 2018. Αλλά τουλάχιστον τώρα η μπάλα βρίσκεται στο μέρος της Ελλάδας και στη διοίκησή της, όποια κι αν είναι αυτή. Με δεδομένο ότι η λαϊκή βούληση κατά το δημοψήφισμα του 2015 αντιστράφηκε είναι πλέον φανερό ότι δεν είναι μόνο το κοινό που αποφασίζει αλλά και κάποιοι άλλοι. Θα είναι λοιπόν ενδιαφέρον και καθοριστικό το πώς θα αντιδράσει αυτό το κατεστημένο, καθώς δεν υπάρχει πολύς χώρος για ελιγμούς αλλά και περιθώριο για σφάλματα. Ας περιμένουμε να δούμε.

——————————————————————————

Συντάχθηκε από τον Παναγιώτη Χατζηπλή, CFA, ACCA, MBA.

Το άρθρο αυτό βασίστηκε σε δημοσιευμένα στοιχεία και σε επεξεργασία τους από τον γράφοντα. Ειναι μέρος ευρύτηρης μελέτης της κρίσης του Ελληνικού χρέους και των προοπτικων της Ελληνικής οικονομίας. Το Transatlantic Business Forum δεν μπορεί να θεωρηθεί ότι συμμερίζεται τις απόψεις των άρθρων που φιλοξενεί.  Το κείμενο αυτό γράφτηκε στα Αγγλικά και μεταφράστηκε ή μεταφέρθηκε στα Ελληνικά (κατά το δυνατό καλύτερa αλλά όχι τέλεια) με παράλληλη προσθήκη κάποιων ιστορικών αναφορών. Το αρχικό κείμενο βρίσκεται εδώ στο Linkedin

Advertisements

Common fallacies about the Greek economy and business: how defamation affects investment / Πλάνες σχετικά με την Ελληνική Οικονομία: Μια δυσφήμηση που επηρεάζει αρνητικά τις επενδύσεις και πρέπει να σταματήσει


Greece has been in the news constantly over the last eight years due to its sovereign debt crisis and the subsequent recession that has decimated the economy. Most of the talk has been about the Greek economy’s prospects (40% of GPD lost since 2008 and is now at pre Euro levels), the sustainability of its government debt (175% of GDP) and the need for investment and growth that can put to work the 1 million unemployed Greeks (25% unemployment of which over 50% for youth) as well as reduce the brain drain (more than 400,000 have left since the beginning of the crisis, most of which highly educated).

Many that are trying to explain the causes behind the problems of the Greek economy are pointing out to labor and public administration deficiencies and even expand to cultural traits. There is actually a book where many of these articles have been collected (“Greeks: Corrupted, Lazy and Disobedient” by Thomas Tsakalakis, (in Greek) 2016 and “The Greek Crisis in the Media: Stereotyping in the International Press” by George Tzogopoulos, 2013).

You would expect with all this negative talk that nothing is working in Greece. However Greece ranks 86th in World Economic Forum competitiveness ranking (down from 81st). It has comparable rankings to the European and North American average when it comes to health, education, infrastructure and lags in institutions, business sophistication and innovation as well as in sectors affected by the economic crisis ie the macroeconomic environment and financial markets (truth is economy mainly depending on banks that are now facing liquidity problems).

On the other hand negative talk doesn’t offer a solution and often escalates into defamation, bigotry, defamation and stereotyping, no different to what you’d expect in a bar talk (ECOFIN president Dijsselbloem recently went as far as stating that Southern Europeans have spent their wealth on money and women (!!).

Even if one can ignore the demoralizing aspects of this it’s difficult to ignore how it hurts investment. Which reputable investors wants to get involved in such a situation and have to justify to its shareholders? It’s when this talk becomes criminal as it affects peoples’ lives and prospects of economic reversal. At the same time it distracts investors’ attention and costs them opportunities.

The purpose of this post is to examine the main argument behind this negative talk and discover how much is truth and how much pure fallacy. The posts will cover the arguments regarding Labor, Business Environment and overall Investment. Although it relates to Greece, the same analysis could apply in other economies.

The following fallacies will be examined:

  1. Laziness
  2. Labor problems
  3. High Labor Costs
  4. Low Productivity
  5. Tax evasion
  6. Shadow Economy
  7. Corruption
  8. Inefficiency, Bureaucracy
  9. Overall conclusion: Who’d want to invest?

A. Greek Fallacies and Foreign Investment: Labor Issues

  1. Greek Fallacies: Laziness
  • How can you measure laziness? Lazy is somebody that’s not working. Greeks work the most hours among OECD or EU countries; 42 per week on average. The typical workweek in Greece is 40 hours (8 hours daily for 5 day workweek) but probably the 42 number is based on aggregate data (which is one of the highest globally too).
  • It is also common for people to work two or more jobs and sometimes this additional work goes unreported so the number might even be higher (skip to the shadow economy fallacy regarding the economic aspect). Greeks also have less vacations days compared to other countries in the EU (four weeks of vacation compared to five in Austria). Now what they do while working is another question. It depends on the work they have to do (for that go to productivity fallacy)

  1. Greek fallacies: Labor/Union problems
  • The Greek labor framework is similar to that of other European countries (which are generally characterized by strong social aspects). This framework has been relaxed lately with the reforms that are taking place under the IMF restructuring program. This is captured by OECD metrics (Employment Protection Legislation Index), as well as the Labor Competitiveness Index of the World Economic Forum (2016). Greece’s ELP Index for full-time workers (2.4) is below both that of developed Western economies (i.e Germany 3) and similar to that for Emerging/Eastern Europe (ie Poland 2.4, Czech Republic 2.7)
  • Much of the low grading in the WEF Competitiveness analysis arise not from labor characteristics but by low productivity (this is due to low value added of output as discussed), as well as the quality of management (ie extend of reliance on professional management). The latter can be attributed to the large number of small or family businesses (discussed under shadow economy) and can certainly be rectified with training, the utilization of recent graduates and ultimately by the rationalization and concentration of some of the activity in larger companies (refer to the shadow economy fallacy regarding size of businesses).

  1. Greek Fallacies: High Labor Costs

Some might say that salaries in Greece are high. That depends on what you compare them too. Based on 2012 data Greece has one of the lowest salaries in the OECD. Since then wages in Greece have further decreased as a result of the crisis, GDP shrinking and spike in unemployment rates but also because of some regulatory action (decreasing the minimum wage, drop collective bargaining and other).

According to IMF, there’s not a room for further decreases in salaries or disposable income (this has been affected as well through higher taxation). The economy and the people well-being is already too stretched. Furthermore continuous decreases will result in a vicious cycle of contraction with continuously decreasing consumption. On the other hand existing salary levels already constitute an attractive cost point for greenfield investments especially when combined by the fact that Greeks work many hours and are increasingly well educated. And of course besides all that Greece provides a base within the EU.

  1. Greek Fallacies: Low productivity

To examine this fallacy we first have to define productivity. It’s quite unfortunate that productivity in public speech/common talk is related to how much work one gets done. However what the economists refer to in reality is probably a misnomer. In economic terms productivity represents the amount of goods and services produced in one hour of labor. This labor productivity is calculated as real gross domestic product (GDP) divided by total labor hours. That doesn’t say much. If you produce olive oil it doesn’t matter how fast you collect the crops, it’s about the selling price. If you produce gold watches or automobiles on the other hand you can allow yourself some breaks and still appear more productive, right?  To be fiar labor productivity should probably be measured in the engineering way: ie how much output is achieved per labor hour but to do that one has to know a lot more information so this is not realistic.

It is true that the (economic) labor productivity is low in Greece but why? That is because Greek GDP value added are low or working hours are too many.

  • Could it be that working hours are more because there’s less automation? It is probably not the case as most of the activity is in services that are not that much automated anywhere. It might be that there’s a lot of idle time then. If so, to the extent that this work (the GDP in the nominator) can be completed with less hours of work (coming to what the work is about) then by just reducing working hours the labor productivity would increase, isn’t it? Eureka! Question is whether employers would agree with reduced working hours but the same pay…
  • On the other hand, to raise the GDP and GDP per capita high-value output is needed (ie luxury/branded products, high tech etc). That’s a matter of planning and management decisions. High value added is related to branding (requires marketing expenditure) and technology (requires R&D expenditure) among others. And this cannot also be achieved overnight. Branding has worked quite well in tourism but Greece hasn’t done much to promote opportunities elsewhere. On the same time it lags in terms of R&D or manufacturing altogether. Greece can certainly increase R&D as it has a large number of PhDs and graduates (1,600 per year, similar to let’s say Israel), a lot of whom are forced to leave the country to work abroad. More than 400,000 Greeks have left Greece since the beginning of the crisis, most of them highly educated (a brain drain). A lot of them are also unemployed (20%) or underemployed. A tragedy and a waste of resources!

Some further points on that:

  • Know-how: Greece has not always been without manufacturing production. Between 1950-1975 manufacturing activity had increased exponentially and GDP at a 7% rate (it is widely accepted that manufacturing creates more value for an economy and better paid jobs than services. During this time Greece was producing electrical appliances, textiles, fast moving consumer goods even assembling automobiles! It’s since 1980 that manufacturing activity has stagnated and since 2005 dropped off the charts with many bankruptcies as well. Won’t expand on possible reasons for this or search for the culprits. In any case Greece still has significant manufacturing abilities in shipbuilding, defense sector, mining, metallurgy, energy generation, construction, pharmaceuticals, agribusiness/food processing).

  • R&D potential: Greek scientists are well respected and accomplished globally. According to Stamford’s Professor Ioannides (3% of global top researches is Greek, 85% of which live abroad). The Greek universities have respectable rankings according to the QS world university rankings six of them are among the world’s best. http://www.huffingtonpost.gr/2017/03/09/eidiseis-qs-koinwnia-paideia-panepisthmia_n_15259686.html. All these scientist could develop a global networks of distributed learning and R&D utilizing their local contacts as well.
  • Finally, a frequent argument that Greece has small size and can’t develop the necessary economies of scale for competitive advantage in manufacturing can be easily countered by pointing out to same size economies but most importantly to recent technological advances. The production of the future (Manufacturing 4.0) is not be same as that of the past (without long labor and capital intensive production lines). It will be automated and enable small batch production locally vs large production lines of the past. It is estimated that in the near future most of repetitive manual tasks will be taken over by robots with mainly highly educated employees working in factories; in the UK alone it has been estimated that 57% of manufacturing jobs will be eliminated.

 

B. Greek Fallacies and Foreign Investment: Business Issues

  1. Greek Fallacies: Tax evasion

There are multiple articles regarding Greeks’ alleged dislike for paying taxes and propensity to avoid them, as if that is a Greek only phenomenon (without expanding here on complex corporate transfer, transfer pricing, tax havens etc etc). Let’s see in any case how much of the tax evasion issue is reality and how much a myth:

  • Greece’s total tax income represent 33% of GDP which is similar to the OECD average. Therefore it appears that there’s no abnormality (differences may exist on whether taxes are direct or indirect). However some might say that tax-evasion arises from not declared income (for that you’d have to jump to the shadow economy fallacy)
  • Currently Greece has probably among the highest tax rates in the EU and even outside that (Corporate rate 29%, Individual up to 42%, VAT 23%/13%, real estate 15% see table). Especially during the crisis, tax income has increased significantly to cover inflexible budgetary uses. This gets us to the other reason regarding the difficulty in collecting taxes: deposit drain, GDP shrinking and eventually fatigue and resistance ie. what the Laffer Curve illustrates (the more the tax rates increase the higher the propensity to avoid and for the tax revenue to decrease)

Greek Tax Framework (highlights)

  1. Greek fallacies: Shadow Economy

Shadow economies exist in all countries. In Greece it is estimated at 24% of GDP; it is high but is actually not the highest in the EU or OECD (the respective averages are 19.7% and 17.6% respectively). As a comparison the US has a rather low number of 7% (probably the lowest globally) and on the other end Russia over 40%. The shadow economy results in uncollected taxes (referred to as tax-evasion).

  • There are certain factors contributing to the creation of shadow activity such as fragmented business landscape as well as large number of transactions carried out in cash (hotels & restaurants, retails, transport). The latter has been reduced since the introduction of capital controls with more Greeks now using digital money.
  • On the other hand Greece has an amazingly high number of self-employed professionals (gig economy, services, lawyers, accountants, consultants and other) as well as a higher proportion of small companies. Almost 35% of Greek labor force is self-employed compared to 7% in the US. On the other hand 58% of companies in Greece are very small (up to 9 employees) while the respective figure in the EU is 29%. It’s generally, difficult to collect taxes from these two sectors. The logistics are just incredible; it may not pay in terms of a cost/benefit analysis considering compliance and supervision expenses. That’s the same everywhere. Small companies are crucial irrespective as they generate a large number of jobs. On the other end in other countries there enough large companies that, to the extent that they don’t use creative tax practices, can provide the funds necessary to run the governments (33% of companies are large in the EU (over 250 employees) compared to only 13% in Greece). Apart from that large companies can also invest in R&D and product and people development and move the needle for the whole economy and society the way that smaller companies can’t as they are usually barely surviving.
  1. Greek Fallacies: Corruption deters Investment

Corruption in Greece: that’s a big topic that has been overly discussed, and the most often excuse for inactivity when it comes to investments (along with bureaucracy). Let’s see however how much of that is exaggeration and how corruption affects investment.

Corruption is measured by the Corruption Perceptions Index (CPI) that is published by the Transparency International. The index ranges from 0 to 100. According to this:

  • Greece has a CPI of 44 in 2017. It has ranged between 36-46 over the last five years
  • Greece has better ranking in terms of corruption (CPI) compared to China (40), Mexico, Vietnam (33), Philippines (35), Peru (35), Bangladesh (26) etc. However these countries attract a higher level of Foreign Direct Investment (FDI) (see Table based on 2015 data). So at first sight the argument that corruption matters in investment doesn’t hold.
  • Taking it a step further by running a regression analysis between CPI values and FDI in various countries the result come back indicating that there’s no real correlation. In case that you are aware of any other analytical data that support it, please let me know.

Some further thoughts:

  • Corruption is illegal, let’s not be misunderstood: USS’s FCPA guidelines have resulted in heavy fines to companies that use briberies to conduct business (for example Siemens and ongoing investigations for Novartis, Petrobras). However outside the moral question of legality, Bill Gates, in his $38 billion Gates Foundation 2014 annual letter, said that “corruption isn’t nearly the barrier to development that most people think it isbut kickbacks and bribes are an inefficiency that amounts to a tax on aid”.
  • Talking is branding: Even if corruption is not a deterrent for investment discussing about it creates a negative image for the Greek economy and eventually a vicious cycle and a self-fulfilling prophecy. Who want to be associated with corrupted practices? Therefore when coming to these issues the press should be very careful.
  • Discussing corruption without proof might be irresponsible: the public often overreacts in corruption rumors and this can even lead to unrest, violence and hysteria (for example in cases that affect public health). Even if a system is “rigged” is it responsible to shake people’s trust in it without trying to correct it? Wouldn’t one be opening the Pandora’s Box by promoting mistrust?
  • Defaming: how fair is it to draw conclusions over an entire population based on certain incidents? At best this would be considered stereotyping in the US and is unfair to say the least. It is what the Association fallacy in reasoning describes: when guilt or merit can be attributed to somebody based on its relation to a particular group. It may appeal to emotion or prejudice. There are two types of this fallacy:
    • Guild by association: John is a con artist. John has black hair. Therefore, all people with black hair are con artists
    • Honor by association: country X has higher GDP compared to Country Y. Therefore, John who is a citizen of Country X is superior to Mark, a citizen of Country Y
  • The definition of corruption and the public’s attitude towards it could also vary from one country to the other and this can involve cultural aspects too (we could refer to the work of Weber, Hofstede etc). For example individualistic cultures rely on written laws while collectivist on societal norms. When certain actions are not in accordance with written laws then this is corruption or criminal as per the individualistic cultures, however it might not appear as in a collectivist culture if it is in accordance with unwritten norms that for any reason are not reflected in the law. It’s a rather iconoclastic point of view but you may think about it.
  • The Corruption issue – a case of double standards?: finally, while there’s a lot of talk about corruption, scandals, inefficiencies in Greece. At the same time there are many large scandals in the news that do not result in a long-lasting negative image; often these negative news fade away quickly or bushed off as extraordinary incidents (isn’t this some type of double-standards?). For example:
    • Volkswagen dieselgate ($15bn fine)
    • Siemens bribery scandal ($1.6 billion fine)
    • Deutsche Bank (MBS contracts ($7.2 billion SEC fine)
    • Wall Street banks (as part of their role in the 2008 crisis (total fines estimated at $160 billion)

Does this mean that all the system in Germany or US is corrupted as the association fallacy in Greece’s case would imply?

  1. Greek Fallacies: Inefficiency, Bureaucracy deters Investment

Outside corruption another issue of grave importance and a frequent excuse for abstaining from investment in Greece are shortcomings in public administration, legislation and the legal system such as inefficiency and bureaucracy. These factors can be captured by the Index of Economic Freedom (EFI) that is published by The Heritage Foundation. Taking it a step further one could also look at the all-encompassing Global Competiveness Index (GCI) that is published by the World Economic Forum. The latter covers all aspects of competitiveness of the economy (12 parameters that involve labor, infrastructure, institutions and innovation aspects)

Running again a regression analysis between Foreign Direct Investment (FDI-World Bank) vs the EFI and GCI one could see whether there’s a connection between the two.

This analysis comes back again indicating no significant/visible correlation! If somebody thinks different or if I am missing something I would be interested to know. Therefore the discussion of whether efficiencies affect investment is open to debate; one can’t decide other by looking on a case by case basis.

However I wouldn’t disqualify these indicators completely. If there’s one that appears to be more helpful in linking/predicting investment levels this should be the GCI. Just by observing the data in the Table with all the rankings and using empirical judgement it seems, at least to me, that high levels of FDI appear in countries that offer:

  • Convenience; ie favorable tax or legal regime: for example Ireland, Honk Kong, Switzerland, Luxembourg, Cyprus, Malta
  • Development/size: such as G7 and other Western EU, BRIC, Australia
  • Emerging Economies and/or Low Labor Cost and/or Resources: such as Mexico, Central/Eastern Europe(Czech Republic, Poland, Hungary), Asia (Vietnam, S. Korea, Indonesia, Turkey, Thailand, Singapore), large S. American (Colombia, Argentina, Chile), resource rich African (Nigeria, S. Africa)
  • Capabilities/know-how in a particular area (let’s say startups in California even if not the cheaper location)

Any other observations/opinions are welcome.

FDI vs GCI, EFI and CPI in selected countries (2015 and 1990-2015)

Source: Transparency International (CPI), The Heritage Foundation (EFI), World Economic Forum (GCI), World Bank (FDI)

The questions is whether Greece offers any of these features that attract investment. The answer is that it does or it may do as it will be covered in the next part.

 

C. Greek Fallacies and Foreign Investment

  1. Greek Fallacies: Who’d want to invest there

There are various reasons that may be given for not investing in Greece. How much of that is true (not much based on the preceding analysis) and how much simply just an excuse (for not investing). The latter is respected when the investor is not familiar with the country or with the industry or doesn’t have the resources to analyze and manage or the funds. The purpose of this is to reduce the instance that this refusal is a matter of disinformation or apprehension as other people may be abstaining (herd mentality). In case that you are convinced about the fallacies that exists as well as the opportunities then the remaining purpose is to highlight investment areas. Some facts regarding who is investing in Greece:

  • FIDI amounted to $1.7 billion in 2014 according to World Bank and 39.5 billion between 1990-2015; Top investors are from European countries (Germany, France, UK and Netherlands) ie western economies. Geopolitics and distance may be a factor for European investment compared to the US that is not a major investor. Lately China is being investing heavily too as Greece through the Piraeus port is a critical part in the One Belt One Road initiative.

  • Investment has fallen of the cliff lately, obviously due to the crisis and its consequences in business climate, economy, consumption etc
  • There is luck of financing: the Greek banks are facing liquidity problems and operate under capital controls so they are giving loans sparingly. There are no other financing options (other from probably EU subsidies). The use of Private Equity or Venture Capital domestically is very low, if any, compared to western economies. Some foreign Private Equity funds have been quite active though.

Indicatively notable foreign investments in Greece over the recent period include:

  • Blackstone (Lamda) $40million
  • Oaktree (Ikos Resorts, $280m)
  • KKR-Pillarstone ($1.2 billion of NPL portfolio)
  • Cosco (OLP- Piraeus Port) $1.7 billion
  • Fraport (regional airports) ($1.1billion)
  • Deutsche Telecom (Hellenic Telecom- OTE, $5.5 billion)
  • PSP Investments- Canadian Pension Fund (Athens airport, $1.7 billion)
  • John Paulson (shareholdings in Alpha Bank, Piraeus bank)
  • Wilbur Ross (shareholding in Eurobank)
  • Fairfax/Prem Watsa (Shareholdings in Eurolife, Eurobank)
  • Olayan group (Costa Navarino, $150m)
  • Jermyn, Dogus, Kuwait funds (Astir Palace Hotel Complex, $440 million)
  • Dogus, Temes (Hilton Athens, $190 million)
  • Italian Railways (Greek Railways/Trainose) $50mllion)
  • Thassos Grand Resort (Bulgarian investor $28million)
  • Kassiopi Corfu Resort (NCH Capital (NY), $83million)

 

As indicated, investment is strong where there is a strong/proven case (ie tourism), strategic issues (ie logistics and Cosco) or fundamentals (telecom, airports). Apart from this the country needs, and in my opinion can support, investment in other value added sectors where the young more educated generation can be employed without having to move abroad.

SUGGESTED AREAS FOR INVESTMENT IN GREECE

In my personal view investment in Greece can involve:

I. Established FDI target areas:

  • Tourism/Real Estate: large number of hotels houses at low prices that can be used for tourism purposes or even investment (such as trophy investment or new developments such as the Hellinikon project). Greece is a top 20 tourist destination. There are also new forms of tourism that can be developed that will expand the tourist season and target audience such as City Break tourism, food tourism (wine and other), experiential/alternative tourism.
  • Infrastructure & Logistics: Greece can be a hub for transporting to Europe (China’s COSCO acquired the Piraeus port). The route from the East to Western Europe through the Suez Canal and Greece is faster by four days compared to following the Atlantic route. Furthermore the infrastructure of highways, railway, airports are being modernized (to be completed by 2017-18). The Piraeus port is part of China’s One Belt One Road initiative.

  • Financial Services: large international investors (Paulson, Wilbur Ross, Fairfax) have invested in the Greek banking sector. Use of fintech applications are quite limited but expanding especially as the market is trying to find ways to operate around the capital controls imposed on use of cash and fund transfers. The Private Equity industry is also negligible and could be a source of financing while realizing significant returns in a not contested dealmaking space.

II. Established market sectors:

  • Energy: there’s activity in conventional energy resources (a gas pipeline (TAP connecting Azerbaijani gas fields through Turkey to Italy) is under construction and others are under discussion (East Med), there’s offshore gas and oil exploration as well). Renewable energy accounts for 18% of energy consumption and has great potential although activity has come to a stall lately. The electricity market is being liberalized too.

  • Agribusiness/food sector: the Mediterranean cuisine is increasing in popularity. There’s potential for exports; at the same time domestic consumption can absorb much of production as a large part of food products is imported. Furthermore there’s room for automation and intensification of production.

  • Healthcare and Medical Tourism: there’s spare capacity in private sector hospitals as well as great human capital. Capacity can be utilized in medical tourism as well (IVF, dental, physiotherapy/spa among others). This is a service that hasn’t been developed yet. There are 6,000 doctors of Greek origin in the US only and many in Europe that could act as ambassadors. At least 18,000 Greek doctors have found work abroad since the beginning of the economic crisis.

  • Pharmaceutical & Personal Care: the Greek pharmaceuticals sector (generics) possess significant capacity and knowhow. There’s potential in the generics sector where use is limited (18% market share compared to 37% in Germany, according to OECD). There’s also potential in natural products taking advantage of the traditional healing methods (the birthplace of Hippocrates after all) as well as of pharmaceutical R&D that could absorb the large numbers of graduates

III. Emerging/Developing Industries and Promising FDI Targets:

  • R&D and technology/manufacturing: as discussed there’s a large number of Greek PhDs in Greece and abroad and a large number of them are among the top researches. EBRD and the Greek state are sponsoring research programs to keep these scientists at home. At the same time salaries are low compared to other EU countries. Why not develop manufacturing facilities? As seen the modern production of tomorrow will not require large scale production or large labor force. Greece would not have to go through the adjustment phase but rather jump into the new high value added automated future right away. Note that large investment can now take advantage of fast track application procedures that have been lately put in place by the Greek state. Production could cover a wide array of products from fast moving consumer goods to household goods and high tech products as Greece is importing much of these goods not to mention that could also be used as an export base to the EU or other countries.

  • Business Process Outsourcing: there are already companies taking advantage of the highly educated young workforce in Greece as well as of lower salaries by outsourcing IT work or other BPO services to Greece
  • Arts, culture and education: there’s a lot to say about cultural activities and education in Greece. Classical tourism hasn’t even been developed to the extend it could. Arts like filmmaking, apart from shooting revenues from can also create revenues indirectly through promoting the country for tourism or business activities (see such effect in New York City from the huge filming industry there).

There may be more areas but I’m personally not very familiar/able to support the case but I’m open to research.

In any case it is imperative to use advisors that are familiar with the investment environment and can navigate. Becoming making presumption based on investors’ own business environment, inconveniences from differences in legal system or culture or inability to tame bureaucracy can’t be a reason for failure. It’s just an excuse for those that are not prepared well. The difference between success and failure, between generating return or losing money depends on having a knowledgeable advisor to navigate through troubles.  And in the end there are no shortcuts. If you don’t want to invest in advice and research you’ll have to live with the consequences…..

By Pete Chatziplis, CFA, ACCA, MBA. The articles published here do not necessarily reflect the views of the Transatlantic Business Forum.



 

Απόδοση στα Ελληνικά του ανωτέρω αρθρου (κατά ένα μεγάλο ποσοστό το περιεχόμενο είναι το ίδιο με κάποιες διαφοροποιήσεις) 

Πλάνες σχετικά με την Ελληνική Οικονομία: Μια δυσφήμηση που επηρεάζει αρνητικά τις επενδύσεις και πρέπει να σταματήσει

Η Ελλάδα είναι συνεχώς στην διεθνή ειδησεογραφία τα τελευταία χρόνια λόγω της κρίσης του χρέους και της συνεπακόλουθης ύφεσης που έχει αποδεκατίσει την οικονομία και την κοινωνία. Tο 40% του ΑΕΠ έχει χαθεί από το 2008 και τώρα βρίσκεται σε επίπεδα προ Ευρώ, το δημόσιο χρέος, παρά τις τόσες προσπάθειες έχει εξακοντιστεί στο 175% του ΑΕΠ και το ΔΝΤ αμφιβάλλει για τη βιωσιμότητά του, οι επενδύσεις έχουν κατακρημνιστεί. Σύμφωνα με μελέτες, €100 δις χρειάζονται για να έρθει επιτέλους η ανάπτυξη και να αποροφηθούν το 1 εκατομμύριο άνεργοι Έλληνες (ποσοστό ανεργίας 25%, εκ των οποίων πάνω από 50% για τη νεολαία) και να μην μεταναστεύει ο κόσμος (πάνω από 400.000 έχουν φύγει) για να μη μιλήσουμε για τα ποσοστά φτώχιας.  Εν τω μεταξύ οι μαθητευόμενοι μάγοι της Τρόικας και των διαφόρων κυβερνήσεων συνεχίζουν να κατακρίνουν και να νομοθετούν χωρίς αποτέλεσμα. Να σε κάψω Γιάννη να σ’αλείψω λάδι…

Θα περίμενε λοιπόν κάποιος που δεν έχει επαφή με την Ελλάδα και ακούει όλη αυτή την καταστροφολογία ότι τίποτα δεν λειτουργεί. Ωστόσο, η Ελλάδα κατατάσσεται στην 86η θέση στην λίστα ανταγωνιστικότητας του Παγκόσμιου Οικονομικού Φόρουμ (World Economic Forum) το 2017 (πέφτοντας από την 81η το 2016) σε σύνολο 137 χωρών που αξιολογήθηκαν και 193 διεθνώς.  Έχει συγκρίσιμες βαθμολογίες με τον μέσο όρο της Ευρώπης και της Βόρειας Αμερικής όσον αφορά την υγεία, την εκπαίδευση, τις υποδομές και υστερεί σε θεσμούς, επιχειρηματικές πρακτικές και καινοτομία καθώς και σε τομείς που πλήττονται από την οικονομική κρίση, όπως το μακροοικονομικό περιβάλλον και τις χρηματοπιστωτικές αγορές. Δηλαδή η κατάταξη θα ήταν πολύ καλύτερη άμα υπήρχε ρευστότητα στην οικονομία!! Κάτι που επαφίεται σε άλλους..

Η αρνητική δημοσιότητα για την Ελλάδα όμως συνεχίζεται και επικεντρώνεται στην αναποτελεσματικότητα, τη διαφθορά τη γραφειοκρατία, τα εργατικά θέματα, τη νομοθεσία, τη φοροδιαφυγή και εν τέλει την Ελληνική νοοτροπία. Ως απόδειξη έχουν γραφτεί και βιβλία με τα άρθρα που έχουν συλλεχθεί από τον διεθνή τύπο («Έλληνες: Διεφθαρμένοι, Τεμπέληδες και Απείθαρχοι: Στερεότυπα του Βρετανικού τύπου για τους Έλληνες στα Χρόνια της Κρίσης» Θωμάς Τσακαλάκης, 2016 και «Η Ελληνική Κρίση στα Μέσα Ενημέρωσης: Στερεότυπα στον Διεθνή Τύπο» (The Greek Crisis in the Media: Stereotyping in the International Press), Γιώργος Τζογόπουλους 2013). Πολλές φορές τα άρθρα αυτά είναι άδικα, υποτιμητικά, υπερβολικά, ίσως κατευθυνόμενα και εν τέλει καταστρεπτικά. Είναι απορίας άξιο πως οι πρωτοπόροι της πολιτικής ορθότητας (political correctness) στη Δύση οι οποίοι πλέον δεν μπορούν ούτε ανέκδοτο να πούνε για εθνότητες χωρίς να στοχοποιηθούν ως ρατσιστές, ανερυθρίαστα λένε τόσα αρνητικά για τους Έλληνες και πολλοί δυστυχώς τα ανέχονται και σε ορισμένες περιπτώσεις επικροτούν χωρίς τουλάχιστον κάποια έρευνα. Φτάσαμε στο σημείο ο πρόεδρος του ECOFIN Νταισελμπλουμ να πει ότι οι Νότιοι Ευρωπαίοι έχουν ξοδέψει τα χρήματά τους σε ποτά και γυναίκες οπότε δεν μπορούν μετά να ζητάν την Ευρωπαϊκή αλληλεγγύη!!!! Τέτοια απλούστευση και προκατάλλειψη μόνο σε συζήτηση καφενείου θα μπορούσε να ειπωθεί και όχι από έναν υψηλά ιστάμενο. Αλλά και να ήθελε να κάνει μια αναφορά στις σπατάλες των τελευταίων χρόνων παρέλειψε να αναφερθεί και στα λεφτά που χορήγησαν Ευρωπαϊκές τράπεζες και εν συνεχεία ξοδεύτηκαν σε εισαγόμενα από την Ευρώπη αυτοκίνητα και καταναλωτικά αγαθά ή διακοπές εκεί με τα περίφημα διακοποδάνεια!). Βέβαια αυτό είναι αντικείμενο για άλλη συζήτηση.

Όλα αυτά βέβαια έχουν δημιουργήσει μεγάλη δυσπιστία και από τις δυο πλευρές, της Ελλάδας καθώς και της υπόλοιπης Ευρώπης. Έχουν ενδεχομένως εξάψει παλαιότερες προκαταλήψεις με αποτέλεσμα η αρνητική ψυχολογία να θέτει σε κίνδυνο την Ευρωπαϊκή ιδέα και την προοπτική λύσης.

Το θέμα αυτής της αρνητικής δημοσιότητας είναι πολύ σημαντικό ειδικά στο εξωτερικό όπου το κοινό δεν έχει άμεση επαφή με την πραγματικότητα με αποτέλεσμα να φέρνει σε άσχημη θέση τους ομογενείς αλλά και όλους αυτούς που προσπαθούν να δραστηριοποιηθούν στην Ελλάδα ή να προσελκύσουν επενδύσεις.  Πολλά από αυτά τα έχουμε αντιληφθεί και μέσω σχολίων από τουρίστες.  Το άρθρο αυτό γράφτηκε αρχικά για αυτό το κοινό αφού ο γράφων ζει εδώ και πολλά χρόνια στο εξωτερικό. Μπορεί όμως να παρέχει τα «πολεμοφόδια» στον κάθε πατριώτη ώστε να κρίνει από μόνος και να αντικρούσει την προπαγάνδα που μεταδίδεται από τα διάφορα ΜΜΕ αλλά και από άλλους κακοπροαίρετους ή παραπληροφορημένους συμπολίτες. Βλέπετε, συχνά το κοινό που δεν έχει τις γνώσεις ή το χρόνο να τα αναλύσει τα δέχεται όλα αυτά παθητικά και σε αυτό ποντάρουν οι διάφοροι «ειδήμονες» των ΜΜΕ. Εν τέλει το άρθρο αποσκοπεί στην υπεράσπιση της Ελληνικής τιμής και της κοινωνίας χωρίς όμως και να θέλει να εξωραΐσει ή να προσφέρει άφεση αμαρτιών.

Ταυτόχρονα όμως αποσκοπεί να παρέχει και μια πιο σφαιρική άποψη σε επενδυτές ώστε να μην απέχουν από καλές επιχειρηματικές προτάσεις οι οποίες καταλήγουν σε αετονύχηδες. Ίσως και αυτός να είναι ένας από τους σκοπούς που γίνεται.  Από την άλλη βέβαια υπάρχουν και πολλοί οι οποίοι δεν επενδύουν απλά επειδή δεν θέλουν ή δεν μπορούν δηλαδή δεν έχουν τα λεφτά, τις γνώσεις ή τον χρόνο. Όποιος δε θέλει να ζυμώσει πέντε μέρες κοσκινάει… Δεν θα πρέπει όμως να κρύβονται πίσω από δικαιολογίες και να επηρεάζουν και άλλους. Για να γίνει μια επένδυση χρειάζεται υποστήριξη από συμβούλους που έχουν καλές γνώσεις της πραγματικότητας. Αν π.χ. κάποιος έχει τη φαεινή ιδέα να αγοράσει ένα κεντρικό οικόπεδο μιας πόλης και να κάνει ουρανοξύστη και εμπορικό κέντρο ή εργοστάσιο σε μια παραλία σίγουρα θα βρει αντιδράσεις. Ακόμα και στο Μανχάταν της Νέας Υόρκης που είναι γεμάτο ουρανοξύστες υπάρχει αντίδραση σε χτίσιμο νέων οικοδομών γιατί υποστηρίζουν ότι ρίχνουν σκιά στην υπόλοιπη πόλη.  Γιατί όμως κάποιοι εξανίστανται σε αυτές τις περιπτώσεις;  Μήπως γιατί προσπαθούν να υπερκεράσουν τους νόμους; Ας είμαστε λίγο κριτικοί σε αυτές τις κραυγές. Μη ξεχνάμε ότι οι μεγάλοι επενδυτές πάντα έχουν εταιρίες δημόσιων σχέσεων δουλειά των οποίων είναι να καταχωρούν άρθρα στα ΜΜΕ. Για αυτό είναι χρήσιμο να εξετάσουμε όλα αυτά τα παράπονα.

Οι ακόλουθες «κατηγορίες»/πλάνες θα καλυφθούν εδώ:

Α. Εργατικά Θέματα

  1. Τεμπελιά
  2. Αρνητικό εργασιακό καθεστώς
  3. Υψηλά ημερομίσθια (μη ανταγωνιστικότητα)
  4. Χαμηλή παραγωγικότητα

Β. Επιχειρηματικό περιβάλλον

  1. Φοροδιαφυγή
  2. Παραοικονομία
  3. Διαφθορά
  4. Γραφειοκρατία και Αναποτελεσματικότητα
  5. Κανένας λογικός άνθρωπος δε θέλει να επενδύσει στην Ελλάδα..

A. Εργατικά Θέματα

1. Τεμπελιά

Πώς μπορεί να καταγραφεί η τεμπελιά με νούμερα; Τεμπέλης είναι κάποιος που δε δουλεύει. Οι Έλληνες εργάζονται τις περισσότερες ώρες μεταξύ των χωρών του ΟΟΣΑ και των χωρών της ΕΕ: κατά μέσο όρο 42 ώρες εβδομαδιαίως σύμφωνα με συγκεντρωτικά στοιχεία επί της συνολικής απασχόλησης. Μάλιστα όσο αφορά τις συνολικές ώρες εργασίας οι Έλληνες τοποθετούνται στις κορυφαίες θέσεις και διεθνώς. Είναι επίσης σύνηθες να δουλεύουν δύο ή περισσότερες δουλειές και μερικές φορές κάποιο μέρος αυτής της εργασίας δεν απεικονίζεται στα επίσημα στοιχεία λόγω της παραοικονομίας. Συνεπώς μπορεί το νούμερο να είναι και μεγαλύτερο. Ένας ακόμα λόγος για αυτό το υψηλό νούμερο είναι και η μικρότερης διάρκεια άδειας στην Ελλάδα (τέσσερις εβδομάδες το χρόνο όταν στην Αυστρία και στη Δανία δίνονται πέντε).

Φυσικά αυτό που θα πούνε κάποιοι είναι τι σημασία έχει το πόσες ώρες είναι κάποιος στη δουλειά άμα δεν κάνει κάτι? Μα αυτό εξαρτάται από την δουλειά που του δίνεται και θα αναλυθεί στην πλάνη για την παραγωγικότητα παρακάτω. Για την ώρα όμως κανένας δεν μπορεί να πει ότι οι Έλληνες είναι τεμπέληδες και τουλάχιστον για τους πολλούς Έλληνες όπου έχουν μεταναστεύσει στο εξωτερικό δεν υπάρχει τέτοια κατηγορία, το αντίθετο μάλιστα.

2. Εργασιακό Καθεστώς

Συχνά ακούγονται παράπονα ότι τα συνδικάτα στην Ελλάδα είναι μη συνεργάσιμα και ότι ο εργατικός νόμος είναι άκαμπτος. Κατ’αρχας η Ελλάδα έχει ένα εργατικό καθεστώς το οποίο ακολουθεί τα δεδομένα της ηπειρωτικής Ευρώπης που διακρίνονται για τις κοινωνικές ευαισθησίες τους και σε αυτό το πλαίσιο είναι σίγουρα πιο φιλεργατικό από το αγγλοσαξονικό/ατομικιστικό (individualist) σύστημα της Αμερικής (όπου και εκεί όμως υπάρχουν συνδικάτα) ή της Ασίας.  Το εργατικό πλαίσιο της Ελλάδας χαλάρωσε επίσης πρόσφατα με τις μεταρρυθμίσεις που πραγματοποιούνται κάτω από τις απαιτήσεις της Τρόικας. Σύμφωνα με στοιχεία αλλά και με εμπειρίες του υπογράφοντα το πλαίσιο αυτό είναι ελαστικότερο από αυτό άλλων χώρων της Ευρωπαϊκής Ένωσης οι οποίες όμως έχουν υψηλότερους απολαβές και απασχόληση (όπως πχ η Γερμανία). Είναι π.χ. σύνηθες σε πολλές Ευρωπαϊκές χώρες να είναι δύσκολες ή αδύνατες οι ομαδικές απολύσεις.

Το εργατικό πλαίσιο μπορεί να καταγραφεί από τον Δείκτη Νομοθεσίας για την Προστασία της Απασχόλησης- Employment Protection Legislation-ELP Index) του ΟΟΣΑ καθώς και από τον Δείκτη Ανταγωνιστικότητας της Εργασίας ((Labor Competitiveness Index) του Παγκόσμιου Οικονομικού Φόρουμ.  Η τιμή του δείκτη ELP για την Ελλάδα όσο αφορά την πλήρη απασχόληση είναι 2,4 η οποία είναι χαμηλότερη από αυτόν των αναπτυγμένων δυτικών οικονομιών (πχ για την Γερμανία είναι 3) και παρόμοιος με αυτόν της Αναδυόμενης/Ανατολικής Ευρώπης (π.χ. Πολωνία 2,4, Τσεχία 2,7). Συνεπώς η κατάσταση είναι συγκρίσιμη ή και καλύτερη της υπόλοιπής Ευρώπης.

Επίσης όπως και με την ανταγωνιστικότητα, η χαμηλή βαθμολογία δεν οφείλεται στα εργατικά δεδομένα αλλά στη χαμηλή παραγωγικότητα (δηλαδή στη χαμηλή προστιθέμενη αξία της παραγωγής που θα αναλυθεί παρακάτω) καθώς και στην ποιότητα της διοίκησης, δηλαδή λείπουν τα στελέχη με υψηλή κατάρτιση όπως πχ σε κάποιες μικρές και οικογενειακές επιχειρήσεις . Αυτοί είναι εξωγενείς παράγοντες από το θεσμικό πλαίσιο και τους εργαζόμενους άρα κάτι που εναπόκειται στους επενδυτές για να βελτιώσουν.

3. Εργατικό Κόστος

Κάποιοι μπορεί να λένε ότι οι μισθοί στην Ελλάδα είναι υψηλοί. Αυτό εξαρτάται από το με τι συγκρίνονται. Αν συγκρίνονται με κάποιες αναπτυσσόμενες χώρες της Ασίας με χαμηλότερο βιοτικό επίπεδο ίσως να είναι. Αν συγκρίνονται με την Ευρώπη δεν είναι. Το θέμα είναι που τοποθετείται κανείς, ποιους ανταγωνίζεται και που θέλει να φτάσει. Με βάση τα δεδομένα του 2012 η Ελλάδα έχει από τους χαμηλότερους μισθούς στον ΟΟΣΑ. Από τότε δε οι μισθοί μειώθηκαν περαιτέρω. Μειώθηκαν ως αποτέλεσμα της ανεργίας, της μείωσης της κατά κεφαλή δαπάνης, την υποαπασχόληση(για να μη μιλήσουμε για την μη καταβολή μισθών) αλλά και λόγω νομοθετικών ενεργειών (μείωση του κατώτατου μισθού, έλλειψη συλλογικών διαπραγματεύσεων κ.λπ.).

Σύμφωνα με το βιβλίο του Μιχάλη Ιγνατίου «Τρόικα, Ο Δρόμος προς την Καταστροφή» σε απόρρητο εσωτερικό έγγραφο του ΔΝΤ της 16 Απριλίου 2010, τον καιρό δηλαδή που συζητιόταν παρασκηνιακά η υπαγωγή στα μνημόνια, αναφέρεται ότι «Η ανταγωνιστικότητα μειώθηκε κατά 25% μετά την υιοθέτηση του Ευρώ, καθώς ο εγχώριος πληθωρισμός αυξανόταν περισσότερο από τον μέσο όρο της αύξησης της ισοτιμίας τους Ευρώ». Δηλαδή εδώ γίνεται παραδοχή της αισχροκέρδειας που δημιουργήθηκε κατά την μετάβαση στο Ευρώ με συνεπακόλουθη αύξηση των μισθών. Αυτό είναι κάτι που δεν συζητιέται όσο αφορά την περίφημη αύξηση των μισθών και το περίφημο «μαζί τα φάγαμε» δηλαδή που πήγαν τα χρήματα αυτά (μεταξύ άλλων). Αλλά εν πάσει περιπτώσει έχει πλέον υπάρξει εσωτερική υποτίμηση με μείωση των μισθών πλέον του 25% αλλά η ανταγωνιστικότητα δεν έχει επανέλθει, μάλιστα μειώθηκε αφού μειώθηκε και το ΑΕΠ (βλέπε παρακάτω ορισμό της παραγωγικότητας). Δηλαδή κάτι πάει στραβά εδώ …

 

Κατά το ΔΝΤ, δεν υπάρχει περιθώριο για περαιτέρω μειώσεις των μισθών ή του διαθέσιμου εισοδήματος (αυτό έχει μειωθεί επίσης από την υψηλή φορολογία). Τα ποσοστά φτώχιας έχουν αυξηθεί και η κοινωνία είναι σε οριακό σημείο. Επιπλέον, οι συνεχείς μειώσεις θα έχουν ως αποτέλεσμα έναν φαύλο κύκλο ύφεσης με τη συνεχή μείωση της κατανάλωσης και άρα των εσόδων για επιχειρήσεις λιανικής. Αναφερόμαστε δηλαδή στη συζήτηση για τους μισθούς στο Δημόσιο, απουσία άλλων δυνατοτήτων απασχόλησης (και χωρίς να παρεξηγηθούμε ως κρατικιστές). Για να μην μιλήσουμε και για το Brain Drain (δηλαδή την φυγή των διπλωματούχων σε υψηλότερες αποδοχές τους εξωτερικού) και τη γενικότερη μετανάστευση η οποία στερεί εργατικούς πόρους αλλά και το μέλλον της χώρας μέσω της απώλειας ενεργού πληθυσμού και ασφαλιστικών εισφορών. Είναι επίσης μια απώλεια της εκπαιδευτικής δαπάνη που έχει καταβληθεί για τα άτομα αυτά τόσο από το κράτος μέσω της δωρεάν παιδείας όσο και από τις οικογένειές μέσω της εξωσχολικής παιδείας, για να μην επεκταθούμε στο ανθρώπινο μέρος.

Από την άλλη πλευρά, τα υπάρχοντα επίπεδα μισθών αποτελούν ήδη ένα ελκυστικό κόστος για νέες επενδύσεις, ιδίως όταν συνδυάζονται με το ότι οι Έλληνες εργάζονται πολλές ώρες και είναι καλά μορφωμένοι. Και βέβαια, εκτός αυτού η Ελλάδα παρέχει μια βάση εντός της ΕΕ και του Ευρώ. Αν αυτό δεν είναι θέλγητρο τότε ποιο το όφελος ένταξης στην ΕΕ και στο Ευρώ;

4. Χαμηλή Παραγωγικότητα

Για να εξετάσουμε αυτήν την πλάνη πρέπει πρώτα να καθορίσουμε τι εννοούμε παραγωγικότητα. Είναι ατυχές πραγματικά το ότι το μέγεθος αυτό χρησιμοποιείται λανθασμένα. Παραγωγικότητα στη κοινή λογική σχετίζεται με το πόση εργασία/προϊόν παράγεται από έναν εργαζόμενο σε συγκεκριμένο χρόνο. Αυτό δεν είναι εύκολο να μετρηθεί στο σύνολο της οικονομίας παρά μόνο σε μια επιχείρηση οπότε αναφερόμαστε στην παραγωγικότητα όπως την εννοούν οι μηχανικοί. Αυτό που οι οικονομολόγοι ή οι πολιτικοί εννοούν όταν αναφέρονται στην παραγωγικότητα είναι το κλάσμα του ακαθάριστου εγχώριου προϊόντος (ΑΕΠ) ως προς τις συνολικές ώρες εργασίας. Αυτό δεν λέει πολλά. Εάν παράγετε ελαιόλαδο δεν έχει σημασία πόσο γρήγορα μαζεύετε τις ελιές η σκαλίζετε γιατί αυτός που παράγει πιο ακριβά προϊόντα όπως π.χ. αυτοκίνητα θα παράξει στον ίδιο χρόνο κάτι που θα αποφέρει υψηλότερο έσοδο το οποίο είναι και αυτό που καταγράφεται στο ΑΕΠ.

Για να εξετάσουμε αυτήν την πλάνη πρέπει πρώτα να καθορίσουμε τι εννοούμε παραγωγικότητα. Είναι ατυχές πραγματικά το ότι το μέγεθος αυτό χρησιμοποιείται λανθασμένα. Παραγωγικότητα στη κοινή λογική σχετίζεται με το πόση εργασία/προϊόν παράγεται από έναν εργαζόμενο σε συγκεκριμένο χρόνο. Αυτό δεν είναι εύκολο να μετρηθεί στο σύνολο της οικονομίας παρά μόνο σε μια επιχείρηση οπότε αναφερόμαστε στην παραγωγικότητα όπως την εννοούν οι μηχανικοί. Αυτό που οι οικονομολόγοι ή οι πολιτικοί εννοούν όταν αναφέρονται στην παραγωγικότητα είναι το κλάσμα του ακαθάριστου εγχώριου προϊόντος (ΑΕΠ) ως προς τις συνολικές ώρες εργασίας. Αυτό δεν λέει πολλά. Εάν παράγετε ελαιόλαδο δεν έχει σημασία πόσο γρήγορα μαζεύετε τις ελιές η σκαλίζετε γιατί αυτός που παράγει πιο ακριβά προϊόντα όπως π.χ. αυτοκίνητα θα παράξει στον ίδιο χρόνο κάτι που θα αποφέρει υψηλότερο έσοδο το οποίο είναι και αυτό που καταγράφεται στο ΑΕΠ.

Είναι λοιπόν αλήθεια ότι η (οικονομική) παραγωγικότητα εργασίας όπως μετράται από το αυτό το κλάσμα είναι χαμηλή. Ακόμα πιο ενδιαφέρον ότι μετά από οκτώ χρόνια κρίσης και τόσων μεταρρυθμίσεων η παραγωγικότητα έχει πέσει και κατά τα λεγόμενα των πολιτικών χρειάζονται ακόμα περισσότερες…. Η στραβός είναι ο γιαλός ή στραβά αρμενίζουμε… Αλλά γιατί; Με βάση τα μαθηματικά και μόνο αυτό μπορεί να συμβαίνει επειδή είτε η προστιθέμενη αξία στο ελληνικό ΑΕΠ είναι χαμηλή είτε οι ώρες εργασίας είναι πάρα πολλές.

  • Μπορεί να είναι πολλές οι ώρες εργασίας επειδή υπάρχει λιγότερη αυτοματοποίηση; Μάλλον δεν είναι αυτός ο λόγος, καθώς το μεγαλύτερο μέρος της δραστηριότητας είναι σε υπηρεσίες που δεν είναι και τόσο αυτοματοποιημένες γενικά. Ίσως τότε να υπάρχει πολύς αδρανής χρόνος δηλ. κάποιος κόσμος πάει στη δουλειά αλλά δεν κάνει πολλά. Αν ναι, στο βαθμό που αυτό το έργο (δηλ. ΑΕΠ στον αριθμητή) μπορεί να ολοκληρωθεί με λιγότερες ώρες εργασίας ή να αυτοματοποιηθεί τότε μόνο με τη μείωση του χρόνου εργασίας θα αυξηθεί η παραγωγικότητα της εργασίας. Εύρηκα! Το ερώτημα είναι αν οι εργοδότες θα συμφωνούσαν με μειωμένο ωράριο εργασίας αλλά με την ίδια αμοιβή ή αν θα γινόντουσαν απολύσεις. Οπότε το θέμα θα ήταν τι θα γίνουν αυτοί οι «πλεονάζοντες» εργαζόμενοι…
  • Από την άλλη πλευρά, η αύξηση του ΑΕΠ απαιτεί παραγωγή υψηλής αξίας (π.χ. προϊόντα πολυτέλειας, επώνυμα και υψηλής τεχνολογίας). Αυτό είναι θέμα επιχειρηματικής στρατηγικής, αν και μπορεί να επηρεάζεται και από τις δεξιότητες του προσωπικού. Η υψηλή προστιθέμενη αξία όμως απαιτεί και σημαντικές επενδύσεις σε διαφήμιση (branding και marketing), τεχνολογία (δηλαδή Έρευνα και Ανάπτυξη E&A (Research &Development – R&D)) και εκπαίδευση προσωπικού μεταξύ άλλων. Αυτό δεν μπορεί να συμβεί από τη μια στιγμή στην άλλη. Η Ελλάδα μπορεί να είναι γνωστή για τον τουρισμό, το οποίο ίσως να έχει γίνει και τυχαία, αλλά είναι πολύ δύσκολο να συμβεί για άλλα προϊόντα όπως πχ τεχνολογίας όπου δεν υπάρχει παράδοση και αντιμετωπίζει και μεγάλο ανταγωνισμό. Την ίδια στιγμή η Ελλάδα υστερεί σε επίπεδο Έρευνας και Ανάπτυξης (Ε&Α) ή και μεταποίησης. Η δαπάνη για Ε&Α ανέρχεται σε 0.8% του ΑΕΠ σε σχέση με 4.2% στο Ισραήλ, 2.8% στις ΗΠΑ, 2% στην Κίνα και 1.9% στον μέσο όρο της ΕΕ. Στις ΗΠΑ και αλλού μεγάλο μέρος της δαπάνης καλύπτουν επίσης ιδιωτικά κεφάλαια και μεγάλες εταιρίες που δεν υπάρχουν στην Ελλάδα. Αυτά είναι τα λεγόμενα startup τα περισσότερα από τα οποία αποτυγχάνουν αλλά εν τω μεταξύ έχουν απασχολήσει κόσμο και συνολικά έχουν παράξει αξία (καλή είναι η έρευνα αλλά μέχρι να αποδώσει κάποιος πρέπει να πληρώνει το νοίκι και το φαγητό….). Για όλα αυτά χρειάζονται κεφάλαια.

Κάποια άλλα σημεία σχετικά με την προστιθέμενη αξία και την βιομηχανική παραγωγή:

  • Δυνατότητα Ε & Α: η Ελλάδα διαθέτει μεγάλο αριθμό πτυχιούχων και κατόχων διδακτορικών πολλοί από τους οποίους αναγκάζονται να εγκαταλείψουν τη χώρα για να εργαστούν στο εξωτερικό. Περισσότεροι από 400.000 Έλληνες έχουν εγκαταλείψει την Ελλάδα από την αρχή της κρίσης, οι περισσότεροι από τους οποίους είναι μορφωμένοι (το λεγόμενο Brain Drain). Πολλοί από αυτούς που μένουν στην Ελλάδα είναι άνεργοι (20%) ή υποαπασχολούμενοι. Οι Έλληνες επιστήμονες είναι σεβαστοί και επιτυχημένοι παγκοσμίως. Σύμφωνα με τον Καθηγητή Ιωαννίδη του περίφημου Πανεπιστημίου Stamford της Καλιφόρνιας το 3% των κορυφαίων ερευνητών παγκοσμίως είναι Έλληνες, το 85% των οποίων ζει στο εξωτερικό. Παρά την καταστροφολογία τα Ελληνικά πανεπιστήμια έχουν επίσης αξιοσέβαστη κατάταξη σύμφωνα με την παγκόσμια βαθμολογία πανεπιστημίων QS, έξι από αυτά είναι μεταξύ των καλύτερων στον κόσμο. Κι αν οι κατατάξεις δεν φτάνουν μπορεί κανείς να δει πόσοι απόφοιτοι των Ελληνικών πανεπιστημίων είναι σε περίοπτες θέσεις στο εξωτερικό. Όλοι αυτοί θα μπορούσαν να αναπτύξουν ένα παγκόσμιο δίκτυο επιστημονικής συνεργασίας με συναδέλφους τους στην Ελλάδα δρώντας ως συνδετικός κρίκος με τις τοπικές τους ερευνητικές κοινότητες ώστε να πολλαπλασιαστούν οι δυνατότητες Ε&Α στην Ελλάδα.

  • Τεχνογνωσία: Η Ελλάδα δεν ήταν πάντα χωρίς μεταποιητική παραγωγή αλλά ακόμα και τώρα έχει σημαντική τεχνογνωσία σε ορισμένους τομείς. Μεταξύ 1950-1975 η παραγωγική δραστηριότητα αυξήθηκε εκθετικά συμπαρασύροντας σε αύξηση και το ΑΕΠ με ρυθμούς 7% (είναι ευρέως αποδεκτό ότι η μεταποίηση δημιουργεί περισσότερη αξία για μια οικονομία και καλύτερα αμειβόμενες θέσεις εργασίας από τις υπηρεσίες). Κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου η Ελλάδα παρήγαγε ηλεκτρικές συσκευές, υφάσματα και ρούχα, καταναλωτικά αγαθά, ακόμη και αυτοκίνητα! Μερικοί ίσως θυμούνται επιχειρήσεις όπως η αυτοκινητοβιομηχανίες Namco(Pony) και Teokar (Nissan), το πρώτο ηλεκτρικό αυτοκίνητο Enfield8000 που κατασκευάστηκε στο Νεώριο Σύρου, τα Zita Hellas, χαρτοβιομηχανίες Softex και Diana, τα παιχνίδια ElGreco, τις συσκευές Ιzola και Pitsos (συνεχίζουν να υπάρχουν ως επωνυμίες αν και με αβέβαιο μέλλον) ακόμα και πολυεθνικές που παρήγαγαν φάρμακα και άλλα προϊόντα στην Ελλάδα. Από το 1980 όμως, με την είσοδο στην ΕΕ χωρίς να θέλουμε να επεκταθούμε εδώ και χωρίς να είναι ο μόνος λόγος, η μεταποιητική δραστηριότητα άρχισε να κάμπτεται. Τότε εμφανίστηκε και η καταστρεπτική, ανεύθυνη ρήση ότι «ο τουρισμός είναι η βαριά βιομηχανία της Ελλάδας….» Από το 2005 και μετά η παραγωγή κατακρημνίστηκε λόγω και της κρίσης και έχουμε και πολλές χρεοκοπίες. Σε κάθε περίπτωση η Ελλάδα εξακολουθεί να έχει σημαντικές ικανότητες και προοπτικές στις κατασκευές, στη ναυπηγική, τον αμυντικό τομέα, τη μεταλλουργία, στην παραγωγή ενέργειας, τη φαρμακοβιομηχανία, την αγροτοβιομηχανία και μεταποίηση τροφίμων. Και φυσικά υπάρχουν και τόσοι Έλληνες που δουλεύουν σε βιομηχανίες στο εξωτερικό.

  • Μέγεθος αγοράς: Το συνηθισμένο επιχείρημα ότι η Ελλάδα έχει μικρό μέγεθος και δεν μπορεί να αναπτύξει τις απαραίτητες οικονομίες κλίμακας στον τομέα της μεταποίησης, μπορεί εύκολα να αποκρουστεί αν κοιτάξουμε χώρες του ίδιου μεγέθους οι οποίες παράγουν (πχ Τσεχία). Κυρίως όμως, με τις τεχνολογικές εξελίξεις η παραγωγή του μέλλοντος κατά τη λεγόμενη τέταρτη βιομηχανική επανάσταση (Manufacturing0) δεν θα είναι ίδια με εκείνη του παρελθόντος. Θα είναι αυτοματοποιημένη και θα επιτρέπει την μικρού μεγέθους τοπική παραγωγή σε αντίθεση με τα μεγάλα εργοστάσια του παρελθόντος. Εκτιμάται ότι στο κοντινό μέλλον οι περισσότερες χειρωνακτικές εργασίες θα αναληφθούν από ρομπότ και οι υπάλληλοι θα είναι υψηλότερου μορφωτικού επιπέδου για να τα διαχειριστούν. Στο Ηνωμένο Βασίλειο π.χ. εκτιμάται ότι το 57% των θέσεων εργασίας στον τομέα της μεταποίησης θα εξαλειφθεί στο κοντινό μέλλον λόγω αυτοματοποίησης.
  • Τέλος η πτώση της παραγωγικότητας έχει πέσει γιατί απλά έχει μειωθεί ο αριθμητής του κλάσματος, δηλ. το ΑΕΠ. Μήπως θα πρέπει να σκεφτούμε μια πορεία αύξησης του ΑΕΠ με τόνωση της εγχώριας παραγωγής με υποκατάσταση πολλών εισαγομένων προϊόντων από τοπικά παραγόμενα και συσσώρευση κεφαλαίου και τεχνογνωσίας; Η Ελλάδα εισάγει εκτός από πετρέλαιο και προϊόντα υψηλής τεχνολογίας ακόμα και αγροτοκτηνοτροφικά προϊόντα. Η τοπική παραγωγή θα συνέτεινε στην αύξηση του ΑΕΠ. Αλλά κάτι τέτοιο θα απαιτούσε ενδεχομένως και μια προσπάθεια προστασίας της δραστηριότητας αυτής τουλάχιστον στα αρχικά στάδια κάτι που ίσως δεν είναι δυνατό στο παρόν Ευρωπαϊκό πλαίσιο. Αλλά είναι μια σκέψη για μια άλλη ανάλυση.

 

B. Επιχειρηματικό Περιβάλλον

5. Φοροδιαφυγή

Υπάρχουν πολλά άρθρα σχετικά με την απροθυμία των Ελλήνων να πληρώνουν φόρους και τα τεχνάσματα που βρίσκουν για να τους αποφεύγουν σαν να είναι ένα μοναδικό φαινόμενο διεθνώς (ας μην επεκταθούμε εδώ σε πρακτικές των πολυεθνικών και τα ιδιωτικά κεφάλαια σε φορολογικούς παραδείσους που αποκαλύπτονται κάθε μέρα). Ενδεικτικά ο διευθύνων σύμβουλος της Pfizer, Ian Read είχε πει πρόσφατα ότι είναι καθήκον ενός διευθυντικού στελέχους ως προς τους μετόχους να βρίσκει τρόπους να μειώνει τους φόρους. Αυτό φυσικά γίνεται και με τη βοήθεια διάσημων συμβουλευτικών εταιρειών (φοροτεχνικοί, νομικοί κλπ).

Αλλά ας δούμε σε ποιο βαθμό το πρόβλημα της φοροδιαφυγής είναι πραγματικό η μύθος:

  • Το συνολικό φορολογικό εισόδημα της Ελλάδας αντιπροσωπεύει το 33% του ΑΕΠ, το οποίο είναι παρόμοιο με το μέσο όρο του ΟΟΣΑ. Επομένως, δεν εμφανίζεται κάποια ιδιαιτερότητα (διαφορές υπάρχουν ως προς το εάν οι φόροι είναι άμεσοι ή έμμεσοι το οποίο δημιουργεί και κάποια κοινωνική αδικία). Ωστόσο, κάποιοι μπορεί να λένε ότι η φοροδιαφυγή προέρχεται από το μη δηλωμένο εισόδημα κυρίως των μικρών επιχειρήσεων και των ελεύθερων επαγγελματιών (αυτό αναλύεται στην πλάνη περί παραοικονομίας). Τώρα όσο αφορά στους φόρους των εφοπλιστών για τους οποίους η ΕΕ/ΔΝΤ έχουν ζητήσει αύξηση, κάποιος θα μπορούσε να πει ότι οι εφοπλιστικές εταιρίες είναι δύσκολο να φορολογηθούν λόγω του πολύπλοκου νομικού τους καθεστώτος που ξεφεύγει της εθνικής δικαιοδοσίας (θα μπορούσαμε να πούμε ότι είναι από τις πρώτες διδάξασες πολυεθνικές οι οποίες είναι δύσκολο να φορολογηθούν χωρίς συντονισμό μεταξύ κρατών). Από την άλλη όμως θα μπορούσε και να είναι δυνατή η προνομιούχα φορολογική μεταχείριση σε έναν κλάδο (στο βαθμό που κάποια χώρα έχει ανεξάρτητη πολιτική) αν αυτός ο κλάδος μπορεί να παρέχει με άλλο τρόπο στην οικονομία (π.χ θέσεις εργασίας ή επενδύσεις).

  • Σήμερα, η Ελλάδα έχει πιθανώς από τους υψηλότερους φορολογικούς συντελεστές στην ΕΕ και ακόμη και εκτός αυτής (φορολογικός συντελεστής επιχειρήσεων 29% όσο περίπου και στην Γερμανία (συμπεριλαμβανομένων κεφαλαιακών κερδών), προσωπικών εισοδημάτων έως 42%, ΦΠΑ 23%, 13% και 6%, Μερίσματα 10%, επιτόκια 15%, εργατικές εισφορές που είναι ανάλογου ύψους με της Γερμανίας και τελευταία εισήχθηκε και η φορολογία των ακινήτων. Ιδιαίτερα κατά την κρίση, τα φορολογικά έσοδα αυξήθηκαν σημαντικά για να καλύψουν τις ανελαστικές δημοσιονομικές ανάγκες. Αυτό μας οδηγεί στον άλλο λόγο όσον αφορά τη δυσκολία είσπραξης των φόρων: μείωση καταθέσεων, συρρίκνωση του ΑΕΠ και τελικά κόπωση και αντίσταση, δηλ. αυτό που επιστημονικά απεικονίζει η καμπύλη Laffer (κατά αυτή την θεωρία όσο περισσότερο αυξάνονται οι φορολογικοί συντελεστές τόσο μεγαλύτερη είναι η τάση για φοροδιαφυγή και μείωση των φορολογικών εσόδων). Τελευταία υπάρχουν και παράπονα για υψηλή αδήλωτη εργασία που επιβαρύνει τα ταμεία. Η υψηλή φορολογία είναι όντως ένα μεγάλο πρόβλημα το θέμα είναι κανείς θεωρεί ότι οφείλονται στις δαπάνες για τα χρέη ή στο κοινωνικό κράτος (και συνεπακόλουθα αν πρέπει να γίνει κούρεμα των χρεών ή κούρεμα του Δημοσίου και των κοινωνικών αγαθών. Οι φόροι πάντως σίγουρα αποτελούν τροχοπέδη για τις επενδύσεις. Για την ώρα όμως αρκεί να πούμε ότι η συζήτηση περί της φοροδιαφυγής είναι υπερβολική ή τουλάχιστον μονόπλευρη στο βαθμό που δεν καταγράφει και τα διαφυγόντα κεφάλαια στο εξωτερικό σε offshore και φορολογικούς παραδείσους το οποίο αποτελεί ένα μεγάλο θέμα συζήτησης επίσης. Υπολογίζεται ότι τα κεφάλαια των Ελλήνων που βγήκαν στην επιφάνεια με το σκάνδαλο Luxleaks μόνο είναι $115διs (δηλαδή όσο το 60% του ΑΕΠ και το 35% του Χρέους!)

6. Παραοικονομία

Παραοικονομία υπάρχει σε όλες τις χώρες. Η παραοικονομία συνήθως θεωρείται πρόβλημα επειδή οδηγεί σε μη εισπραχθέντες φόρους (δηλαδή φοροδιαφυγή) και ανισότητα. Στην Ελλάδα υπολογίζεται στο 24% του ΑΕΠ (δηλαδή αυτή είναι η οικονομική δραστηριότητα που δεν απεικονίζεται επίσημα). Το ποσοστό αυτό είναι υψηλό αλλά στην πραγματικότητα δεν είναι το υψηλότερο στην ΕΕ ή τον ΟΟΣΑ (οι αντίστοιχοι μέσοι όροι είναι 19,7% και 17,6% αντίστοιχα). Συγκριτικά, οι ΗΠΑ έχουν μάλλον χαμηλή παραοικονομία της τάξης του 7% (πιθανότατα το χαμηλότερο σε παγκόσμιο επίπεδο) και από την άλλη μεριά τη Βραζιλία και τη Ρωσία πάνω από 40%. Συνεπώς η παραοικονομία δεν είναι κάτι στο οποίο διαφέρει σε μεγάλο βαθμό η Ελλάδα.Αλλά ας δούμε τους παράγοντες που συμβάλλουν στη δημιουργία παραοικονομίας. Κατά γενική ομολογία αλλά και τη μελέτη του Αυστριακού Καθηγητή Οικονομικών Friedrich Schneider (Πανεπιστήμιο Λιντζ) που έχει μελετήσει το θέμα επί μακρόν, σημαντική αιτία ή σύμπτωμα είναι ο μεγάλος αριθμός μικρών επιχειρήσεων/επιχειρηματιών. Η Ελλάδα έχει έναν εκπληκτικά υψηλό αριθμό αυτοαπασχολούμενων επαγγελματιών (δικηγόροι, λογιστές, μηχανικοί, γιατροί, καθηγητές, οικιακοί βοηθοί, εργάτες κλπ) καθώς και μεγάλο ποσοστό μικρών εταιρειών. Σχεδόν το 35% του ελληνικού εργατικού δυναμικού είναι αυτοαπασχολούμενο σε σύγκριση με το 7% στις ΗΠΑ. Από την άλλη πλευρά, το 58% των εταιρειών στην Ελλάδα είναι πολύ μικρές (έως 9 εργαζόμενοι) ενώ το αντίστοιχο ποσοστό στην ΕΕ είναι 29%. Είναι γενικά δύσκολο να εισπράττεται φόρος από αυτούς τους δύο τομείς λόγω της πολυδιάσπασης. Ο φόρτος παρακολούθησης είναι πολύ μεγάλος που εν τέλει μπορεί να κοστίζει περισσότερο από το έσοδο που τελικά θα εισπραχθεί. Όμως ο έλεγχος γίνεται σε όλες τις χώρες, τουλάχιστον για παραδειγματισμό και για απόδοση κοινωνικής δικαιοσύνης.  Στις ΗΠΑ για παράδειγμα που οι μισθοί των εφοριακών είναι υψηλοί (όπως και θα έπρεπε με βάση τη δουλειά που κάνουν αλλά και για να μην υπάρχουν και πειρασμοί..) γίνονται δειγματοληπτικοί έλεγχοι σε μικρά καταστήματα (και εκεί φοροδιαφεύγουν οι μικρές επιχειρήσεις κι ας κατακρίνουν πολλές φορές οι ομογενείς μόνο την Ελλάδα). Όταν όμως διαπιστωθεί παράβαση τότε τα πρόστιμα είναι ουσιαστικά εξουθενωτικά, ακόμα κι αν δεν εισπραχθούν, κυρίως για λόγους παραδειγματισμού.

Εν πάσει περιπτώσει, με βάση την ανάλυση του Schneider μπορούμε να δούμε ότι ενώ η Ελλάδα έχει σχεδόν 35% ποσοστό αυτοαπασχολούμενων παρουσιάζει παραοικονομία 22% (Size and Development of the Shadow Economy of 31 European and 5 other OECD Countries from 2003 to 2015, Friedrich Schneider). Την ίδια στιγμή η Εσθονία με μικρότερο αριθμό αυτοαπασχολούμενων (περίπου 10 και 15%) παρουσιάζουν υψηλότερη παραοικονομία της τάξης του 27%!! Και να σκεφτεί κανείς ότι σε πολλά άρθρα η Εσθονία υμνείται για την μεγάλη πρόοδο στον εκμοντερνισμό της δημόσιας διοίκησης και την ψηφιοποίηση!

Προσωπική άποψη του γράφοντα είναι ότι το μεγάλο πρόβλημα δεν είναι η παραοικονομία αλλά ο δυσανάλογα μεγάλος αριθμός μικρών εταιριών αν και οι μικρές επιχειρήσεις είναι ζωτικής σημασίας επειδή δημιουργούν μεγάλο αριθμό θέσεων εργασίας. Από την άλλη πλευρά όμως, σε ανεπτυγμένες χώρες, υπάρχουν πολλές μεγάλες εταιρείες οι οποίες, στο βαθμό που δεν φοροδιαφεύγουν (νόμιμα η παράνομα), μπορούν να παράσχουν τα απαραίτητα κεφάλαια για τη χρηματοδότηση των κρατικών προϋπολογισμών (το 33% των επιχειρήσεων είναι μεγάλες στην ΕΕ (πάνω από 250 εργαζόμενοι ) σε σύγκριση με μόνο το 13% στην Ελλάδα). Εκτός αυτού, οι μεγάλες εταιρείες μπορούν επίσης να επενδύσουν στην έρευνα και στο εργατικό δυναμικό και έτσι να ηγούνται των πολιτικών οικονομικής ανάπτυξης και προόδου κάτι που οι μικρότερες επιχειρήσεις δεν μπορούν, καθώς πολλές μετά βίας επιβιώνουν.

Επίσης βοηθητικός παράγοντας για την παραοικονομία είναι και μεγάλος αριθμός συναλλαγών που πραγματοποιούνται σε μετρητά (ξενοδοχεία και εστιατόρια, λιανικό εμπόριο, μεταφορές). Το τελευταίο έχει μειωθεί μετά την εισαγωγή των ελέγχων κεφαλαίου (capital controls) με τους Έλληνες να χρησιμοποιούν σήμερα περισσότερο το πλαστικό χρήμα. Για τον λόγο αυτόν μάλιστα στα πρόσφατα απολογιστικά στοιχεία της Ελληνικής οικονομίας παρουσιάζεται η ιδιωτική δαπάνη να αυξάνεται όταν μειώνεται το εισόδημα και αυτό αποδίδεται στο γεγονός ότι μεγάλο μέρος της παραοικονομίας «φανερώνεται» (δηλ. καταγράφεται πια μέσω της έκδοσης αποδείξεων κλπ).

7. Διαφθορά

Η διαφθορά στην Ελλάδα είναι ένα μεγάλο θέμα που έχει συζητηθεί υπερβολικά και είναι και από τους συνηθέστερους αποτρεπτικούς παράγοντες όταν πρόκειται για επενδύσεις (μαζί με τη γραφειοκρατία) ειδικά όταν εμπλέκονται χώρες με αυστηρό νομοθετικό πλαίσιο. Στις ΗΠΑ π.χ. υπάρχει νομοθεσία (Foreign Corrupt Practices Act –FCPA) που απαγορεύει στις εταιρίες να προβούν σε δωροδοκίες στο εξωτερικό (εκτός από τις Αμερικανικές εταιρίες καλύπτει και όσες ξένες είναι στα Αμερικανικά χρηματιστήρια και έτσι αποκαλύφθηκε και το σκάνδαλο Siemens το οποίο είναι διεθνές). Ας δούμε, ωστόσο κατά πόσο είναι υπαρκτό πρόβλημα η υπερβολή η διαφθοράς όσο αφορά τις επενδύσεις.

Η διαφθορά μετράται από τον Δείκτη Αντίληψης της Διαφθοράς (Corruption Perceptions Index, CPI) που δημοσιεύεται από τον οργανισμό Transparency International. Ο δείκτης αυτός κυμαίνεται από 0 έως 100:

  • Η τιμή του δείκτη CPI για την Ελλάδα το 2017 είναι 44 και έχει κυμανθεί μεταξύ 36-46 τα τελευταία πέντε χρόνια
  • Η Ελλάδα έχει καλύτερη κατάταξη όσον αφορά τη διαφθορά (δείκτης CPI) σε σύγκριση με την Κίνα (40), το Μεξικό, το Βιετνάμ (33), τις Φιλιππίνες (35), το Περού (35), το Μπαγκλαντές (26). Παρόλα αυτά οι χώρες αυτές προσελκύουν μεγαλύτερα ποσά Αμέσων Ξένων Επενδύσεων (Foreign Direct Investment, FDI) (βλ. Πίνακα με βάση τα δεδομένα του 2015). Έτσι, εκ πρώτης όψεως, το επιχείρημα ότι η διαφθορά επηρεάζει τις επένδυσες δεν φαίνεται να ευσταθεί σε γενικές γραμμές.
  • Προχωρώντας ένα βήμα παραπέρα, από μια στατιστική επεξεργασία των τιμών του δείκτη CPI και των επενδύσεων (FDI) σε διάφορες χώρες δεν προκύπτει καμία συσχέτιση μεταξύ των δυο. Αν κάποιος γνωρίζει κάτι περισσότερο επί αυτού ο γραφών ενδιαφέρεται να το μάθει. Όμως αν όντως έτσι είναι τα στοιχεία, αυτό επιβεβαιώνει ότι οι επενδυτές μπορούν να κάνουν δουλειές σε διεφθαρμένα κράτη (χωρίς αυτό να σημαίνει ότι αναγκαστικά προχωρούν και σε παρανομίες). Γενικά οι καλοί επενδυτές, αυτοί που επιτυγχάνουν τις καλύτερες επιδόσεις πηγαίνουν εκεί που οι άλλοι είτε δεν τολμούν, είτε αποτυγχάνουν….

Μερικές ακόμα επισημάνσεις:

  • Η συζήτηση περί διαφθοράς βλάπτει την φήμη μιας χώρας συνεπώς χρειάζεται προσοχή: Ακόμα κι αν η διαφθορά δεν είναι μεγάλος αποτρεπτικός παράγοντας για τις επενδύσεις, όπως είδαμε και μόνο η συζήτηση δημιουργεί μια αρνητική εικόνα για την Ελληνική οικονομία και τελικά έναν φαύλο κύκλο που οδηγεί σε αυτοεπιβεβαιούμενη προφητεία (δηλ. είμαστε διεφθαρμένη χώρα όπως διαλαλούσε και ένας πολιτικός κατά τις διαπραγματεύσεις για την υπαγωγή στο ΔΝΤ και τα μνημόνιο άρα τι μπορεί να περιμένεις; μας αξίζει η καταστροφή. Έριχνε νερό δηλαδή στο μύλο των δανειστών). Ποιος θέλει να εμφανίζεται ότι συνδέεται με διεφθαρμένες πρακτικές; Κανένας, τουλάχιστον δημόσια. Επομένως, σε αυτά τα ζητήματα, τα ΜΜΕ και ατομικά ο καθένας στα κοινωνικά δίκτυα πρέπει να είναι πολύ προσεκτικά για να μην δίνει λαβές. Οσοι έχουν ζήσει στο εξωτερικό θα ξέρουν ότι άλλες εθνότητες ή μειονότητες κάτι τέτοιο το προσέχουν πολύ και δεν δέχονται δημόσια κριτική (δηλ. «τα εν οίκω μη έν δήμω»).
  • Η δημόσια συζήτηση για τη διαφθορά, ακόμα και όταν υπάρχουν αποδείξεις μπορεί να είναι επικίνδυνη γιατί η κοινή γνώμη συχνά αντιδρά υπερβολικά σε αυτές τις ειδήσεις και αυτό μπορεί να οδηγήσει σε αναταραχή, βία και υστερία (για παράδειγμα σε περιπτώσεις που επηρεάζουν τη δημόσια υγεία αν υπάρξει η φήμη για δηλητηριασμένα τρόφιμα κλπ). Ακόμη και αν ένα κοινωνικό σύστημα είναι νοσηρό, δεν είναι φρόνιμο να κλονίσει κανείς την εμπιστοσύνη του κόσμου και να εξάψει τα συναισθήματα το οποίο μπορεί να οδηγήσει σε ανεξέλεγκτες καταστάσεις πριν προσπαθήσει πρώτα να το διορθώσει.
  • Γενικεύσεις και προπαγάνδα: πόσο δίκαιη είναι η εξαγωγή συμπερασμάτων με γενικεύσεις; Είναι κάτι το οποίο κάνουν κατά κόρο οι δημαγωγοί και το οποίο εμφανίζεται και σε αυτές τις συζητήσεις περί διαφθοράς και γενικά στα αρνητική δημοσιότητα για την Ελλάδα (αυτό η λογική πλάνη λέγεται και association fallacy). Συνήθης μορφή της είναι αν πούμε ότι αφού ο τάδε είναι δημόσιος υπάλληλος και πιάστηκε να δωροδοκείται τότε όλοι οι δημόσιοι υπάλληλοι δωροδοκούνται. Ποιος μπορεί να πει αυτό?
  • Η διαφθορά κατά σύμβαση σχετίζεται με παραβίαση των γραπτών νόμων. Οι νόμοι όμως και η ηθική διαφέρουν από χώρα σε χώρα. Κατά μια ριζοσπαστική προσωπική άποψη επηρεασμένη από την κοινωνιολογία (Hofstede, Weber κ.α.) θα μπορούσαμε να πούμε ότι σε ορισμένες κουλτούρες (συλλογικές/collectivist) οι άγραφοι νόμοι έχουν μεγάλη αξία και σε άλλες (ατομικιστικές/individualist) έχουν μεγαλύτερη αξία οι γραπτοί (τέτοιες είναι π.χ. οι περιπτώσεις βεντέτας όπου κάποιος υπακούει στο άγραφο δίκαιο και όχι στον νόμο). Προσωπικά δεν θέλω να κρίνω ποια είναι καλύτερη κουλτούρα αλλά ποια είναι συμβατική με τα δικά μου πιστεύω και άρα με ποιους θέλω να συναλλάσσομαι ή όχι. Όμως όσο αφορά τη διαφθορά και τις συναλλαγές ο Bill Gates, στο ετήσιο δελτίο του προσωπικού του Φιλανθρωπικού Ιδρύματος Gates Foundation που διαχειρίζεται $38 δισεκατομμύρια δολάρια και επενδύει σε χώρες αναπτυσσόμενες όπως η Αφρική, είπε το 2014: “η διαφθορά δεν είναι τόσο μεγάλο εμπόδιο στην ανάπτυξη όπως οι περισσότεροι πιστεύουν…οι δωροδοκίες είναι σε πολλές περιπτώσεις ένας είδος φόρου επί της επένδυσης”. Ριζοσπαστική άποψη αλλά μπορεί και να συζητηθεί. Σε αυτή την περίπτωση το πρόβλημα πιστεύω είναι κυρίως η διαφάνεια. Τι γίνεται εάν σε μια κοινωνία είναι ηθικά αποδεκτή η προμήθεια(φακελάκι) αλλά αποκρύπτεται από τον κόσμο το ύψος της ή και ακόμα και στο σύνολό της οπότε δεν φορολογείται δημιουργώντας συνθήκες αδικίας και ανισότητας; Και φυσικά ας μη μιλήσουμε για την δωροδοκία πολιτικών.
  • Τέλος, το ζήτημα της διαφθοράς ως προς της Ελλάδα δεν έχει αντιμετωπιστεί δίκαια. Τα τελευταία χρόνια υπάρχουν πολύ μεγάλα σκάνδαλα διεθνώς τα οποία όμως δεν αποτελούν αντικείμενο δημόσιας κατακραυγής στον ίδιο βαθμό με την Ελλάδα και τελικά δεν επηρεάζουν την υπόληψη άλλων κρατών ή εταιριών. Για παράδειγμα:
    • Το σκάνδαλο Dieselgate της παραπλανητικής μέτρησης των καυσαερίων στα ντιζελοκίνητα αυτοκίνητα της Volkswagen (όπου επιβλήθηκε πρόστιμο 15 δισ. Δολαρίων) και στο οποίο εμπλέκονται και άλλες ενδεχομένως Γερμανικές εταιρίες. Παρόλα αυτά οι Γερμανικές βιομηχανίες συνεχίζουν να επαίρονται για την αξιοπιστία και υπεροχή της Γερμανικής τεχνολογίας. Πόσοι θα αγόραζαν Γερμανικά αυτοκίνητα ή θα πλήρωναν περισσότερο για αυτά εάν κλονιστεί αυτή η φήμη;
    • Σκάνδαλο δωροδοκίας της Siemens (1,6 δισ. δολάρια πρόστιμο στις ΗΠΑ). Η δίκη ακόμα να τελειώσει στην Ελλάδα…
    • Μεγάλος αριθμός παραβάσεων από την Deutsche Bank (το μεγαλύτερο πρόστιμο που της επιβλήθηκε είναι 7,2 δισ. δολάρια πρόσφατα από τις ΗΠΑ για το ρόλο της στην κρίση του 2008). Όμως η Deutsche Bank συνεχίζει να προβάλλεται ως ένας κολοσσός και να θεωρείται μια αξιόπιστη τράπεζα

Υπάρχουν και άλλα παραδείγματα διεθνώς αλλά επικεντρώθηκα στην Γερμανία επειδή από εκεί έρχονται τα περισσότερα «μαθήματα ηθικής». Αλλά και πάλι, για να είμαστε δίκαιοι δεν σημαίνει ότι θα πρέπει και εμείς να πάμε στο άλλο άκρο και να υποστηρίξουμε ότι όλο το επιχειρηματικό σύστημα της Γερμανίας είναι διεφθαρμένο.

8. Γραφειοκρατία και Αναποτελεσματικότητα

Εκτός από τη διαφθορά, ένα άλλος σημαντικός αποτρεπτικός παράγοντας είτε αυτός είναι πραγματικός είτε δικαιολογία, για πραγματοποίηση επενδύσεων στην Ελλάδα είναι η γραφειοκρατία και η αναποτελεσματικότητα στη δημόσια διοίκηση και το θεσμικό πλαίσιο. Ετσι μας λένε δηλαδή. Αυτοί οι παράγοντες μπορούν να αποτυπωθούν από τον Δείκτη Οικονομικής Ελευθερίας (Index of Economic Freedom, EFI) που δημοσιεύεται από τον οργανισμό The Heritage Foundation. Επίσης από τον πιο γενικό Δείκτη Παγκόσμιας Ανταγωνιστικότητας (Global Competiveness Index (GCI)) που δημοσιεύει το Παγκόσμιο Οικονομικό Φόρουμ. Αυτός καλύπτει όλες τις πτυχές της ανταγωνιστικότητας μιας οικονομίας (συνολικά 12 παραμέτρους που αφορούν στο εργατικό δυναμικό, τις υποδομές, τους θεσμούς, τις υποδομές και τη καινοτομία)

Από μια εκ νέου στατιστική επεξεργασία των Άμεσων Ξένων Επενδύσεων (FDI) και των δεικτών EFI και GCI προκύπτει ότι δεν υπάρχει κάποια σχέση μεταξύ των δύο. Δηλαδή και σε αυτή την περίπτωση μπορεί κάποιοι να παραπονιούνται για γραφειοκρατία και αναποτελεσματικότητα αλλά παρ’όλα αυτά επιχειρούν σε αυτές τις χώρες. Εάν κάποιος έχει διαφορετική γνώμη επί αυτών των στοιχείων ο γραφών θα ήθελε να τη ξέρει.Αν δούμε στον πίνακα η Ελλάδα έχει καλύτερους δείκτες EFI από την Κίνα, το Βιετνάμ και όμως αναλογικά λαμβάνει λιγότερες επενδύσεις. Συνεπώς δεν είναι η γραφειοκρατία και η αποτελεσματικότητα το μόνο θέμα που μετράει.

Μια άλλη οπτική στο θέμα αυτό δίνει ο δείκτης Doing Business της Παγκόσμιας Τράπεζας (που μετρά το Επιχειρηματικό Πλαίσιο σε μια χώρα. Κατά αυτόν η Ελλάδα κατατάσσεται στην 67η θέση το 2017 από 60η το 2016. Δηλαδή έπεσε το 2017 παρά τις τόσες διαρθρωτικές μεταρρυθμίσεις που έχει απαιτήσει η Τρόικα και οι διάφορες κυβερνήσεις έχουν υλοποιήσει παίρνοντας τα εύσημα των δανειστών!!!!. Και πάλι δεν έρχονται επενδύσεις! Αυτό και μόνο μπορεί να μας βάλει σε σκέψεις για το κατά πόσο είναι άσχημη η κατάσταση στο θεσμικό πλαίσιο και την διοίκηση και για το αν χρειάζονται εν τέλει πολλές από αυτές οι μεταρρυθμίσεις ή γίνεται για αποπροσανατολισμό ή για εξυπηρέτηση άλλων σκοπών. Τώρα που βρήκαμε παπά, ας θάψουμε πέντε-έξι….

Τώρα όπως είπαμε και στο προηγούμενο μέρος σίγουρα υπάρχουν επενδύσεις που μπλοκάρονται και επενδυτές που παραπονιούνται. Όμως πολλές φορές και οι επενδυτές δεν είναι λογικοί ή καλά προετοιμασμένοι. Πολλές φορές επενδυτές από το εξωτερικό έρχονται και παραπονιούνται επειδή τα πράγματα δεν γίνονται με τον ίδιο τρόπο που γίνονται στην χώρα τους. Χαίρω πολύ…. Υπάρχει μια φράση στα Αγγλικά: όταν είσαι στη Ρώμη να κάνεις ότι κάνουν και οι Ρωμαίοι (When in Rome do as the Romans do). Και από την άλλη ας σκεφτούμε εάν κάποιες επενδύσεις δεν γίνονται γιατί κάποιοι εδώ δεν θέλουν να μοιράσουν την πίτα με νέους παίκτες…

Αλλά για να γυρίσουμε στο θέμα μας, πέρα από τους δείκτες και την παραφιλολογία οι επενδυτές αναλύουν την κάθε επένδυση με βάση τα συγκεκριμένα δεδομένα της και τα προτερήματα της χώρας υποδοχής.  Οι χώρες της Ανατολικής Ευρώπης έχουν μια θετική αξιολόγηση όσο αφορά τους δείκτες αλλά το κύριο κίνητρο για επενδύσεις είναι το εκπαιδευμένο προσωπικό και τα περιθώρια ανάπτυξης λόγω και του χαμηλού σχετικά κατά κεφαλή ΑΕΠ.  Οι χώρες της Ασίας και της Λατινικής Αμερικής εχουν χαμηλό εργατικό κόστος και μέγεθος αγοράς. Παρατηρώντας τους δείκτες αλλά και από εμπειρία εν συντομία θα έθετα τους εξής κύριους παράγοντες που βοηθούν στις επενδύσεις:

  • Ευκολία, δηλαδή ευνοϊκό φορολογικό ή νομικό καθεστώς: για παράδειγμα η Ιρλανδία, το Honk Kong, η Ελβετία, το Λουξεμβούργο, η Κύπρος, η Μάλτα. Βέβαια πολλές φορές οι ροές κεφαλαίων εδώ δεν γίνονται για επένδυση αλλά για απόκρυψη…
  • Βαθμός ανάπτυξης και μέγεθος οικονομίας: όπως η G7 και άλλες δυτικές χώρες της ΕΕ, BRIC, Αυστραλία. Εδώ μετρά η πρόσβαση στην αγορά και στη τεχνογνωσία αλλά μεγάλο μέρος είναι και ανακυκλούμενα κεφάλαια των οικονομικών αυτών
  • Αναδυόμενες οικονομίες με αυξητικές τάσεις ΑΕΠ, ή/και χαμηλό κόστος εργασίας ή/και φυσικούς πόρους: όπως το Μεξικό, η Κεντρική / Ανατολική Ευρώπη (Τσεχία, Πολωνία, Ουγγαρία), Ασία (Βιετνάμ, Κορέα, Ινδονησία, Αμερικανός (Κολομβία, Αργεντινή, Χιλή), Αφρική (Νιγηρία, Σ. Αφρική)
  • Συγκριτικό πλεονέκτημα: για παράδειγμα πρόσβαση σε τεχνογνωσία όπως για παράδειγμα οι επενδύσεις σε νεοφυείς εταιρίες λογισμικού στην Καλιφόρνια (Silicon Valley startups) ακόμη και αν η περιοχή αυτή έχει υψηλό κόστος και φορολογία ή ο τουρισμός στην Ελλάδα λόγω του περιβάλλοντος

9. Τελικά, κανένας λογικός άνθρωπος δε θέλει να επενδύσει στην Ελλάδα

Τα ερώτημα λοιπόν είναι εάν η Ελλάδα προσφέρει κάποια χαρακτηριστικά που προσελκύουν επενδύσεις. Η απάντηση είναι ότι προσφέρει ή μπορεί να προσφέρει σε πολλούς τομείς αν μπορέσει να εκμεταλλευτεί τη θέση της, την υπάρχουσα τεχνογνωσία αλλά και το μορφωμένο εργατικό δυναμικό. Αυτό βέβαια είναι θέμα που απαιτεί μακροσκελή ανάλυση.  Το θέμα όμως είναι αν οι παρούσες οικονομικές συνθήκες το επιτρέπουν και εάν υπάρχει βούληση από τους εταίρους της ΕΕ και της Τρόικας και την εγχώρια επιχειρηματικότητα να το υποστηρίξει.  Η Ελλάδα επίσης κάνει κάποια βήματα ως προς την προώθηση μεγάλων επενδύσεων με τις διαδικασίες Fast Track. Γνώμη του γράφοντα είναι ότι «το κράτος μπορεί να αποδώσει γρήγορα όπου θέλει και να μπλοκάρει επενδύσεις όπου δεν θέλει. Tο πρώτο μπορεί να εγείρει υποψίες διαφθοράς ενώ το δεύτερο αποδίδεται στην γραφειοκρατία….» Καθένας θα πρέπει να είναι πληροφορημένος και προετοιμασμένος, παράπονα κατόπιν εορτής δεν ωφελούν.

Οι άμεσες ξένες επενδύσεις (FIDI) ανήλθαν σε $1,7 δσ το 2014 σύμφωνα με την Παγκόσμια Τράπεζα και $39,5 δις μεταξύ 1990-2015. Οι υψηλότερες επενδύσεις προέρχονται από Ευρωπαϊκές χώρες (Γερμανία, Γαλλία, Ηνωμένο Βασίλειο και Ολλανδία. Η γεωπολιτική και η απόσταση μπορεί να είναι ένας παράγοντας που να ευνοεί τις Ευρωπαϊκές επενδύσεις σε σύγκριση με τις ΗΠΑ που δεν είναι σημαντικός επενδυτής.

Τον τελευταίο καιρό, πάντως η Κίνα έχει ξεκινήσει να επενδύσει σε μεγάλο βαθμό στα πλαίσια του νέου δρόμου του μεταξιού (One Belt One Road), της διαδρομής δηλαδή που ακολουθούν τα Κινεζικά προϊόντα για να βρεθούν στη Βόρεια Ευρώπη, στην οποία αναπόσπαστο μέλος είναι η Ελλάδα με το λιμάνι του Πειραιά αυξάνοντας και τη γεωστρατηγική σημασία της Ελλάδας και τη προοπτική εμπορίου.

Ο τουρισμός αποδεικνύει ότι είναι δυνατό να προσελκυσθούν επενδύσεις όταν υπάρχει συγκριτικό πλεονέκτημα και προοπτική κέρδους. Πώς να ανταγωνιστεί την Ελλάδα μια χώρα χωρίς ήλιο ότι και να κάνει σε επίπεδο θεσμών; Όμως ο τουρισμός δεν φθάνει γιατί δεν παράγει μεγάλη προστιθέμενη αξία και εν τέλει δεν μπορεί να απορροφήσει πολλούς πτυχιούχους. Ευτυχώς έχει αρχίσει να γίνεται συζήτηση για την παραγωγή στην Ελλάδα και δίκαια. Το θέμα είναι κατά πόσο θα προχωρήσει. Σκεφτείτε πόσοι εισαγωγείς θα ζημιωθούν σε αυτή την περίπτωση.  Όμως πρέπει να γίνουν πολλά τόσο όσο αφορά κίνητρα αλλά και ενημέρωση και προβολή (και φυσικά να σταματήσει η αρνητική δημοσιότητα).

Για όσους συνεχίζουν να παραπονιούνται και να δυσφημούν ότι κανείς δεν επενδύει θα αναφέρουμε εδώ επιγραμματικά μόνο κάποιες σημαντικές επενδύσεις τα τελευταία χρόνια ως απόδειξη περί του αντιθέτου (χωρίς να υπεισερχόμαστε στο κατά πόσο μια επένδυση είναι καλή ή κακή):

  • Ο μεγάλος Ελληνοαμερικανός επενδυτής John Calamos και η κοινοπραξία Calamos-Exin Partners(Ελληνική) εξαγόρασαν την Εθνική Ασφαλιστική έναντι €1δις
  • Κινεζική ναυτιλιακή Cosco: $1.7 δις για εξαγορά και επενδύσεις στον ΟΛΠ (λιμάνι Πειραιά)
  • Γερμανική Fraport και όμιλος Κοπελούζου: $1.1δις για λειτουργία και αναβάθμιση 14 περιφερειακών αεροδρομίων για 40 χρόνια
  • Deutsche Telecom: αγορά OTE, $5.5 δις
  • Επενδυτική Εταιρία PSP Investments- Canadian Pension Fund: $1.7 δις για ποσοστό στη λειτουργία του Αεροδρομίου Ελ Βενιζέλος για 20 χρόνια
  • Αμερικανική Επενδυτική Εταιρία KKR-Pillarstone: αγορά $1.2 δις κόκκινων επιχειρηματικών δανείων
  • Κοινοπραξία Ρωσικών συμφερόντων Mirum Hellas: επένδυση $400 εκατ για το τουριστικό συγκρότημα Elounda Hills στην Κρήτη
  • Κινεζική εταιρία ηλεκτρισμού State Grid: εξαγορά του 24% της ΑΔΜΗΕ (δίκτυο ηλεκτροδότησης) έναντι $320 εκατ
  • Διάσημη Αμερικανική επενδυτική εταιρία Blackstone: $40εκατ στη Lamda Development (ακίνητη περιουσία και επένδυση στο Ελληνικό που αναμένεται να φτάσει τα €7δις)
  • Αμερικανική Επενδυτική Εταιρία Oaktree: $280εκατ στο Ikos Resorts (Σανι) στη Χαλκιδική
  • Διάσημοι Αμερικανοί επενδυτές: John Paulson (μετοχές στην Alpha Bank, Piraeus bank), Wilbur Ross (ο νυν Υπουργός Εμπορίου των ΗΠΑ, μετοχές στη Eurobank), Fairfax/Prem Watsa (μετοχές στην Eurolife, Eurobank)
  • Το Αραβικό Olayan group: επένδυση $150 εκατ στο ξενοδοχειακό συγκρότημα Costa Navarino στην Πύλο (Κωνσταντακόπουλος)
  • Τουρκικά κεφάλαια Jermyn, Dogus και Κουβετιανά κεφάλαια: $440 million για εξαγορά του Αστέρα Βουλιαγμένης
  • Τουρκική Dogus και Ελληνική Temes (Κωνσταντακόπουλος): $190 εκατ για την αγορά του κτιρίου του Hilton Αθηνών
  • Εταιρία Σιδηροδρόμων Ιταλίας: $50 εκατ για την εξαγορά της Τραινοσε
  • Αμερικανικό κεφάλαιο NCH Capital (NY): $83 εκατ για εξαγορά του ακινήτου στην Κασσιώπη Κέρκυρας

Το που μπορούν να γίνουν επενδύσεις στο μέλλον και πως είναι ένα αρκετά μεγάλο για να καλυφθεί εδώ (ενδεικτικά παραπάνω (δείτε: SUGGESTED AREAS FOR INVESTMENT IN GREECE) παρατίθενται μια σειρά προτάσεων του γράφοντος όσο αφορά προτεινόμενους τομείς για επενδύσεις στην Ελλάδα ). Σίγουρα θα πρέπει να εξεταστεί η δραστηριοποίηση στη βιομηχανία και σε τομείς υψηλής προστιθέμενης αξίας χτίζοντας σε υπάρχουσες δυνατότητες αλλά και ακολουθώντας τις μελλοντικές τάσεις. Και φυσικά θα πρέπει να προστατευτεί η αγροτική παραγωγή στο βαθμό που τουλάχιστον εξασφαλίζει την διατροφική επάρκεια. Είναι απαράδεκτο να εκβιαζόμαστε στη λήψη αποφάσεων με βάση το γεγονός του ότι πρέπει να εισάγουμε βασικά είδη διατροφής! Για την ώρα ελπίζω να παρείχα κάποια στοιχεία για προβληματισμό όσο αφορά την αρνητική δημοσιότητα ώστε να αντιμετωπιστεί η κατάρα και η μειοδοσίας της δυσφήμησης.

———————————————-

Συντάχθηκε από τον Παναγιώτη Χατζηπλή, CFA, ACCA, MBA, Οκτώβριος 2018

Το άρθρο αυτό βασίστηκε σε δημοσιευμένα στοιχεία και επεξεργασία από τον γράφοντα.  Το κείμενο αυτό γράφτηκε στα Αγγλικά και μεταφράστηκε ή μεταφέρθηκε στα Ελληνικά (κατά το δυνατό καλύτερα αλλά όχι πιστά) με κάποιες παραλλαγές. Το Transatlantic Business Forum δεν μπορεί να θεωρηθεί ότι συμμερίζεται τις απόψεις των άρθρων που φιλοξενεί.

 

 

 

NYC Urbanomics Part 1: New York City Redevelopment, a template for urban renaissance and commercial boom

—————————————————————————————————-This is the first of a series of posts about the Economics of Urban Centers as depicted by trends in economy and society in one of the most important globally: New York City. In this first post we’ll cover how NYC has emerged over the last decades into a thriving commercial and real estate center, taking distance from a depressed past. We’ll present facts and thoughts on how this transformation was brought about in what may serve as inspiration for others. The analysis will also highlight some of the reasons for which NYC is a prime consumer market for existing and new businesses and products.

—————————————————————————————————-

According to the 2012 Economist Intelligence Unit, New York City is ranked on top of the competitiveness list of all cities globally.  New York is characterized as an Alpha ++ world center, sharing this highest title only with London. Although not the most populous globally, NYC is considered of immense importance as developments there can have an effect around the world.  Its importance is also demonstrated by ability to attract capital, businesses, talent and visitors. For these reason NYC, is the necessary point of presence for global businesses and brands but can also serve as launching pad for new products and concepts.

Some interesting NYC highlights:

  • NYC’s population is estimated at 8.3 million, spread over its five boroughs (Manhattan, Queens, Brooklyn, Bronx and State Island). It is growing and expected to surpass 9 million by 2020.  The broader NYC metropolitan area, includes parts of Long Island, Connecticut, New Jersey, even Pennsylvania. This area has a total population of 20 million.  Many of them commute to NYC’s center daily where population almost doubles during the workday.  Manhattan is the most densely populated in the US; as illustrated by the many high-rises that keep on spreading there as in the surrounding boroughs.
  • NYC’s GDP stands at $1.4 trn or 11% of the whole US. If taken separately, this could place it in the top 20 countries worldwide, close to Australia.  In the same way NYC’s theoretical GDP per capita is estimated at $57,000 by the Brookings Institute which could place it higher than countries such as Japan, France or Germany.  NYC differs from the rest of the US in terms of demographics, character and economy. For all these factors NYC can be approached as a separate market on its own comparable to those of Belgium or Switzerland.
  • New York boasts some of the most expensive neighborhoods in all America with family incomes exceeding $100,000 for a large part of Manhattan. Other high income areas are located in New Jersey, Long Island and Connecticut Nearly 400,000 millionaires live in New York. Retail space is one of the most expensive in the world. Multimillion apartments are sold to international investors and new residential skyscrapers go up as fast as ever to cater for this demand.

NYC Population and Tourism 1900-2010

  • NYC’s economy has recovered well after the 2007-2008 financial crisis and is being diversified away from overreliance to the financial sector, assisted by tourism as well as investment in real estate, education, new media and technology. Population is increasing driven by internal and international immigration. New York City has evolved from the tumultuous ‘70s of urban decay and population decline to a magnet for tourism and expensive real estate investment.  There are currently 52 million tourists each year steadily growing, contribution $37bn to the economy. Who would imagine that as recent as in the 90’s?

So how did this happen?

Safety

Much has been attributed, sort of a cornerstone, to the increase in safety and gentrification. Back in the ’70s-‘80s, NYC was a dangerous place, even in its iconic Times Square, as depicted in this era’s movies.  It’s almost hard to imagine that today, same as it’s hard to envision the tenement era misery.  Much of the crime reduction has been attributed to Mayor Giuliani and his heritage of tough handed policing such as the ambiguous “broken windows” concept.  There were 2,245 murders in 1990 but have fallen by 90% to 240 in 2013.  Other crime statistics have also been in decline. That off course it’s making it safe for people to live there or visit and spend on retail and entertainment. And that in turn is building confidence for real estate and other business investment.

42nd street in 70s and 2010

Urban landscaping

This has to do with architecture and creating communities that promote certain consumer, leisure or business activities. For example, much of the Times Square turnaround has been attributed to the arrival of high profile business offices, starting with advertising firm Conde Nast a move considered odd at that time.  In this context whole neighborhoods have been redeveloped, often changing names to take distance from their past. The process is well documented: first avant-garde artists and youth move in driven by low prices and inspiration from disenchanted surroundings.  NYC being liberal and welcoming assists to that. Soon others flock in for this unique character and to rub shoulders with the famous. Prices start to go up with preexisting residents moving out and eventually the artists themselves.  That’s what happened, with some variations, to SoHo, Village, Tribeca, DUMBO, Lower East Side, Meatpacking.  The trend has been assisted by rezoning policies. During Bloomberg’s administration almost 40% of New York has been rezoned, changing use for large blocks and transforming once industrials sites. Meatpacking or the Brooklyn river side parks are such examples.  Once industrial uses are phased out, new businesses step in to support residential development.

City branding

This we would say involves the development of a city image that promotes a place as a destination. A tool for enhancing NYC’s image and establishing it as a magnet internationally is through arts such as movies, music and fiction. “If you can make it there, you can make it anywhere” the saying goes that has stuck with many, even probably if it’s probably harder to make it in other places.  On the local radio and TV, New York is called “the greatest city in the world”. This might be true under some metrics but it’s quite subjective isn’t it? In any case saying it, is believing it; it sticks.  This image development didn’t happen accidentally either. Filming in NYC has been benefited from a municipal program instigated some 40 years ago (see NYC’s Mayor’s Office of Film, Theatre & Broadcasting (MOFTB)). This has also created many jobs such as film crews, catering and other support not to mention celebrity coverage.

Population increase and Urbanization

As traditional economic thought has it, an economy is growing where population is growing and vice versa. NYC’s population has considerably increased during the last 30 years both from domestic and international immigration.  Apart from the quest for opportunities this is also attributed to an attitude shift among younger generations that now favor urbanization and city centers over suburbs. According to the 2013 Urban Land Institute Survey, 62% of Americans planning to move in the next five years, would prefer to settle in mix-use communities (they offer entertainment, shops, offices).  Indeed in 2011, for the first time, population growth outpaced suburban growth.  As Michael Bloomberg put it in his last speech as Mayor: “It’s clear that the golden age of the suburb is over, and it’s being replaced by a new urban renaissance”.  

Urban trends by generation

The younger generation in particular, called the Millenials (or Generation Y) are the ones favoring urban centers. The Millenials (estimated at 80 million in the US) are more individualistic, challenge status quo, drive less, are more sensitive to civic issues and activism such as ecology. They are more attached to technology and online communities, less committed to employers than previous generations and more interested in work-life balance that allows for free-time.  They not only change city planning but marketing as well.

Technology and startups

Among the most critical parts of NYC’s population increase have been the influx of the young and the brightest.  This has been assisted by high paid jobs in finance and law but more recently from a lively startup scene that is now compared to that of the West Coast.  Silicon Alley in Manhattan or the Brooklyn Navy Yard are such startup and tech hubs. Business sectors are been reinvented. The loss of print media is counterbalanced by the rise in online and social media.  Technology growth is supported by conscious political decisions such as expansion of Columbia’s Engineering School and the development of the Cornell-Technion Graduate School at Roosevelt Island.  Another critical component is availability of financing.  Venture Capital funds invested in the New York City area were valued at $1.2 billion, in the fourth quarter of 2013 according to PWC research. This marked a 49% increase over the same period the year before, surpassing Boston for the first time since 2001. NYC is now only trailing Silicon Valley in this area, the undisputed leaders, that raised $3.2 billion during the same period.

The special character

The saying goes that NYers are a special breed.  May be this is a myth may be not. It’s still an intriguing thought. But who are the NYers? Those born there or the ones that immigrated? The NYers of the tough past? The high net worth investors? The aspiring artists? The young transplants searching for urban thrills? Those searching a break? The yuppies? The old school? Probably all of them.  So it’s probably difficult to pinpoint to a common denominator. NYers seem rude by American standards but then again coexist in a multiethnic, multiracial, multidenominational environment, they are self-consumed but civic, and although liberal they coexist with the highest income inequalities. Manhattan is one of the most densely populated American cities yet over 50% of its residents live alone. (Going Solo: The Extraordinary Rise and Surprising Appeal of Living Alone, 2013, Eric Klinberg). In a way living together in isolation This is not typical for the US and may illustrate differences in character. Back in 1957, a University of Michigan survey showed that 80% of respondents believed that people who preferred being unmarried were “sick,” “immoral,” or “neurotic.”  Something like a Scorcese or Woody Allen movie character or if you subscribe to the notion that media create stereotypes or reflect them popular series like Seinfeld, Girls, Sex and the City, Friends etc.  Back in the 50’s more than 70% of US adults were married something that although changing now still from the norm in NYC.  So what are the implications? No matter what the NY character is allowing for so much variety, freedom of expression but also privacy probably fuelled population growth mainly by singles. It would have been more difficult for families to move in Manhattan let alone afford it.  Living alone doesn’t come cheap even when sharing apartments.  This in turn supports or justifies high real estate prices.

Real Estate boom

NYC real estate prices have soared over time. Median sales price in Manhattan has reached $1,050,000 ($3,500,000 for townhouses) in 2013 according to Trulia and Douglas Elliman more than doubling over the last decade with average price per sq. ft at $1,260. Median rental price reached $3,100 with a vacancy rate of just 2.8%.  Brooklyn has also developed rapidly with prices reaching those of Manhattan especially at the neighborhoods close to it such as Williamsburg and more lately downtown Brooklyn that have attracted a crowd of young professionals, startups and hipsters, a self-contained community. Although the other boroughs have not followed at the same pace there are pockets of interest developing in Long Island City in Queens that has seen spectacular development with high-rises lately.  Proximity to Manhattan also counts in this migration as higher prices there are pushing people further and further. There’s even talk about South Bronx. It’s now called SoBro…

NYC avg price per sq feet 2000-2013

And if you’d think that was it, then wait to see the new wave of megastructures currently under development such as Hudson Yards, 432 Park (89floors, the tallest residential at least building in NYC, penthouse sold for $95m), One57, 30 Park Place (68 floors), 225 West 57th Street (88 floors), 220 Central Park South (41 floors).

Chinese buyers invested $22 bn on real estate between March 2013-2014 up from $12.8 billion the year before according to the National Association of Realtors. It’s something more than simple pied-à-terre; it’s trophy investment. New expensive buildings on 57th with views on Central Park have earned it the name Billionaire’s Belt. The retail sector is booming.  Seventyone fashion stores opened in 2012, one every 5 days and even this metric can hardly illustrate the level of activity. Prime retail rents go for as high as $3,500 per square foot.

We shouldn’t forget mentioning the office space coming in the market with the World Trade Center development. Conde Nast has left Times Square to occupy One World Trade Center and the nearby former World Financial Center is turning into a dining wonder. Development in Hudson Yards and subway expansion coming in line for first time after many years, accommodate coverage over wider areas.

Eventually NYC real estate has developed into a coveted, safe investment. An interesting aspect is that with so much foreign investment a risk of recession for the city is not purely dependent on the US economy. On the other hand a crisis could be just as easily triggered by overseas economic instability. And at the same time problems here will be felt far away.

There’s the other side too

Closing we wouldn’t like to ignore some negative effects from development. Gentrification and tough police practices don’t come without complaints. The financially weaker suffer from housing prices. They have to leave their neighborhoods or pay a higher percentage of salary to rent than in other US cities, pretty much living month to month.  Until the ‘70s in most US metro areas average median homes worth roughly three times median income; in New York now the ratio reaches 6 or 7 and during the housing boom at 10 (How Can We Be So Dense?, Forbes). In NYC the average rent to income ratio is 50% in 2012 while in Miami at 29% (Priciest Cities to Rent, CNBC). Many have to move out, whole communities and lives change. But the social effects are a discussion we won’t cover in this post; we only focused on the business/commercial aspect of the development.

The NYC self-actualized consumer profile

NYC, or at least Manhattan, is pretty much run as a business; companies go there to hire the best, access high returns and promote their global image. Through that they provide income for the city directly as well as through their employees that bear a high living cost for all the amenities offered. Tourists flock in to see the numerous NYC attractions promoted by media while new ones are continuously created (such as the High Line and other parks, new museums etc). Capital flows into high-end real estate, clothing, luxury goods and gourmet food creating many jobs.  But earning these consumer dollars is not straightforward.  Consumer preferences in such upscale markets tend to satisfy not some basic needs but self-actualization or projection of status, , it’s maybe what Veblen called “conspicuous consumption” and Bourdieu “identity statement”.

Marketers have to adopt new techniques to cater for the self-actualized consumer psyche. We will cover the economics and characterizes of the self-actualized consumer in other posts as it applies in doing business in retail, food or other.

Closing: NYC a template for urban redevelopment and economic growth but at what cost?

New York always was a great business center. But during the last couple decades NYC has gone a long distance from the rough ‘70s and ‘80s to evolve into a coveted real estate investment destination and a consumer Mecca. Global brands can’t afford not to be present there and new concepts are tested and spread out globally. This transformation couldn’t have happened accidentally.  Certain policy decisions as well as intelligent urban planning have been critical in promoting the city’s image and in attracting immigration and the type of business activity that can favor growth.  We tried to identify some of these policies in order to provide food for thought for other urban development attempts elsewhere.  Off course there are always positive and negative effects in such situations.  There are complaints for NYC’s loss of character and high cost of living especially for the weakest.

Some may call it a global center, some a business, some playground of the rich or Theme Park for grown ups. A type of Disneyland, a Manhattan-land if one could coin this term, for urban consumers and tourists.  Probably Travis Bickle (the Taxi Driver protagonist) wouldn’t recognize NYC any more; he would have found it very hard to fit in anyway….

——————————-

By Pete Chatziplis, CFA, ACCA, MBA. The articles published here do not necessarily reflect the views of the Transatlantic Business Forum.

Effectiveness in the Implementation of European Bailout Plans and the Cultural Perspective; Individualism vs Collectivism in the Greek Case

Much has been said about European periphery’s economic problems and how they led to economic crises and the IMF intervention. Much of the discussion centers on overleverage, lost competitiveness and other macroeconomic figures. This is what one could call technical analysis. On the other side much of the “softer” or at times irresponsibly “casual” analysis gravitates towards cultural traits some of them being well-indented and some not so.

Let’s look at the Greek crisis in particular: The Troika(lenders) are complaining about inefficient public administration, corruption, opportunistic political system and the absence of civic society as manifested through tax evasion and other. On the other side Greeks are complaining about the recovery plan being unrealistic, recessionary, insensitive, flawed. The bailout plan supporters may jump into what’s called in psychology attribution bias error confirming their prejudices while the subjects find painful gratification in self fulfilling prophecies: since we are not up to par why bother trying improve after all? But then again and allow this parenthesis why Greeks or other nationalities perform much better in well structured economic systems such as that the immigrant communities in the US, Australia or Germany prosper? Is it because of the existence of institutional framework in these countries as argued by the work of Daron Acemoglou (Why Nations Fail: The Origins of Power, Prosperity, and Poverty)?

Whatever the cause of the economic malice, the slow implementation or failure of the bailout plans may be attributed to mistakes in analyzing the problem in the first place both from technical but equally importantly from cultural and sociological perspective ie the doctor has to prescribe the right treatment before complaining that the patient didn’t respond, as well as not well managed expectations and communications if that was the case. In this article we will focus on the sociological/cultural perspective. Before proceeding however we have to caution that culture can become an uneasy topic as such discussions may raise concerns over stereotyping. However, cultures do exist and do interfere with life and business decisions same as corporate cultures, a much celebrated principle in management, that has been coined for many company successes or failures. It’s not that new of invention, after all the saying goes: “when in Rome do as the Romans do”.

Culture, when it refers to ethnographic aspects is a rather new addition to management topics mainly gaining attention with the rise of multinational companies. In such environments people from different ethnic backgrounds, often painfully, realize that what’s considered the norm in one culture is not so in another. Stories about egalitarian Americans using first name or hierarchy conscious Asians hesitating to ask questions or challenge a position have been abundant. The result is miscommunication and inefficiencies. Other instances in the context of cross-border M&As, are equally amusing but painfully costly. Once somebody mentioned a story about an investment in Eastern Asia; after closing a deal the Westerner went with signed contract in hand to plan implementation; the local executive laughed took out a bottle of wine and invited to start the real discussion about what’s to be done now that the legal part was out of the way…. In another instance in Eastern Europe Westerners and local investors were planning an investment. The tender called for cash and follow-up investment as part of the consideration. The local partner laughed: “that’s good. We can surely outbid anybody by promising a high follow-up investment”. But this is not possible” replied the buyers, “we can’t afford that”. “Don’t worry, we’ll just promise and never do it….” he replied. Off course the judicial system plays a role in enforcing such documents but sometimes it also seem to be accommodating or follow the traits of the surrounding cultures.

So how could culture play a role in the European economic crisis and the success or failure of the restructuring plans? Let’s analyze the theoretical background to that. To do so we will refer to the work of Max Weber, Geert Hofstede and even Samuel Huntington to name a few. To some extent they have used religion as a paradigm for peoples’ social psyche. In this respect European societies could be distinguished between:

a. Northern Europe that follow Protestantism/Calvinism/Lutheranism that lean towards individualism and embrace free market or regulated capitalism. North American and certain Commonwealth cultures follow these patterns too.
b. South and Eastern Europe that follow Roman Catholicism and Orthodoxy, which are characterized as collectivist in nature and lean towards corporatism.

According to Weber for example the Calvinist teaching calls for hard work as the road to business success while profits should be reinvested rather than spent in frivolous pleasures. The Protestant endorsement of usury, contrary to Roman Catholicism at the early ages might have affected economic development in some extent. Same effects mat be attributed to Orthodoxy’s mysticism and its apprehension towards materialism as also manifested in Greek philosophy’s Stoicism and Epicureanism.

According to Geert Hofstede’s famous Cultural Dimensions Theory (not accidental that was developed within multinational IBM) there are 5 traits upon which cultures can be characterized:

– Power distance (we’d call that in other words “respect towards hierarchies”)
– Individualism (or the “degree of interdependence” within the society)
– Masculinity/Femininity (we’d prefer to call that “materialism vs. spiritualism” )
– Uncertainty avoidance (we’d prefer to call this “adaptability” or “resistance towards change”)
– Long term orientation (pretty much self-explanatory: long term versus short term society focus)

In our case now: Greece is a collectivist culture where although business is conducted in a rather relaxed way, power distance is high and respect is important. In collectivist cultures more important than anything are relationships and accountability towards the person’s immediate social grouping be it immediate family, extended family, locality, ethnic group, company, union etc. Next to relationships, written communications might fade (especially when mandated by an outsider to the group). A Greek minister once even admitted that have not even read the bailout plan. There was no time for that or no purpose considering its supposed inevitability or stakes in hand. Obviously the details could be envisioned negotiable later, even after signing. Actually objections started soon after signing. It’s also well documented that statistics were falsified to achieve EU admission. Pretty much the same as ticking the box on Important Terms and Conditions before downloading a software. Who bothers? On the other hand Northern European cultures are in large individualistic where power distance is also high but relationships are not that important and communication can often be blunt. Written communications are respected and highly valued. There’s also a strong avoidance over uncertainty, which may be exacerbated with current financial problems and extremely high unemployment. These differences as illustrated by different scoring in Hofstede’s parameters are shown in the diagram below for Greece and a group of Northern European individualistic cultures.

Blog Graph Greece and Individualists

But let’s set aside the major manifestations of individualism and collectivism and focus, for the interest of brevity, to the issue of how decisions are taken and communicated in these cultures. For example in our case, what went wrong, at least in the beginning, with the restructuring plan? The EU officials have been frustrated with the low pace and erratic implementation. When shortcomings occur they note with disdain their discontent: the plan has been agreed and signed departures from its wording are not expected. In AngloSaxons societies it’s normal for written agreements to be kept; that’s why negotiations are long. On the other hand in societies such as Greece’s, written agreements are of limited value. These are places where one can hear more often the phrase “that’s how we do things here” or these things are not possible here” versus the expression “that’s the law” that explains actions in individualistic countries.

Blog Graph Greece and Collectivists

In individualistic countries is quite straightforward, even to the not educated, of how they should operate within the society. In collectivist cultures however it’s not always possible to understand how things work if not through upbringing and subconscious. Locals mostly can adjust to that it’s just an outsider that might feel lost. It takes empathy and inquisitiveness to prosper. As one said don’t get distracted with what the law says but what the people really do.

So what’s the conclusion, the moral meaning from this analysis regarding enforcement of the restructuring plan? For Troika: should place more attention to what people think than what say or sign. Monitor implementation. Identify power brokers, decision-makers and involve them. Respect sensitivities, be introspective, try figure out motives and hidden messages and agendas. For Greeks: don’t hope for leniency, for lenders giving up or being intimidated. Not that they don’t have feelings; it’s just that they keep them away from work and don’t let them affect the goal. Be upfront and clear on intentions and concerns. Discuss and argue constructively.

This article has been in the making for quite a while. In the meantime it’s good to see that Troika is pretty much adjusting their approach now monitoring evaluation setting gradual landmarks and acting based on progress. Communications from North has been toned down a bit too, it’s so much of an unnecessary distraction anyway. Greeks have also given up on talking, bluffing and protesting and doing more. But then again most people know what’s right or wrong, large parts of what’s happening in the past was illustration of Mental Exit (something that Hirschman refers to in his famous book Exit, Voice, and Loyalty). Mental or Physical Exit by playing along, evading, immigrating and much of the frustration is also put up for other purposes. Once a football(soccer) player was asked why complaining so vividly to the referee for a decision since there was little chance to change opinion. Well, he said, this decision is lost but I may make him think twice about the next one and even if that doesn’t happen and we loose then I’ll put up a good excuse to the fans in bad refereeing…”.

For sure the story unfolds on this crisis and it’s quite early to jump into conclusions. The purpose of the article is just to contribute towards decision making and action taking from a cultural perspective both in this or other instances.

By Pete Chatziplis, CFA, ACCA, MBA. The articles published here do not necessarily reflect the views of the Transatlantic Business Forum.

Pete Chatziplis, a finance and management consultant, is the creator of the Transatlantic Business Forum. Drawing on global work-experience he has been part of the Cultural Detective Organization (Intercultural Effectiveness, Increase Productivity-Strengthen Relationships) contributing to the development of a training manual about intercultural understanding.

A European Tale: the debt crisis in other words; Select your ending…

Once upon a time there was a European family… Their life was all happy and mellow and everybody looked up to them. However times changed and they were struck by a terrible crisis. The following story might be true and might be an allegory for something else happening right now in real life… It’s also an unfinished story; you can vote for the outcome right at the end of it. But let’s take it from the start…

Family Background

The mother came from an aristocratic family of intellectuals. You could notice that in her elaborate and polite manners, style and often flamboyant ways. She had rich education in humanities and sciences something evident in her discussions. She was working in fashion, everything that had to do with quality of life but was also very active with civic organizations, charity and arts. She would give grace to whatever she set her eyes on. Then there was the father, a busy, laborious, industrialist; diligent and hard working. It’s not that he didn’t have many intellectuals in his family but he took more pride in discipline, practicality, moderation and self-restraint. He had few words to waste; he often expressed himself without much tact which often got him misunderstood.

It was a rather odd couple some would say but for others it seemed that they complemented each other very well. But it was not always like that. Their families didn’t get along very well in the past. They had many disputes which caused great distraught and pain to them and others. These were tough times, with violence and poverty. However, through much pain they realized it was much better to put all that behind and instead of hating, care about things they shared, cherished and valued. So they concentrated on making their lives better which brought them much happiness and wealth.

As time went by and the wedding grew stronger they also decided to grow their family; so they had kids. It was a happy family they had, full of respect and ideals but little time did they have for each other. The parents were busy and even when they had some time, they wouldn’t seriously care about their kids; they would even find their kids’ mischiefs amusing. The kids were independent-minded though and felt perfectly fine to stay away from their parents’ attention. They were pretty much growing up on their own as the product of circumstances, handouts and serendipity. You see they were receiving a monthly stipend and had nannies and all the care in the world. You could say that they were spoilt.

When they grew up and became adults their parents gave them credit cards. It was supposed to mark their coming of age. Kids could now plan their future; take a loan to study and grow professionally or start a business. Instead kids however rolled down to the easy life. After all they didn’t care much about growing up and making a life for themselves; actually they were not even prepared for doing so.

When parents were asking how they were doing in school or their businesses the kids would say that everything was going well. That was a blatant lie and they were surprised to pull it through; they guessed their parents were probably turning the blind eye. Nonetheless they were afraid that this couldn’t go on for ever and at some point they would get in trouble; but then again it was too difficult to stop. There were so many distractions. There were cars, trips and nice clothes, all easy within their reach; why bother change after all? Dazed from their easy life at times they felt gifted, they felt that they deserved having things coming easy to their way. At other times, when targets seemed tough to accomplish they would feel incompetent and helpless as ambitious targets where out of their reach; after all, their family’s haven was enough.

Crisis breaks out

But nice stories at sometime come to an end. Times changed and the family business was not doing that well anymore. The parents were starting to age and worry about the future and their finances. The world was also changing; it was becoming a more competitive, a less forgiving place. So they started to pay more attention to their family and business. Their kids’ mischiefs were not that amusing anymore. They started to worry more about them and ask questions. It was not long before they realized that things were not going well, but they would postpone taking action. In the end it was a call from the bank telling that credit cards were maxed out and asking for money transfers to cover overdrafts…. It was the last drop in the bucket, they were infuriated…

As a matter of fact the parents assumed that something was not going well, but they were too busy and too distant. . In a way they might even be buying their “silence” for being absent, so that they could go on with their lives undistracted. They didn’t want to face their responsibilities and would blame it to each other or on the kids’ character. On the other hand they knew they just had to bring them to the point of no return to get them on the right track. As somebody said; a crisis is too good of a thing to go wasted. And now it was exactly that time. This situation couldn’t go on for anymore. It was time for everybody to sober up and carry their share of family responsibilities. Yes, the party had to stop one way or the other; but it was not easy.

The kids at the begging denied everything; they tried mislead their parents that everything was still going well. But the parents looked around the home and found expensive clothes and motorbikes and other things that they were hiding that couldn’t be explained. That was not the life they have earned or they could sustain on their own. That was not a life of responsibility that the father was brought up with or wanted for his family.

Parents also asked around and stories started to come out about the ways kids spent their money; they felt embarrassed from what they heard. Everybody thought something seemed wrong with the kids’ way of living, however nobody tried do anything about it; they just looked the other way. The kids would also always have excuses for everything. For example when asked about their expensive cars they would say that they were test drives, or gifts or other funny excuses. In the end the kids started to confess everything.

Stories came out about people giving them loans as they’d assume that their parents would pay for them in the end. A local banker even occasionally reversed some credit card charges or moved them to other ones to erase some debt so that it didn’t hit the credit limit. When they asked him what he was doing he mentioned three letters, showed some lengthy documents and off course asked for a good commission. Kids didn’t understand much but didn’t even bother about it as long as it kept things going.

Not all the kids were the same however. While the younger ones maxed out their credit cards by spending in good life the older ones were a little more responsible but made some bad investments. People started to question everybody anyway. In the end, none of the kids could survive without their parents’ help and now this help was questioned. Even one of their uncles, a bon viveur, with great education and property but extravagant ways fell into disbelief and had to cut down his expenses too. In a way it was him that everybody was worrying about if he’d come to the point of asking for help too. Therefore parents had to sober up everybody, starting from kids. They had to put up a tough face; it was time for action…

Crisis Deliberations

At the beginning kids accepted their fault but said it was impossible to change at once; they asked for more money to give them time. Off course they promised they have learned their lesson and they’d now use their money for good. But they said that before… The parents didn’t buy it.

Then the kids pointed out to some of their friends that when they racked up too much debt they didn’t pay. They argued they were fooled by shop owners and banks; transactions were erroneous, debts were phony; they were simply tricked in. With all this these kids saved face in some way, they said. Even if they managed to walk out of their obligations however little talk was made about these kids been grounded, changed school and losing their club memberships and amenities. These losses would have been unbearable to the European family’s kids. They knew that.

Some of their friends told them that their parents are suppressive and insensitive. They told them they would be better off if they left home, break up with the past life and live ascetically in a communal. All this sounded t romantic, even though they haven’t tried something like that before. Impulsively, a part of them wanted to go this way, but that was merely an impulse.

Then kids thread their parents they’d leave home and family if not having it their way. They didn’t really mean it nor did their parents want them too; however after some initial surprise and frustration parents shrugged their shoulders and told them they were free to go if they’d wish and if they left behind all their goodies. Parents wanted to keep the family together albeit not at any cost, not if the family had no meaning. Kids thought parents were bluffing about sending them away but they couldn’t say for sure; in the end maybe they both were bluffing.

Outside the family, everybody the kids knew, the banker, the nightclub promoter, the shop owners, argued that the parents were unfair for treating their kids this way, for cutting down their stipend and credit cards. They said that this was not a way for kids to grow. Deep inside they were worrying about losing the kids’ business. Some others were saying that kids are incompetent; unable to stand on their own feet. They should be either sent away (and not worry about them) or sustained for ever. It was the parents that have failed in their roles; they were the ones that destroyed the kids and now enjoy torturing them; it was a mockery of a family. Some even remembered the father’s bullying past something left behind but still hurt him to remember.

The father’s family thought kids were useless and that the wedding was a mistake all from the start; a crazy idea, too much of a trouble. The mother, the kids were different people from the father; they were hopeless due to their upbringing. It is probably what you would call in psychology group attribution error. Off course they ignored their positive sides too and the many benefits this wedding brought everybody such as stability and complementary aspects but it was not a good time to bring this up.

An odd aunt that they were not seeing that often and never liked the idea about the marriage, started to throw her poison too. She had good ideas always but never really showed any sincere interest to family issues. You know it’s this kind of aunt that always has an idea about everything but doesn’t do anything about it. She would just love to draw attention on her as in her glory days so that she didn’t feel overshadowed and an odd loner.

The Rehabilitation Plan

After much talking, true to the family’s traditions, the parents came up with a detailed action plan. They said that kids should either leave home and make their living the hard way or stay and embark on a long “rehabilitation process”. They would have to study and at the same time work and contribute to the family’s expenses to the extent they can. They should also pay back their debt. The father was relentless; he said credit was over, they would have to start living within their means. He was strict and absolute while the mother was trying to show some tenderness and flexibility to keep some balance. Parents also hired a strict personal trainer with experience in such “rehabilitations”. They said he had to be tougher with the younger kids so that they motivate the older ones and set a good example for the community around them too.

The kids accepted and to formalize that signed an agreement but without even looking at it. Reality is kids dreaded the rehabilitation idea and they could find a lot of theories to argue on that. But in the end they just wanted to keep on with their ways or if they had to work they would rather work in some office in the family business; but they had no such experience or skills. The parents never worried about equipping them with such skills; or give them jobs in their companies, but that’s another story… In the end kids thought it made sense just to take it easy as parents made enough money for everybody. So they proposed to work in their local club. They ended up however spending most of the time socializing if they would even ever go to work. Kids also said they were taking evening classes but they often skipped and went on partying. In the end they just cared about getting through another day; a vane, meaningless pursuit to others.

So in the end their rehabilitation was failing. They claimed it was due to the plan which was not realistic. They said they were unable to contribute to the family; a self-fulfilling prophecy or what you would probably call in psychology a self-serving bias. The kids thought that parents would be forgiving, fed-up and ignore them so that they could go back to their own busy lives. The single aunt off course said it’s wasted time; the kids were a lost case; will never get in the right truck. But parent were not the sort of giving up. They asked around and found out about their kids’ ways. They were furious about their cheating. They assumed that kids would do what they were asked and signed to do.

The Rehabilitation Plan gets serious…

So the parents said that we’ll have to follow up with what kids were doing every day. At least parents were becoming more involved this time. Issues were to be discussed together and decisions were also taken jointly. They also emphasized to the personal tutor to be extra vigilant. They’d also have to work at a really tough job not like the easy ones they were having up to now. They should start working at a factory. They braced for a long “rehabilitation process”. It was not going to be easy

Story Ending?

Let’s say this story is a metaphor; depicting the European debt crisis. You can try guess parallels between figures here and in the crisis. On the other hand it might just be a simple story on a common family and any resemblance to facts, real persons is purely coincidental:). Let’s also say that this story is stil developing. Taking this in mind feel free to guess potential outcomes (left open as there are so many views on such matters these days..).

So here are some possible endings we could think for this European tale (or add yours):

1st Tale Ending:

Kids kept on failing. The family didn’t pull it together. It broke apart. Kids were sent away from home and:
i. became criminals.
ii. sobered up but never got where they could had they stayed in their family.
iii. they excelled surpassing even their parents’ successes. They probably struck a lottery or came up with a great invention (ok crazy things happen in fairy tales…)

2nd Tale Ending:

Kids and the family stayed together. Kids sobered up and became responsible citizens and successful professionals.

3rd Tale Ending:

Kids and the family stayed together. The kids never really sobered up; they grew up always dependent on their parents but at least they didn’t get into trouble and wrack up debt. They were always dependent on handovers; after all their parents were too possessive to turn over some of their businesses to them. They all just muddled through.

—————–
The articles published here do not necessarily reflect the views of the Transatlantic Business Forum.

—————–

Entrepreneurism in Greece: causes and problems behind the high numbers

It is often said that Greeks are entrepreneurial. According to OECD, Greece ranks higher among European nations in self-employment; 35.9% of the working population is self-employed, or 28.6% if agricultural employment is excluded. The same pattern is evident in other Southern European economies such as Italy, Portugal and Spain. By contrast the respective US number is only 7.2%.

Some consider the high level of self-employment as a sign of economic vitality; in reality it might well be the opposite. In developed economies, the self-employed represent on average 13% of the workforce while in Africa and South America 37% και 34% respectively. But there’s more to that. Greece and the other PIIGS countries also exhibit a high percentage of very small companies so this is a common pattern. For example, 35.3% of Greeks work in enterprises that employ less than 20 people when the respective number in Germany is 13.0% and in the US 11.1%. Even US high tech computer and research companies that are generally nimble, employ mostly more than 100 people.

As a consequence of fragmentation, Greek companies at least, lack resources to produce innovative, high value added products, take advantage of lower operating costs arising from economies of scale, export in large quantities, grow, hire people and eventually help the country to prosper. But then again that was not probably the idea in the first place. The Greek economy is characterized by a large public sector spanning both state administration and corporations, few big private enterprises and a large number of self-employed. All parties cooperate in harmony in a typical corporatist outlay. This model pretty much worked well, while the economy was mobilized by state funds funneled through public sector payrolls and infrastructure investment towards consumption. In the absence of access to sovereign debt capital markets this model has reached its limitations.

In 2009; a year before the debt crisis and the EU/IMF bailout program was signed, almost half of Greek tax revenues were generated from salaries and pensions. Corporate profits contributed a further 35% while the self-employed, farmers, very small businesses and income earners contributed 17%. In other words although one in three Greeks is self-employed; he/she contributed less than 20% of total tax revenue. In fact 83% of self-employed reported annual revenues below the non-taxable level of Euro 10,500 and paid no taxes. Many suggest that the reason for that is massive tax evasion. It might be; on the other hand that many self-employed truly generate very low revenues. In the absence of better alternatives being self-employed might be a necessity rather an option. It might also be a way for employers to overcome payroll taxes and benefits; employing somebody as independent contractor produced lower overall taxes for both employers and employees.

To increase revenues and cut spending, the Greek government is now pressed to reduce public sector payrolls and increase taxes. No surprise that these plans face severe opposition. As seen by the numbers, public sector workers as well as the self-employed, who are at the core of the Greek corporatist economic system also constitute two large voting blocks; together they form the majority of Greek voters. The government is also considering reintroducing formula-based tax calculation for the self-employed using “objective criteria” as reference. This may as well drive out of business many that indeed generate very low revenues. However it seems the only solution for tax authorities that pretty much have given up on curbing tax evasion. Without trying to find excuses it might not be that easy to keep up with so many self-employed. Imagine if one in three Americans was self-employed or in very small companies; how easy would it have been to administer such an economy?

All these changes will bring, if passed, dramatic changes to the Greek economy and society. Market consolidation might be painful to many small businesses such as independent retailers facing steep competition from large retail chains, but seem as inevitable development judging from experience in developed countries. In this process economic activity should be expanded beyond trade, infrastructure or real estate to industries that will contribute to the reduction of trade deficit. Large companies should be motivated to take advantage of the relatively low, for the European Union, operating costs in Greece and increase production there.

On the other hand this shouldn’t mean the end of Greek entrepreneurism, albeit its transformation to one where innovative, dynamic companies will grow into larger enterprises that will create jobs and exports. In the end, these jobs might be better than some self-employed now have.

—————————–

Prepared by Pete Chatziplis, CFA, ACCA, MBA.
The articles published here do not necessarily reflect the views of the Transatlantic Business Forum.

—————————–

Επιχειρηματικότητα στην Ελλαδα: αιτίες και προβλήματα πίσω από τα υψηλά νούμερα

Λέγεται συχνά ότι οι Έλληνες διακρινονται για την επιχειρηματικότητα τους. Υπάρχουν πολλά λαμπρα σχετικα παραδείγματα αναμεσα στις ελληνικες κοινοτήτες ανά τον κόσμο. Πουθενά όμως δεν είναι αυτό πιο εμφανες από ό,τι στην ίδια την Ελλάδα. Σύμφωνα με τον ΟΟΣΑ, η Ελλάδα κατατάσσεται υψηλότερα μεταξύ των ευρωπαϊκών κρατων οσο αφορα στην αυτοαπασχόληση, 35,9% του ενεργού πληθυσμού της Ελλαδας είναι ελευθεροι επαγγελματιες. Εαν εξαιρεθει η γεωργική απασχόληση τοτε το ποσοστο αυτο διαμορφωνεται σε 28,6%. Ανάλογη εικόνα παρουσιάζεται και σε άλλες χώρες της Νότιας Ευρώπης όπως η Ιταλία, η Ισπανία και η Πορτογαλία ότι δηλαδή αποκαλείται σήμερα με το ακρωνύμια PIIGS. Συγκριτικα, το αντίστοιχο ποσοστο στις ΗΠΑ είναι μόλις 7,2%.

Ορισμένοι θεωρούν ότι το υψηλό επίπεδο αυτοαπασχόλησης ένα σημάδι ζωτικότητας της οικονομιας. Στην πραγματικότητα, μπορει να είναι και το αντίθετο. Στις ανεπτυγμένες οικονομίες, οι αυτοαπασχολούμενοι αντιπροσωπεύουν κατά μέσο όρο το 13% του εργατικού δυναμικού, ενώ στην Αφρική και τη Λατινική Αμερική το 37% και 34% αντίστοιχα. Αλλα δεν ειναι μονο αυτο. Η Ελληνικη οικονομια παρουσιάζει επισης υψηλό ποσοστό πολύ μικρών επιχειρήσεων, 35,3% των Ελλήνων εργάζονται σε επιχειρήσεις που απασχολούν λιγότερους από 20 εργαζομένους, όταν το αντίστοιχο ποσοστο στη Γερμανία είναι 13,0% και στις ΗΠΑ 11,1%. Ακόμα και οι Αμερικανικες εταιρείες υψηλής τεχνολογίας, υπολογιστών και έρευνας που είναι γενικά περιορισμενου μεγεθους, απασχολούν ως επί το πλείστον πάνω από 100 άτομα.

Ως συνέπεια του κατακερματισμού, οι Ελληνικές εταιρείες στερουνται των δυνατοτητων παραγωγης καινοτόμων και υψηλής προστιθέμενης αξίας προϊόντων, να εξοικονομησουν λειτουργίκα εξοδα μεσα απο οικονομίες κλίμακας, να εξαγουν σε μεγάλες ποσότητες, να αναπτυχθουν, να δημιουργησουν θεσεις εργασιας και τελικά να βοηθήσουν στην προοδο της χώρας. Ισως ομως και αυτος να μην ήταν ο αρχικος σκοπος της υπαρξης τους. Η ελληνική οικονομία χαρακτηρίζεται από ένα μεγάλο δημόσιο τομέα που καλυπτει τοσο κρατική διοίκηση οσο και εταιρείες, λίγες μεγάλες ιδιωτικές επιχειρήσεις καθώς και μεγάλος αριθμός ελευθερων επαγγελματιων. Όλα τα μέρη συνεργάζονται αρμονικά σε μια τυπική μορφή κορπορατισμού (ή συντεχνιών). Το μοντέλο αυτό λειτούργησε ικανοποιητικά όσο η οικονομία τροφοδοτούνταν από κρατικά κεφάλαια τα οποία διοχετεύονταν μέσω του δημόσιου τομέα σε υποδομές και κατανάλωση, αλλά έχει εξαντλήσει πλέον τα όριά τους δεδομένης της έλλειψη πρόσβασης του κράτους στις κεφαλαιαγορές.

Το 2009, ενα χρόνο πριν από την κρίση του χρέους και την υπαγωγη στο πρόγραμμα διάσωσης της ΕΕ/ΔΝΤ, σχεδόν το ήμισυ των ελληνικών φορολογικών εσόδων προήλθαν από μισθούς και συντάξεις. Οι επιχειρησεις συνέβαλαν ένα επιπλέον 35%, ενώ ελευθεροι επαγγελματιες, αγρότες, εμποροβιοτεχνες και εισοδήματιες συνεισφεραν το 17%. Με άλλα λόγια, παρόλο που ένας στους τρεις Έλληνες είναι ελευθερος επαγγελματιας, συνείσφερε λιγότερο από το 20% των συνολικών φορολογικών εσόδων. Στην πραγματικότητα, το 83% των ελευθερων επαγγελματιών δηλωσε ετήσια έσοδα κάτω από το αφορολογητο οριο των 10.500 Ευρώ και συνεπως δεν κατέβαλε φόρους. Πολλοί θεωρουν την εκτεταμενη φοροδιαφυγή ως την κυρια αιτια γι ‘αυτό. Αν και κατι τετοιο μπορει και να ευσταθει, από την άλλη πλευρά μπορεί και οντως πολλοί ελευθεροι επαγγελματιες να διαθετουν πολύ χαμηλά εισοδήματα. Ο λογος που ειναι αυτοαπασχολούμενοι μπορει να οφειλεται σε ελλειψη καλυτερων επιλογων.

Η Ελληνική Κυβέρνηση προκειμένου να αυξησει τα έσοδα της και να μειώσει τις δαπάνες σχεδιαζει να μειώσει τα εξοδα μισθοδοσιας στο δημόσιο και να αυξησει τους φόρους. Οπως ειναι αναμενο, αυτα τα μετρα αντιμετωπιζουν σφοδρες αντιδρασεις. Συμφωνα με τα στατιστικα δεδομενα, οι εργαζόμενοι του δημόσιου τομέα, καθώς και οι ελευθεροι επαγγελματιες οι οποίοι βρίσκονται στην καρδιά του Ελληνικού κορπορατικού μοντέλου, αποτελούν δύο μεγάλα κομματια της ελληνικης κοινωνιας και συνολικα αντιπροσωπευουν την πλειοψηφία των Ελλήνων ψηφοφόρων. Η κυβέρνηση εξετάζει επίσης την επαναφορά του υπολογισμου των φορων των ελευθερων επαγγελματιων με βαση “αντικειμενικά κριτήρια”. Αυτό μπορεί να οδηγησει πολλους επαγγελματιες που πράγματι εχουν πολύ χαμηλά έσοδα, να μην μπορουν να συνεχισουν την δραστηριοτητα τους. Ωστόσο, αυτο το μετρο φαίνεται ως η μόνη λύση για τις φορολογικές αρχές που υστερουν στην προσπαθεια καταστολής της φοροδιαφυγής. Βεβαια, χωρίς να προσπαθει να βρει κανεις δικαιολογίες ισως και να είναι οντως δύσκολο να παρακολουθουνται τόσοι πολλοι ελευθεροι επαγγελματιες. Φανταστείτε εάν ένας στους τρεις Αμερικανούς ήταν ελευθερος επαγγελματιας, πόσο εύκολο θα ήταν να ελεγχθει μια μια τέτοια κατασταση;

Όλες αυτές οι αλλαγές, εάν πραγματοποιηθουν, θα επιφερουν δραματικές αλλαγές στην ελληνική οικονομία και κοινωνία. Ο εξορθολιγισμος της αγορας μπορεί να είναι επώδυνος για πολλές μικρές επιχειρήσεις όπως τα μικρα καταστηματα που αντιμετωπίζουν σφοδρο ανταγωνισμό από μεγάλες αλυσίδες λιανικού εμπορίου, αλλά φαίνεται ως αναπόφευκτη εξέλιξη αν κρίνουμε από την εμπειρια στις ανεπτυγμενες χώρες. Σε αυτή τη διαδικασία εκσυγχρονισμου της οικονομιας θα πρέπει ομως να ενταθει η δραστηριοτητα πέρα από το εμπόριο, τις κατασκευες και τα ακινήτα σε τομεις που μπορουν να συντεινουν στην μειωση του εμπορικου ελλειματος. Θα πρεπει να δοθουν κινητρα σε μεγάλες εταιρείες να επωφεληθούν από το σχετικα χαμηλο για την Ευρωπαικη Ενωση λειτουργικο κοστος στην Ελλαδα και να αυξησουν την παραγωγή τους εκεί.

Από την άλλη πλευρά αυτό δεν πρέπει να σημάνει το τέλος της ελληνικής επιχειρηματικότητας, αλλα την διοχετευση της στην δημιουργια καινοτόμων, δυναμικων μικρων επιχειρήσεων που θα εκελιχθουν σε μεγάλες επιχειρήσεις που θα δημιουργούν θέσεις εργασίας και εξαγωγές. Τελικα, αυτές οι θέσεις εργασίας μπορει και να είναι καλύτερες από αυτες που κάποιοι ελευθεροι επαγγελματιες έχουν σημερα.

—————————–

Συντάχθηκε από: Παναγιώτη Χατζηπλή, CFA, ACCA, MBA.
Οι απόψεις που εκφράζονται στο ιστολόγιο αυτό δεν απηχούν υποχρεωτικά τις απόψεις του Transatlantic Business Forum.

—————————–

The Greek crisis: hidden interests and a case study in the making

The Greek bailout is a heated topic of discussion over the last two years. There are those in favor and those against. Those that believe that Greece should go bankrupt and those that support a rescue plan. There are economists, politicians and businesspeople with differing objectives and audiences preaching their views with passion. It’s very difficult to be informed and follow all aspects of the topic. Although Greece is in the epicenter of the discussion there are further repercussions from the action taken there.

We won’t cover the issues that led to the Greek problem here. We will only attempt to highlight some reasons behind the wide coverage that the Greek issue receives. This extensive interest might sound strange considering the rather small size of Greece’s debt and economy relative to the European Union. It’s also unexpected to see some newly developed support towards Greece. Some in Greece might be delighted with that; however this support shouldn’t be necessarily taken at face value. There may be certain hidden motives behind that. The following list is not inclusive but attempts to highlight some of them:

• Eurosceptics: Not everybody is in favor of strengthening the decision making process and powers of the European Union. Problems emanating from Greece and other economies if escalated can cast some doubts upon EU’s ability to handle such issues, at least under its current form. Some might even go as far as recommend writing-off the debt as a sign of leniency towards Greeks but do not expand on the repercussion if other EU countries or even countries outside the EU will likewise ask for the same treatment. Probably this act would be detrimental to the EU’s finances. Talk is cheap for the supporters of these views; they probably hold no position in the Greek debt or may even have invested on its default. On the other hand tax payers in Northern Europe that are critical of Greece’s economy are also going to foot the bill in the end. Some in Greece and elsewhere believe that this generosity is due to fear that a Greek default would create havoc; on the other hand these fears might be overplayed. They also point out to a potential “sell-off” of Greek assets; although these assets and their management where not able to avert the crisis up to now. In any case the criticism lays the finger on well known problems of the Greek economy that have made many Greeks suffer up to now; it’s probably the way it’s expressed that annoys; but then again all criticisms are annoying.

• Corporatists and power brokers: by this we refer to the corporatist nature of the Greek economy. Under the current model the economy was energized by state funds that were funneled through public sector payrolls and infrastructure investment to consumption, while some leaked away to the undercover economy. In any case the public sector, professional groups and small businesses worked in tandem through an interwoven grid of common interests. This model has reached its limitation due to the lack of access to sovereign debt markets. Change for many will not be easy; hence the unrest.

• Speculators: there’s a lot of money to be made in foreign exchange, sovereign debt and stock markets globally. In the aftermath of the 2008-09 crisis massive amounts of capital moved to macro funds that since then are doing pretty well. Each time that the Greek issue looks like heading to a deadlock then doubts over the Euro’s long term viability are granted and speculation can run rampant. A lot of money can be made in this trade. Capital markets can act more quickly than political systems in taking advantage of market panic or optimism. Don’t forget the fortunes made with the sterling’s exit from the ECU in 1992.

• Bigots: there are people within the European Union and elsewhere that would prefer Greece and other countries outside the European Union. Mistrust, even reservation between Europe’s south and the north exists; these feelings in some people can be magnified in difficult times. In this context many have found the opportunity to support Greece’s exit from the Euro, even the EU claiming that this will be to its benefit, it will better suit it’s economy. No discussion off course on whether this would solve Greece’s problems in the medium to long term.

• Economic debate: it won’t be surprising to see in future textbooks Greece feature as a case study on economic policy. The theoretical debate in developed but aging economies is whether to sustain the high cost of living and social welfare by increasing taxes and national debt or curb entitlements. This is an ongoing discussion in the US and elsewhere. Apart from the opinion that prevails in the end; the Greek case may not be the most suitable example for this discussion. For example the massive Greek public sector, low tax revenue base and labor productivity is not comparable to that of other western economies. What might work in one environment might be tragic in Greece and vice versa. However, the theoretical debate and prejudices complicate action taking on the ground.

As said this list is not inclusive. There’s more in to come as history is made.
————–

The articles published here do not necessarily reflect the views of the Transatlantic Business Forum.
————–

The Greek economy’s Competitiveness: Myths, Reality and Prospects

The sovereign debt crisis brought Greece to the spotlight of world news, albeit in a rather undeserving way. As the country struggles to meet the requirements of its IMF/EU bailout plan but as well to grow out of a recession, attention is finally starting to draw to the core of the Greek economy’s problem: competitiveness, or lack thereof.

Looking back at the time that Greece joined the European Union its GDP stood at 65% of the European average; infrastructure, production capabilities and exports were not that great either. Over the years the Greek economy had to converge to the European average. But how could this happen? It seems that Greece’s and European Union’s plan, either intentional or not was to achieve that through public spending either by raising debt or EU subsidies that eventually trickled down to consumption and real estate. State spending accounts for 50% of the Greek economy and without elaborating further here, much of it as well as of EU subsidies, has been consumed in unproductive ways. This shouldn’t have to be this way, but unfortunately it is. What are the results? An overburdened state budget and a marginalized private sector.

Salary levels and productivity: the facts

The EU with the recently proposed Competitiveness Pact, later renamed to Euro plus Pact, is aiming at raising weak European economies’ competitiveness by taking aim at their wages levels. It’s true that salaries in Greece have increased considerably over the last years, however when compared to European ones are already much lower. Therefore, contrary to simplifications and prejudices, this is not the cause of the problem, at least not the only one. In fact it may as well be its solution.

On the other hand equally important for competitiveness, is what’s produced with this labor cost. Looking at labor productivity we can see that Greeks work more hours than their Northern European counterparts, mainly due to shorter paid leave. At the same time however they produce much less in terms of output value, as indicated by GDP per hour worked. The simplified explanation is that they are not efficient or hard working; the actual one mainly lies with the type of production. The Greek economy is characterized by services and agriculture while Northern Europe’s by high value added/export oriented technological products. In simple words, there’s just as much olive oil one can produce, on the other hand car manufacturing output will always worth more. Ηowever low salaries αρε, Greece would still not be able to grow and converge to EU averages. A vicious cycle..

So what’s the solution?

Greek R&D expenditure accounts for 0.6% of GDP compared to 1.9% for the EU average and a 3% target. In 2000, there were 0.4 patents per 1,000 residents in Greece while the EU average is 2.3. Technology and Computing firms accounted for 6.7% and 2.2% of the Greek economy respectively compared to 19.6% and 7.7% for the EU average. The above figures highlight the backwardation of the Greek economy (Source:
Bust: Greece, the Euro and the Sovereign Debt Crisis, Matthew Lynn, Bloomberg Press, Wiley, 2011). Greeks don’t lack ingenuity as it’s proven by their record around the world; so this situation can change. Successful R&D however requires research infrastructures, sizeable pools of competent R&D personnel, venture capitals and well functioning regulations.

To enable the Greek economy’s transformation to a high value added, robustly growing economy, a well thought long term plan is needed as well as input from prominent investors. If we agree in that then the next question would be which industries to invest in. In our opinion it’s of paramount importance to focus on specific sectors and establish strong local champions that will create exports and jobs, directly and indirectly. Since Greece lacks heavy industry it would be realistic, at least in the medium term, to invest in less capital intensive industries such as software, niche technologies and services while further capitalize on transportation and tourism. Even outsourcing could be an option; Ireland has followed this path. Green technology is another option that can as well offer the additional benefit of reducing oil imports.

Greece, already offers a low cost European base and is currently under a long term overhaul administered by the IMF/EU. Well targeted investment can offer significant benefits to investors and the economy. It will also create employment for scientists and professional and avert another bailout.
————–

Prepared by Pete Chatziplis, CFA, ACCA, MBA. Originally published at the Cosmopolis Greek American Magazine in June 2011.

The articles published here do not necessarily reflect the views of the Transatlantic Business Forum.————–

Aνταγωνιστικότητα της ελληνικής οικονομίας: Μύθοι, Πραγματικότητα και Προοπτικές
Η κρίση του χρέους έφερε την Ελλάδα στο επίκεντρο των παγκοσμίων ειδήσεων, αν και οχι με τον καλυτερο τρόπο. Καθώς η χώρα αγωνίζεται να ικανοποιήσει τις απαιτήσεις του σχέδιου διάσωσης των ΔΝΤ/ΕΕ, αλλά και να εξελθει απο την υφεση, η προσοχή αρχίζει επιτέλους να στρεφεται στον πυρήνα του προβλήματος: της ελληνικής οικονομίας: το κατα ποσο δηλαδη ειναι ανταγωνιστικη.

Οταν η Ελλάδα προσχώρησε στην Ευρωπαϊκή Ένωση το ΑΕΠ της ανερχοταν στο 65% του ευρωπαϊκού μέσου όρου. Υποδομές, παραγωγικη δυναμικοτητα και εξαγωγες δεν ήταν ιδιαιτερα ισχυρες. Τα επομενα χρόνια η ελληνική οικονομία επρεπε να συγκλίνει προς τον ευρωπαϊκό μέσο όρο. Αλλά πώς θα μπορούσε να συμβεί αυτό; Φαίνεται ότι ο τροπος που επιλεχθηκε τοσο απο την Ελλάδα οσο και την ΕΕ, συνειδητα η οχι, ηταν μέσω δημοσίων δαπανών, είτε αυτες προερχονταν απο την αύξηση του εθνικου χρέους ειτε απο κοινοτικές επιδοτήσεις, οι οποιες κατεληξαν στην καταναλωση και την στεγαστικη αγορα. Οι δημοσιες δαπανες αναλογουν στο 50% της ελληνικής οικονομίας. Χωρίς να επεκταθουμε περαιτερω εδω, ένα μεγάλο μέρος αυτων καθώς και των ευρωπαϊκών επιδοτήσεων, ειναι αρκετα αποδεκτο οτι έχει αναλωθεί σε μη παραγωγικες χρησεις. Δεν θα επρέπε αναγκαστικα να ισχυει κατι τετοιο, αλλά δυστυχώς ισχυει. Ποια είναι τα αποτελέσματα; Ένας υπερβαρος κρατικος τομεας και ενας περιθωριοποιημένος ιδιωτικος.

Μισθοι και της παραγωγικότητα: η πραγματικη εικονα
Η ΕΕ με το πρόσφατα προταθεν Συμφώνο της Ανταγωνιστικότητας, το οποιο αργότερα μετονομάστηκε σε Σύμφωνο για το Ευρώ, στοχεύει στην αύξηση της ανταγωνιστικότητας των αδύναμων ευρωπαϊκών οικονομιών, επικεντρωνοντας κυριως στα επίπεδα των μισθών τους. Είναι αλήθεια ότι οι μισθοί στην Ελλάδα έχουν αυξηθεί σημαντικά τα τελευταία χρόνια, ωστόσο ειναι χαμηλότεροι σε σύγκριση με πολλους ευρωπαϊκους. Ως εκ τούτου, αποφευγωντας απλουστεύσεις και προκαταλήψεις, οι μισθοι δεν είναι η αιτία του προβλήματος, τουλάχιστον όχι μόνο αυτη. Στην πραγματικότητα, μπορεί επίσης να είναι και η λύση του.

Εξίσου σημαντική για την ανταγωνιστηκοτητα, είναι και το τι παραγεται με αυτο το εργατικο κοστος. Αν αναλυσουμε την παραγωγικότητα της εργασίας μπορούμε να δούμε ότι οι Έλληνες δουλευουν περισσότερες ώρες από τους Βόρειοευρωπαίους, κυρίως λόγω της μικρότερης άδειας που παιρνουν. Την ίδια στιγμή όμως παράγουν πολύ λιγότερη αξια, όπως προκύπτει από το μεγεθος του ΑΕΠ ανά ώρα εργασίας. Η ευκολη εξηγηση ειναι οτι δεν ειναι αποτελεσματικοι η εργατικοι, αλλα η αιτια βρισκεται κυριως στο παραγωμενο προιον. Η ελληνική οικονομία χαρακτηρίζεται από τις υπηρεσίες και τη γεωργία ενώ της Βόρειας Ευρώπης απο τα υψηλής προστιθέμενης αξίας και εξαγωγικού προσανατολισμού τεχνολογικα προϊόντα. Mε απλα λογια οσο ελαιολαδο και να παραχθει αυτο δεν μπορει να ειναι πιο προσοδοφορο απο την παραγωγη αυτοκινητων. Οσο χαμηλοί και να γινουν οι μισθοί, η Ελλάδα θα εξακολουθει να μην είναι σε θέση να αναπτυχθει και να συγκλίνει με τους Ευρωπαϊκους μέσους όρους. Ένας φαύλος κύκλος ..

Ποια είναι η λύση λοιπον;
Η δαπανη για ερευνα στην Ελλαδα αντιπροσωπευει το 0,6% του ΑΕΠ έναντι 1,9% για το μέσο όρο της ΕΕ και το στόχο του 3%. Το 2000 αναλογουσαν 0,4 διπλώματα ευρεσιτεχνίας ανά 1.000 κατοίκους στην Ελλάδα, ενώ ο μέσος όρος της ΕΕ είναι 2,3. Τεχνολογικες επιχειρήσεις και επιχειρησεις πληροφορικής αντιπροσώπευαν το 6,7% και 2,2% της ελληνικής οικονομίας αντιστοίχως, σε σύγκριση με 19,6% και 7,7% για τον μεσο ορο της Ευρωπαϊκή Ένωση. Τα παραπάνω στοιχεία υπογραμμίζουν την καθυστερηση της ελληνικής οικονομίας. Οι Έλληνες δεν υστερουν σε εφευρετικότητα όπως αποδεικνυεται από τις επιδοσεις τους σε ολον τον κόσμο. Συνεπως αυτή η κατάσταση μπορεί να αλλάξει. Για να αποδωσει η ερευνητικη δραστηριοτητα ομως απαιτουνται ερευνητικες υποδομές, σημαντικος αριθμος ικανου ερευνητικου προσωπικού, χρηματοδοτικα κεφαλαια (venture capital) και ορθο θεσμικο πλαισιο. Η ερευνα δεν μπορει να αποδώσει απο μονη της.

Για να μπορέσει η ελληνική οικονομία να μετασχηματισθει σε μια δυναμικά αναπτυσσόμενη οικονομια υψηλής προστιθέμενης αξίας, χρειαζεται ένα καλά μελετημένο μακροπρόθεσμο σχέδιο και ιδεες απο σημαντικους επενδυτες. Αν συμφωνούμε σε αυτό, τοτε το επόμενο ερώτημα πρεπει είναι σε ποιους τομείς θα πρεπει να κατευθυνθουν οι επενδύσεις. Κατά τη γνώμη μας, θα είναι πολυ σημαντικο να επικεντρωθεί η επενδυτικη δραστηριοτητα στη δημιουργια μεγαλων επιχειρησεων που θα δημιουργήσουν εξαγωγές και θέσεις απασχόλησης, τοσο άμεσα οσο και έμμεσα. Δεδομένου ότι η Ελλάδα δεν διαθέτει σημαντικη βαριά βιομηχανία, θα ήταν ρεαλιστικό, τουλάχιστον μεσοπρόθεσμα, να επενδυσει σε τομεις χαμηλης εντασεως κεφαλαιου, όπως η πληροφορικη, ορισμενες εξειδικευμενες εφαρμογες υψηλης τεχνολογιας και φυσικα να αξιοποίησει περαιτερω τις δυνατοτητες που υπαρχουν σε μεταφορες και τουρισμο. Ακόμη και η αναληψη δραστηριοτητων απο αλλες εταιριες (outsourcing) θα μπορούσε να είναι μια επιλογή. Η Ιρλανδία έχει ακολουθήσει αυτό την πρακτικη. Οι εναλλακτικες μορφες ενεργειας είναι μια άλλη επιλογή που μπορεί επίσης να προσφέρουν το πρόσθετο οφελος της μείωσης των εισαγωγών πετρελαίου.

H Ελλάδα, προσφερει μια χαμηλου κόστους παραγωγικη βαση στην ευρωπαϊκή και βρισκεται υπο αναδιάρθρωση υπο την επιβλεψη του ΔΝΤ και της ΕΕ. Καλα στοχευμένες επενδύσεις μπορούν να προσφέρουν σημαντικά οφέλη για τους επενδυτές και την οικονομία. Θα δημιουργήσει επίσης απασχόληση επιστημόνων και επαγγελματιών και να αποτρέψει μια αλλη οικονομικη κριση.

————–

Συντάχθηκε από: Παναγιώτη Χατζηπλή, CFA, ACCA, MBA. Αρχικά δημοσιεύθηκε στο Ελληνοαμερικανικό περιοδικό Cosmopolis, Ιούλιος 2011.

Οι απόψεις που εκφράζονται στο ιστολόγιο αυτό δεν απηχούν υποχρεωτικά τις απόψεις του Transatlantic Business Forum.————–

European Competitiveness Pact: A breakthrough or a Red Ocean doom?

The European Competitiveness Pact is the latest proposal raising havoc among European Union members. Spearheaded by Germany and France it has been portrayed as a remedy to problems behind EU periphery’s debt crisis but also as precondition to much needed easing of their bailout terms in what has been bluntly dubbed as the “Grand Bargain”.

Sounds like euphemism in a way: what should have been an ambitious plan to push forward development and growth across European Union, it is mainly limited to restrictive fiscal policy, let alone promoted as a restrictive, punitive deal that causes public resentment. Furthermore, the introduction of a common policy apart from taking away power from national governments, a sensitive issue, risks creating uniformity across EU member states to the extent that doesn’t exist even in the US. This may increase correlation among European economies and take away a useful internal decoupling mechanism.

A. Decoding the ‘Great Bargain”

According to the original document circulated (and its unofficial translation), the Competitiveness Pact aims at achieving:
1 price competitiveness (eg, stability of real labor cost, realigning labor cost according to development of productivity);
2. Stability of public finance (explicit and implicit public debt);
3. Minimum rate for investments in research, development, education and infrastructure of x% of gross domestic product (value to be decided).

Going deeper into specific measures, the Pact proposes:
1. Abolition of wage/salary indexation systems;
2. Mutually recognize education diplomas and vocational qualifications for the promotion of mobility of workers in Europe;
3. Create a common basis for corporate income tax;
4. Connect pension system to demographic developments (ie, average age of retirement);
5. Oblige member states to commit to tight debt control through clauses in their constitutions;
6. Establish a national crisis management regime for banks.

Much can be said about each one of these metrics, the culprits targeted and their potential effectiveness. The common corporate tax basis for example is directed to Ireland’s low corporate tax rate (Irish claim is key to their growth), wage indexation is practiced in Portugal, Belgium, Greece as is lose fiscal policy and high indebtedness (but then again not only by them).

Trying to decode motivations behind the Pact one can appreciate Germany’s concern over allowing certain economies to roll back into the same crisis and require further bailouts in the future (much discussion has been done on moral hazard these days). On the other hand one should also be critical of these measures’ results and effectiveness.

In this posting we’ll focus on wage levels; after all deficits, public debt, social security and taxes are all related and have reached their limitations in several countries. Analyzing the labor cost we will address certain misconceptions and through that show why this Pact might be missing the mark in raising competitiveness where needed.

B. Labor Cost and Productivity across Europe: Myths and Reality

Comparing labor costs across Europe and other developed countries it’s clear that wages in the European South are much lower, both on gross and net basis.

Another interesting finding is that divergence between the Northern and Southern Europe figures is much higher on gross salary basis than on GDP per capita or net salary figures. This could be due to higher salary deductions in Northern Europe as well as higher levels of self-employment or unreported economic activity in the South. Even in the case of potential tax and social security contribution evasion the solution can’t only be lowering labor cost but rather taking corrective actions where needed, to boost state income and reduce liabilities over a period of time.

Wage level is not the main parameter affecting competitiveness; equally important is what’s produced with this labor cost. Looking at labor productivity across Europe, US and Asia we can see that Southern Europeans are working more hours than their Northern counterparts; contrary to stereotypes and prejudices repeated on various occasions. At the same time however they produce much less of what produced in Northern Europe in terms of output value (GDP per hour worked). Productivity is probably even lower from official figures if illegal labor is taken into the equation.

Low productivity can be attributed to inefficient production methods, low value added products, as well as restrictive legislation and other structural problems. Looking at the Greek economy for example, it is being characterized by services while Germany’s by high value added/export oriented technology sector. Greece is also suffering by a non-conducive to businesses legal framework and economic environment, as international rankings show. What’s the reason for that is a separate discussion, but it’s not a labor cost problem.

A straightforward expression of lower competitiveness can be found in the South’s much lower R&D expenditure. Undoubtedly these are economies that are coming from different starting points and move with different speeds. In the absence of no intervention these differences will persist in the future.

To be fair, the European Union has been trying for years to promote economic development across its members. The 2000 “Lisbon Strategy for Growth and Jobs” called for increase in innovation and employment over a ten year period. A minimum 3% R&D expense target across all Europe was set then which was not finally attained even by highly developed economies. The program also didn’t reach its employment targets. Some reasons for that was the difficulty in steering centrally planned policies through national governments and politicians that may have different priorities or capabilities.

Maybe the reason of this failure lies in the root of the European economic system that favors public investment and crowds out private investment discouraging this way productivity gains; the usual objection to Keynesian policies.

This phenomenon can be more evident in countries that are trying to catch up and usually lack a robust private sector: investment might end up in public projects of questionable utility that although may help in increasing wages and GDP, they don’t contribute in raising competitiveness and promoting long term sustainable development and growth.

In any case R&D investment, on its own, is not a panacea. To be effective it requires the existence of research infrastructure, know-how and a sizeable pool of R&D personnel, otherwise it will be money thrown out of the window raising more excuses against good intentions. Moreover it requires the existence of a business environment that will nurture innovation which cannot happen in economies that lack respective infrastructures. Researchers cannot produce in vacuum; students won’t be inspired without real life stimulus, role models and most importantly opportunities to work and grow professionally. Automobile research for example makes sense when carried out close to an established production base where scientists can have immediate access to automobile production, testing facilities and specialists to exchange views on a frequent basis. Marshal plan worked where there was an infrastructure to leverage; on the other hand, much higher foreign aid has failed elsewhere. Apart from technical infrastructure the financing capability should be there as well: next to Silicon Valley’s vibrant startup community stands a robust venture capital sector capable to lend a helping hand.

Finally, under current dire fiscal conditions in Europe’s debt-ridden periphery it is probably difficult to allocate 3% of GDP to R&D. Even if this is possible, R&D as a percentage of GDP might result in a meaningless number in absolute terms once applied over an already low GDP number. Three percent of a low GDP economy, might not yield the same results as three percent of a much larger GDP economy. It might simply not be sufficient for meaningful research to be carried out these days, especially when a low productivity country is struggling to catch up. For example it may be required to pay comparatively higher salaries to attract researchers to relocate there. Mutual recognition of diplomas that is proposed under the Pact can increase mobility but the real factor for that is employment opportunities; human capital will flow to where opportunity lies, causing underdeveloped regions a “brain drain”).

C. Management Perspective: Competitiveness Pact as a Red Ocean Doom

Going back to the Pact: what is then trying to achieve when it comes to labor cost?

In a typical European state run economy the public sector sets the stage for salary levels; these salaries may be even higher than those in the private sector due to collective bargaining or other inefficiencies. The consequence is that there’s limited propensity for people to “go the extra mile” once there’s secured and descent income in the public sector. That results in an inefficient, marginal private sector that is unable to compete internationally and lead countries out of the crisis. Since the corporate sector is not competent enough to productively invest in R&D; the government should again step in to support such efforts; a vicious cycle.

By lowering salary levels we are simply continuing to produce the same albeit at lower cost. Sounds like a typical Porter’s Cost Leadership strategy for those familiar with management literature; or referring to a newer terminology a “Red Ocean” doom. When applying this strategy the objective is to outperform the rivals in capturing a larger share of an existing market; in which case competition turns bloody.

That brings to mind a movie quote; it always does. As a manager that I respect used to say: movies have in them anything you need to know. Even if not, still a quote helps in making a point. So here’s what “Larry the Liquidator” from the “Other People’s Money” movie said at a proxy fight over an underperforming company:
And you know the surest way to go broke? Keep getting an increasing share of a shrinking market. Down the tubes. Slow but sure.
You know, at one time there must’ve been dozens of companies makin’ buggy whips. And I’ll bet the last company around was the one that made the best goddamn buggy whip you ever saw. Now how would you have liked to have been a stockholder in that company?

Then you might wonder what market is European periphery competing in? Without getting into detail, economies are not that extrovert, they are more into services. In whatever they produce there are other countries that have far lower cost structures and will continue to do so for the foreseeable future. In the absence of higher value added output the proposed Competitiveness Pact seems like an attempt to perpetrate the same model in the South albeit at lower cost; a losing strategy not to mention the social and wider economy consequences of that. Even China has recently outlined plans to move from low cost production to high technology and new energy. US has made that shift long time ago with clear indications that the workforce should be retooled and education geared towards science and technology.

So is this Competitiveness Pact simply a damage control exercise? ie solidifying a Euro nanny-state where the periphery will be at perpetual life support/lower gear compared to developed EU states?

There can be another explanation right out of the Austrian School of Economics though: by lowering wages and increase unemployment through structural reforms a creative disruption might be created that will force unleash the economy’s potential to grow out of the crisis. Based on the above, this sounds like a risky strategy if not wishful thinking. Societies can’t jump start or adjust to new circumstances quickly; it would have been nice but can’t redeploy the workforce in new sectors. As the saying goes: “can’t teach an old dog new tricks”. Have to invest in education and transition over time to avoid social crises.

D. So where’s the solution? The Blue Ocean?

There are various ways to represent risk created by debt. Leverage can be quantified by the ratio of debt to GDP or debt to national wealth (problem is that the latter is difficult to measure). On the other hand the risk of debt servicing (liquidity risk) can be represented by the interest expense to total income. A country might be highly leveraged but at the same time might have significant property or ability to increase income (increasing taxes or curbing tax evasion being one).

The most commonly used leverage ratio of debt to GDP (solvency ratio), can be reduced by reducing the nominator (debt) or increasing the denominator (GDP). Ruling out bankruptcy as a solution, which wouldn’t benefit anybody (bondholders, Eurozone countries or global markets, even recently US expressed their concern over that), public debt can be reduced over time by cutting down deficits, restructuring the debt to lower interest expense or buying back some or spin it off through privatizations. Austerity can have its limitations though: after two years of austerity that caused the economy to contract, Ireland saw its deficit to increase and is realizing its bailout program might be unworkable. It now aims to renegotiate terms. Same might happen elsewhere.

Leverage can on the other hand be reduced by increasing GDP. Growth is of paramount importance not only to decrease that risk but also to ensure long term prosperity and competitiveness in today’s globalized economy. In other words, instead of a Cost Leadership strategy that would aim to reduce debt (ie the ratio’s denominator) the solution could be growing out of the crisis (increasing GDP, the nominator) by diversifying into new markets and high value added products. These new opportunities are called Blue Oceans under the respective strategy model.

To enable such transformation it would first be useful to remedy structural problems to provide the necessary breathing room for the private sector to flourish. Then the question would come to which industries to invest in? Looking at R&D expenditure around the world it seems that EU is investing proportionately more on pharmaceuticals, automobiles, aerospace, chemicals and communications. This is not coincidental; there are many dominant companies in these sectors, mainly in Northern Europe. On the other hand the US invests proportionately more on technology and software.

Europe’s periphery, apart from Spain, lacks to a large extent heavy industry. Therefore it would be wise to invest in less capital intensive industries such as software or niche technologies, even services (why not some outsourcing as well; there can be opportunities in certain niches). Ireland is following this path. Green technology is another sector that can be developed which brings the additional benefit of reducing imports.

Finally, going back to the decoupling argument, this investment could also have a positive effect elsewhere: considering the high growth and overheating of the German economy it could be possible to transfer certain production and research to the South and provide employment opportunities for scientists and professionals there.

————–

Moody’s downgrades Greek debt; says it’s speculative.. Really?

Moody’s today downgraded Greece’s debt by three notches down to Ba1, lower than Egypt’s. Pretty much beating a dead horse. Greece is mostly out of debt markets and will remain like that for a year or so until internal structural reforms take shape. EU periphery’s debt has thus become a mostly internal EU issue. Political rhetoric apart, EU is probably holding a tough stance to keep pressure on reforms. Greece for example has introduced all requested reforms but now has to leave time to sit in; while also increase tax revenues at least from unreported activity (Greece has high self employment rates and that’s not straightforward to tax).

EFSF’s chief Regling recently stated that Greece’s plan implementation is going well and that Portugal and Spain seem safe for now. Same point made by IMF’s European chief Antonio Borges on the back of Moody’s downgrade. There’s certainly room to maneuver when it comes to fiscal policy within the periphery, as well as ability to support from EU’s core. A default wouldn’t benefit anyone since European banks hold much of periphery’s debt. If EU wants to provide support through the EFSF or ECB, it certainly can. So this downgrade or subsequent market speculation might not make a difference. Internal reforms are policy measures that with solvency risk out of the picture, their resolution is going to drag for some time. Seems like a long trade for shorts; do they have the time for that? On the other hand seems that shorts have moved to the US$ in light of ECB’s interest rate hike.

There can be an alternative reading to this downgrade though (which by the way happened just days before EU’s leadership meeting and the day before Greece was supposed to tap into markets for a 6month T-bill issue). Could this just be another act in the clash between the EU and rating agencies? EU is skeptical of their ratings and have placed them under supervision (from the European Securities and Markets Authority) so this might be some power struggle play unfolding. Credit ratings seem to place themselves on the buyers’ side; is this some market strategy shift at least on the sovereign debt sector? Due to this timing it will also be interesting to see whether ECB will step in support Greece’s issue as probably did with Portugal.

And by the way, was anybody waiting for Moody’s to call Greece’s debt speculative just now? Following the crisis, rating agencies are under fire on all fronts. It’s only opinions they say they are expressing. Thank you, we have ours too (and as history showed any sophisticated investor should better have their own going forward too).

PS. Stay tuned for additional commentary on why fiscal policy on its own is not sufficient to take Europe’s periphery out of the crisis and why growth policies are urgently needed.

Related links:
http://www.reuters.com/article/2011/03/07/us-eurozone-idUSTRE72345N20110307
http://www.reuters.com/article/2011/03/07/us-imf-greece-borges-idUSTRE72642V20110307
http://news.yahoo.com/s/nm/20110305/bs_nm/us_eu_regling
http://blogs.wsj.com/source/tag/european-securities-and-markets-authority/#
http://in.reuters.com/article/2011/02/24/usa-ratings-sandp-idINN2427345520110224