Category Archives: Financial Markets

Topics related to financial markets (regulation, supervision etc)

Το θαύμα της πτώσης των αποδόσεων των Ελληνικών ομολόγων, το ψεύτικο success story της εξόδου στις αγορές, το Grexit και το Ευρωπαϊκό όνειρο που έγινε εφιάλτης

Πιστεύετε ότι υπάρχει ο Άγιος Βασίλης; Εάν ναι, τότε δεν θα σας φανεί παράξενο που οι αποδόσεις στα Ελληνικά ομόλογα διαμορφώνονται λίγο πριν τα Χριστούγεννα του 2017 στα χαμηλότερα επίπεδα από τον καιρό που εκδηλώθηκε η οικονομική κρίση!

Αυτό συνέπεσε με την επίσκεψη στην Νέα Υόρκη του Μαρξιστή υπουργού της Ελληνικής κυβέρνησης, αυτού που ανατράφηκε σε ακριβό ιδιωτικό σχολείο της Αγγλίας και σπούδασε στην περίφημο πανεπιστήμιο της Οξφόρδης, και ήταν ο πιο πρόσφατος «διαπραγματευτής» στο λεγόμενο «πρόγραμμα διάσωσης» της χρεοκοπημένης χώρας που έχει ρημάξει την οικονομία. Κατά την επίσκεψη αυτή προέδρευσε σε συνέδριο για τις επενδύσεις στην Ελλάδα και μέσα στα άλλα του δόθηκε η ευκαιρία να χτυπήσει το κουδούνι στο Χρηματιστήριο της Νέας Υόρκης, τον ναό του πλασματικού ή κερδοσκοπικού κεφαλαίου κατά τον Μαρξ. Την ίδια στιγμή ο Πρωθυπουργός της Ελλάδας συναντιόταν με τον Διευθύνοντα Σύμβουλο της Deutsche Bank, μιας από τις τράπεζες που είχαν εμπλακεί στην αύξηση του χρέους της Ελλάδα και της υπαγωγής στο καθεστώς χρεοκοπίας και η οποία έχει τιμωρηθεί με υψηλά πρόστιμα από τις Αμερικανικές αρχές για την εμπλοκή της στην οικονομική κρίση του 2008. Όμως αυτή την φορά τα μηνύματα ήταν θετικά συντείνοντας στην θριαμβολογία της κυβέρνηση για καθαρή έξοδο στις αγορές, δηλαδή χωρίς κάποιο μνημόνιο επιτήρησης, από το νέο έτος. Γιατί όχι; Η πτώση των αποδόσεων των Ελληνικών κρατικών ομόλογων της χρεοκοπημένης χώρας κυμαίνεται πλέον σε αξιοζήλευτα επίπεδα ακόμα και για χώρες που δεν βρίσκονται υπό επιτήρηση!

Για κάποιον που δεν είναι ενήμερος σίγουρα οι εξελίξεις αυτές θα μοιάζανε με θαύμα ή δώρο ΑγιοΒασιλιάτικο. Θα μπορούσε να ήταν και σενάριο ταινίας, εξ ου και η αναφορά μας σε άλλες ταινίες εδώ. Αλλά γιατί όμως είμαστε σκεπτικοί ως προς το θαύμα αυτό;

Η Ελλάδα δεν έχει πρόσβαση στις αγορές, από το 2010, εκτός από τα βραχυπρόθεσμα κρατικά ομόλογα και κάποια μικρή έκδοση ομολόγων το 2014 και 2017. Αυτό ήταν αποτέλεσμα της ουσιαστικής χρεωκοπίας της χώρας που προκάλεσε και την είσοδο στο πρόγραμμα οικονομικής αναδιάρθρωσης (ή «διάσωσης») υπό το ΔΝΤ, την ΕΚΤ και την ΕΕ. Έχουν διατυπωθεί αρκετές θεωρίες για το τι οδήγησε στην κρίση, ποιος πραγματικά “διασώθηκε” με αυτό το πρόγραμμα και εάν το πρόγραμμα σχεδιάστηκε και εφαρμόστηκε σωστά. Αλλά αυτή είναι μια άλλη συζήτηση. Ωστόσο, στο πλαίσιο αυτού του προγράμματος, το χρέος που κατέχουν ιδιώτες επενδυτές (εκείνοι που δεν το ξεφορτώθηκαν κατά τη διάρκεια των πρώτων ετών της “διάσωσης”, δηλαδή μάλλον εκείνοι που παρείχαν δανειακά κεφάλαια με αποτέλεσμα να οδηγηθούμε σε αυτή τη κατάσταση) υπέστη οριζόντιο κούρεμα (απομείωση) της τάξης του 53% το 2012.  Όμως η χώρα εξακολουθεί να είναι σε πτώχευση ακόμα και σήμερα με το χρέος σε υπερβολικά υψηλά επίπεδα, κάτι που το καθιστά ιδιαίτερα δύσκολο να αποπληρωθεί ειδικά επειδή ανήκει κυρίως σε ξένους επενδυτές, διέπεται από νόμους του εξωτερικού και ορίζεται σε νόμισμα που δεν ελέγχεται από τη χώρα, δηλαδή χωρίς τη δυνατότητα υποτίμησης. Το ΔΝΤ έχει ήδη χαρακτηρίσει το χρέος ως μη βιώσιμο ή τουλάχιστον αυτό έχει αφήσει να εννοηθεί και προετοιμάζεται να απεμπλακεί δεδομένου ότι δεν φαίνεται δυνατή μια γενναία ελάφρυνση αφού το ευρωπαϊκό κοινό δεν φαίνεται να συναινεί. Αλλά σε κάθε περίπτωση μετά από όλο το μελόδράμα, η Ελλάδα πλησιάζει στο τέλος του τρίτου μέρους του προγράμματος “διάσωσης” από το οποίο υποτίθεται ότι θα εξέλθει μέσα στο 2018 αποκτώντας για άλλη μια φορά πρόσβαση δανειοδότησης απευθείας από τις κεφαλαιαγορές, ανεξάρτητα από το πόσο απίθανο αυτό φαίνεται.

Η πιστοληπτική αξιολόγηση

Ποιος θα το φανταζόταν ότι η Ελλάδα θα μπορούσε να βγει στις αγορές; Το δημόσιο χρέος της βρίσκεται κοντά στο 180% του ΑΕΠ και η αξιολόγηση του στο Β- (κατά την S&P) το οποίο το κατατάσσει στα κερδοσκοπικά προϊόντα (δηλ. δεν είναι επενδυτικό προϊόν-investment grade). Το επίπεδο του χρέους είναι πολύ υψηλότερο από ό,τι πριν από την κρίση και η αξιολόγησή του, όπως θα ήταν αναμενόμενο, πολύ χαμηλότερη.

Ωστόσο, η απόδοση του 4% των ομολόγων, το Δεκέμβριο του 2017, είναι πολύ χαμηλότερη σε σχέση με την περίοδο της κρίσης, ακόμη και αν η πιστοληπτική ικανότητα δεν έχει βελτιωθεί τρομερά. Λίγο πριν ξεσπάσει η Ελληνική κρίση το 2009, η απόδοση των δεκαετών ομολόγων ήταν περίπου 5% με το Euribor λίγο πάνω από το 1%, ενώ τώρα με το Euribor ελαφρώς θετικό, η απόδοση είναι 4%. Δηλαδή η απόδοση βρίσκεται στα ίδια σχεδόν επίπεδα με πριν την κρίση αν και η οικονομία είναι σε χειρότερη κατάσταση!

Οι αποδόσεις

Η απόδοση των Ελληνικών ομολόγων κυμάνθηκε κατά τη διάρκεια της κρίσης κυρίως μεταξύ 7-10% (με κάποιες εξάρσεις σε περιόδους αβεβαιότητας). Αυτή τη στιγμή, με το 4%, είναι κάτω από χώρες που είναι πολύ μεγαλύτερες, δεν βρίσκονται σε συνθήκες οικονομικής ασφυξίας όπως η Ελλάδα, δεν είναι υπό δημοσιονομική εποπτεία, έχουν πολύ χαμηλότερη μόχλευση και μεγαλύτερες προοπτικές ανάπτυξης. Τέτοιες περιπτώσεις χωρών είναι ενδεικτικά το Μεξικό, η Ινδία ή η Βραζιλία. Ίσως αυτό να παρέχει μια εξήγηση: αυτές οι χώρες είναι ανεξάρτητες. Η Ελλάδα είναι μέλος της ΕΕ, η οποία έχει χορηγήσει πολλά δάνεια στη χώρα. Από τα €330 δισ. Ελληνικού χρέους, το 75% οφείλεται στο ΔΝΤ, στην ΕΚΤ και τις χώρες της ΕΕ. Πιθανότατα αυτό σημαίνει ότι υπάρχει κάποια εγγύηση σε περίπτωση αδυναμίας πληρωμής, ή έτσι έχουν αφεθεί να πιστεύουν κάποιοι. Αλλά έτσι πιστεύαν πολλοί και πριν από την πτώχευση. Αυτή τη φορά βέβαια υποτίθεται ότι οι χώρες της ΕΕ έχουν εγγυηθεί αυτό το χρέος, μια πράξη που επιβλήθηκε ή ήταν έκφραση αλληλεγγύης. Όπως και να’ναι δεν είναι κάτι για το οποίο πολλοί θα τους ζήλευαν.

Αν τα Ελληνικά ομόλογα παρέχουν αρκετή ασφάλεια αποπληρωμής τότε θα μπορούσε να υποστηρίξει κανείς ότι αποτελούν μια καλή επενδυτική ευκαιρία; Σίγουρα έχουν ένα από τα υψηλότερα επιτόκια και αποδόσεις στην ΕΕ και πιθανώς και σε όλο το δυτικό ανεπτυγμένο κόσμο (σημ. δε συμπεριλαμβάνω την Ελλάδα στις ανεπτυγμένες αγορές επειδή είναι σε ένα καθεστώς χρεοκοπίας). Οι αποδόσεις των Γερμανικών ομολόγων είναι μόλις στο 0,3%, η οποία με τη σειρά της μαζί με άλλες χώρες της ΕΕ έχουν δανείσει στην Ελλάδα με επιτόκιο περίπου 1% στα πλαίσια του προγράμματος «διάσωσης». Αυτές οι χώρες πιθανότατα κερδίζουν χρήματα από τη διαφορά. Λυπάμαι βέβαια πραγματικά για τις χώρες που αντλούν κεφάλαια με υψηλότερα επιτόκια ή μπορούν να κάνουν κάτι καλύτερο με αυτά τα ποσά. Από την άλλη πλευρά, με αυτό το 4%, οι ιδιώτες επενδυτές θα κερδίζουν περίπου 3% εάν μπορούν να εκτιμήσουν σωστά τον πολιτικό κίνδυνο. Και αυτό είναι κάτι για το οποίο πρέπει να είναι ενήμερος κάποιος πριν αγοράσει. Δηλαδή να μπορεί να εκτιμήσει πόσο πιθανό είναι να ξεσηκωθούν και πάλι οι Έλληνες, όπως το 2015 και να θέλουν κάποιο είδος επαναδιαπραγμάτευσης ή μια έξοδο από αυτή την κατάσταση, δηλαδή το τρομακτικό #Grexit για το οποίο όμως θα μιλήσουμε παρακάτω.

Η δυνατότητα αποπληρωμής

Εάν η μόχλευση και η αξιολόγηση της πιστοληπτικής ικανότητας της Ελλάδας δεν δικαιολογούν την χαμηλή απόδοση (ή υψηλή τιμή) των ομολόγων, τότε τι συντελεί σε αυτό; Θα μπορούσε ας πούμε να δικαιολογείται από τη δυνατότητα αποπληρωμής αυτών των ομόλογων, με κάποια τρόπο, ακόμα και εάν όλα τα άλλα στοιχεία είναι αρνητικά; Μπορεί η Ελληνική οικονομία να το κάνει; Πιθανότατα όχι. Τουλάχιστον όχι χωρίς να καταστραφεί εντελώς η χώρα. Φυσικά ορισμένοι μπορεί να υποστηρίζουν ότι είναι δυνατόν ή να είναι αδιάφοροι με το ενδεχόμενο καταστροφής. Έχει χυθεί αρκετό μελάνι από οικονομολόγους για να αποδειχθεί ότι είναι απίθανο μια οικονομία να αυξάνεται με ρυθμούς 2-3% με πρωτογενές πλεόνασμα 3,5% ή λιγότερο και χωρίς γενναίες επενδύσεις. Επιπρόσθετα ούτε αυτή η ανάπτυξη του 2-3% δεν συμβαίνει αυτή τη στιγμή που μιλάμε. Δεν μπορεί να συμβεί επενδύοντας μόνο σε τουριστική δραστηριότητα χαμηλής προστιθέμενης αξίας και υποτονική κατανάλωση (των απείρων σουβλατζίδικων που ανοίγουν). Η προστιθέμενη αξία καθώς και οι μισθοί είναι υψηλότεροι στην παραγωγή.

Αντί να συζητάμε την αύξηση της παραγωγής ή της προστιθέμενης αξίας αν μπορεί να γίνει αλλιώς πολλοί προσπαθούν να αποπροσανατολίζουν και να εξαπατούν με τις συνηθισμένες ιστορίες περί διαφθοράς και γραφειοκρατίας που εμποδίζουν την ανάπτυξη. Ακόμη και αν αυτός ήταν ο λόγος, η Τρόικα θα έπρεπε να το είχε αντιμετωπίσει μετά από τόσα χρόνια και τόσες πολλές, αν και συχνά ανούσιες, μεταρρυθμίσεις. Όμως, με όλες αυτές τις μεταρρυθμίσεις, οδήγησε σε χαμηλότερη παραγωγικότητα, ακόμη και αν μειώθηκαν οι μισθοί. Αυτό οφείλεται στη ιστορικά χαμηλή προστιθέμενη αξία καθώς και το ΑΕΠ που μειώθηκε περαιτέρω λόγω της κρίσης. Είναι σαν να προσπαθεί κάποιος να καταπολεμήσει τα συμπτώματα παρά τα αίτια. Ποιος ξέρει, ίσως αυτός να είναι και ο σκοπός.

Στο τέλος όλα καταλήγουν στα χρήματα. Οι επενδύσεις στην Ελλάδα έχουν κατακρημνιστεί κατά τη διάρκεια της κρίσης. Η PwC εκτιμά ότι η οικονομία στερείται επενδύσεις ύψους 100 δισ. Ευρώ. Παρόλα αυτά η ΕΕ δεν επενδύει πραγματικά αυτή στη στιγμή αλλά ούτε και παλιότερα. Τα επενδυτικά προγράμματα της ΕΕ κυμάνθηκαν ιστορικά μόνο στο 1-3% του ΑΕΠ (δηλ στα €70 δισεκατομμύρια συνολικά από τα κοινοτικά προγράμματα 1985-2014 (ΕΣΠΑ, Πακέτο Ντελόρ/Σαντερ, ΜΕΠ). Με παράλληλη μόχλευση από την EBRD/EBI τα ποσά αυτά προσαυξήθηκαν σε κάποιο βαθμό αλλά αυτά δεν προσφέρονται δωρεάν, καθώς χρεώνεται τόκος. Να σημειωθεί επίσης ότι ακόμη και εκτός ΕΕ χώρες λαμβάνουν τέτοια κεφάλαια, όπως η Τουρκία, τα οποία είναι και αρκετά σημαντικού ύψους μάλιστα. Οι επενδύσεις από τα Ευρωπαϊκά προγράμματα όμως κατευθύνθηκαν σε δημόσια έργα χωρίς κάποιο μακροχρόνιο όφελος για την οικονομία. Αμφίβολο επίσης είναι και το όφελος από τις γεωργικές επιδοτήσεις που δίνονται, συχνά σε καλλιέργειες χωρίς μεγάλη προστιθέμενη αξία ή χρησιμότητα (π.χ.  τα έσοδα ανά στρέμμα της Ελληνικής γεωργοκτηνοτροφίας είναι πολύ χαμηλότερα της Ολλανδικής ενώ δεν παρέχουν και τροφική επάρκεια στην Ελλάδα…). Αλλά οι επιχορηγήσεις δημιουργούν εύκολη κατανάλωση και αίσθηση ευμάρειας ενώ τα δημόσια έργα εκτινάξανε τα κέρδη εργολαβικών εταιριών και με την σειρά τους καθιέρωσαν κάποιους νέους επιχειρηματικούς ομίλους που επίσης έλεγχαν και μέσα μαζικής ενημέρωσης. Ως εκ τούτου υπήρξε κάποια θετική προβολή αυτών των έργων και της ΕΕ μαζί και με το εισαγόμενο lifestyle που έφερε η φούσκα της κατανάλωσης με δανεικά… Το κοινό πλέον δε χρησιμοποιεί αυτούς τους νέους αυτοκινητόδρομους (καθώς τα διόδια και η χρήση των αυτοκινήτων είναι αρκετά ακριβά) καθιστώντας έτσι αμφίβολη και την απόσβεση των επενδύσεων ενώ η κατανάλωση έχει καταβαραθρωθεί αυξάνοντας και την ανεργία.

Ένας από αυτούς τους αυτοκινητόδρομους είναι στην πραγματικότητα η Ελληνική εκδοχή της “γέφυρας προς το πουθενά” του όρου που χαρακτηρίζει διεθνώς περιπτώσεις επενδύσεων χωρίς χρησιμότητα. Ο όρος προέκυψε στις ΗΠΑ, που είναι αρκετά ευαίσθητες σε θέματα σπατάλης δημοσίου χρήματος, όταν κάποτε κατασκευάστηκε μια γέφυρα σε ένα μέρος που δεν υπήρχε μεγάλη κίνηση και μετέπειτα μάλιστα κατέστη ανενεργή. Στην Ελλάδα ανάλογη περίπτωση είναι ο αυτοκινητόδρομος Ε65 ο οποίος έγινε στη μέση του πουθενά και δεν οδηγεί πουθενά, δηλαδή δεν συνδέεται με άλλο αυτοκινητόδρομο, μεγάλη πόλη, λιμάνι ή αεροδρόμιο (να σημειωθεί ότι η λέξη «πουθενά» αναφέρεται με όλο το σεβασμό προς τους συντοπίτες Θεσσαλούς, αλλά είμαι σίγουρος και ότι αυτοί οι ίδιοι δεν θα χρησιμοποιούν τον αυτοκινητόδρομο συχνά αλλά θα προτιμούν το δωρεάν υπάρχον δίκτυο για τις τοπικές μετακινήσεις οι οποίες δεν είναι και τόσες πολλές άλλωστε). Περίπου €1 δισεκατομμύριο ευρώ δαπανήθηκαν για αυτόν τον αυτοκινητόδρομο και άλλα περίπου €700 εκατ χρειάζονται για να τελειώσει (δηλαδή να συνδεθεί με άλλους μεγάλους αυτοκινητόδρομους) αλλά κανείς δεν ξέρει πότε θα συμβεί αυτό. Μάλλον αυτός που τον αποφάσισε, τουλάχιστον σε αυτή την μορφή και σε αυτή την Ελλάδα, σε περίπτωση που δεν είχε δόλια μέσα μάλλον θα ήθελε να κάνει πλάκα ή νόμιζε ότι οι Έλληνες είναι ηλίθιοι. Δεν είναι αστείο όμως, είναι εξωφρενικό. Συγκριτικά, με €1,2 δισ., 14 Ελληνικά τουριστικά αεροδρόμια υψηλής κυκλοφορίας (25 εκατ. επιβάτες) μεταβιβάστηκαν σε κοινοπραξία της Γερμανικής Fraport και του ομίλου Κοπελούζου. Με επιπλέον κοινοτική επιχορήγηση € 400 εκατ. θα εκσυγχρονιστούν. Τα μεγάλα Ελληνικά λιμάνια πωλήθηκαν για λιγότερο από αυτό το ποσό. Ενας από τους πιο ακριβούς και χρήσιμους αυτοκινητόδρομους, η Εγνατία, είναι προς πώληση και πιθανόν θα αποφέρει λιγότερα επίσης… Η Ελλάδα εξακολουθεί να μην έχει ούτε τρένα με μέση ταχύτητα (σύμφωνα με τα Ευρωπαϊκά πρότυπα δηλ. 200km). Ο εκσυγχρονισμός είναι σε εξέλιξη με ρυθμούς χελώνας τα τελευταία 20 χρόνια τουλάχιστον. Αν η Ελλάδα δαπανούσε αυτά τα χρήματα ανάλογα με τις ανάγκες και τις προτεραιότητες της, δηλαδή σε τομείς που δημιουργούν εισόδημα ή προσφέρουν υψηλή προστιθέμενη αξία, όπως σε μια Ελληνική αεροπορική εταιρεία ή σε ένα εργοστάσιο υψηλής τεχνολογίας, θα θεωρούνταν αθέμιτη επιδότηση, σπατάλη χρημάτων , αναποτελεσματικότητα, διαφθορά ή οτιδήποτε άλλο.

Αλλά ο Ε65 θα πρέπει να παραμένει όπως είναι, ως η απόδειξη της αναποτελεσματικής εμπλοκής της ΕΕ στην Ελλάδα καθώς και του ρόλου των συνεπικουρούμενων Ελληνικών επιχειρηματικών συμφερόντων. Ακόμα και οι αυτοκινητόδρομοι που οδηγούν βέβαια κάπου, λίγο διευκολύνουν τη εγχώρια οικονομία και τον πληθυσμό (ο καθένας θέλει να πηγαίνει στο χωριό του με αυτοκινητόδρομο μια φορά το χρόνο αλλά αυτό δεν σημαίνει ότι πρέπει να γίνει…). Περισσότερο αυτές οι επενδύσεις υποστηρίζουν μία οικονομία προτεκτοράτου που επικεντρώνεται, ελλείψει τοπικής παραγωγής, στην διευκόλυνση των μεταφορών αγαθών και ανθρώπων μεταξύ Ασίας και Βόρειας Ευρώπης.

Επιπλέον, τα τελευταία 40 χρόνια και ιδιαίτερα μετά την ένταξή στην ΕΕ και το Ευρώ η αποβιομηχάνιση επιτάθηκε καθιστώντας την Ελλάδα μια χώρα κατανάλωσης εισαγόμενων προϊόντων και υπηρεσιών, το οποίο επίσης αποτελεί χαρακτηριστικό μιας αποικιακής οικονομίας. Τα Ελληνικά επιχειρηματικά συμφέροντα δεν εναντιώθηκαν, ίσως και να το επικρότησαν. Πολλοί έσπευδαν να πάρουν άδειες εισαγωγών, πριν την είσοδο στην ΕΕ γιατί εν τέλει είναι ευκολότερο, ασφαλέστερο και γρηγορότερο να εισάγει κανείς παρά να παράγει. Αν θέλετε αυτή είναι η φιλοσοφία της άρπα-κόλας, αν μας επιτρέπεται ο αδόκιμος όρος. Η κατανάλωση αυτή υποστηρίζεται από το δημόσιο χρέος (που έχει πλέον εξαντλήσει τα όρια του) και τις υπηρεσίες χαμηλής παραγωγικότητας/χαμηλού μισθού όπως ο τουρισμός (που επίσης φθάνει σε κορεσμό καθώς η χώρα σύντομα εάν όχι ήδη έχει έλλειψη σε σερβιτόρους, καμαριέρες κλπ, ενώ οι μορφωμένοι νέοι αναγκάζονται να φύγουν στο εξωτερικό). Προτροπές όπως π.x. ένα μηχανικός να γίνει σερβιτόρος στερούνται σοβαρότητα φαντάζομαι αλλά είναι και αντιπαραγωγικές αν ληφθεί υπόψη σε αυτή την περίπτωση την χαμένη επένδυση στην εκπαίδευση αυτού του μηχανικού και το διαφυγόν κέρδος από την απασχόλησή του για να μη μιλήσουμε για το ψυχολογικό κόστος.  Αν κάποιος θεωρεί οπισθοδρομική ή κολάσιμη την προστασία της τοπικής παραγωγής σε έναν κόσμο υποτιθέμενου «ελεύθερου εμπορίου» τότε θα πρέπει να σκεφτούν ανάλογα μέτρα που λαμβάνονται σε όλες τις μεγάλες οικονομίες ξεκινώντας από την ίδια της ΕΕ και τα “anti-dumping” μέτρα κατά των εισαγωγών χάλυβα από τη Κίνα η στην προστασία στρατηγικών τομέων και στα μέτρα ενίσχυσης της τοπικής παραγωγής που λαμβάνουν οι ΗΠΑ και η Κίνα. Ελλείψει επενδύσεων μεγάλης κλίμακας (κατά πολύ μεγαλύτερες δηλαδή του €1-2 δις που συζητιούνται αυτόν τον καιρό), ή ενός Grexit, η ΕΕ θα πρέπει πιθανώς να προσφέρει στην Ελλάδα πενταετή διάλλειμα από τους κανονισμούς της ώστε να μπορούν να υπάρξουν δασμοί στις εισαγωγές, ελαστικότητα ως προς τις προδιαγραφές των προϊόντων και γενναίες επιχορηγήσεις ώστε να μπορέσουν να αναπτυχθούν εγχώρια τεχνολογία και προϊόντα. Θα μπορούσε να ονομαστεί αυτό “μέτρα κατά του παρασιτισμού”.

Ακόμα κι αν κάποιος μπορεί να επινοήσει περίεργα μαθηματικά για να αποδείξει τη βιωσιμότητα του χρέους στο υπερβολικό ύψος του 180% και απαίτησης πρωτογενούς πλεονάσματος 2-3,5%, κάποιες τελευταίες εξελίξεις θέτουν σε αμφισβήτηση και αυτό το επιχείρημα και αφήνει να εννοηθούν άλλες μηχανορραφίες. Μόλις τον Νοέμβριο του 2017, η Ελληνική Κυβέρνηση, προφανώς σε συμφωνία με την Τρόικα, προχώρησε στην ανταλλαγή των ομολόγων που κατείχαν ιδιώτες επενδυτές (εκείνα που υποβλήθηκαν στο κούρεμα του PSI του 2012) με νέα ομόλογα που λήγουν το 2023, 2028, 2033, 2037 και 2042 δηλ. σε 5,10,15,17,20 έτη), €25 δισεκατομμύρια ανταλλάχθηκαν σε σύνολο €30 δισ. Το κουπόνι των ομολόγων αυτών είναι 3,5%, 3,75%, 3,9%, 4,0%, 4,2%.

Η εξήγηση που δόθηκε για αυτή την κίνηση είναι ότι το Δημόσιο θέλει να αυξήσει τη ρευστότητα των ομολόγων προωθώντας τα σε μεγάλα χαρτοφυλάκια του εξωτερικού. Υπονοείται δηλαδή ότι οι μεγάλοι επενδυτές θέλουν να αγοράσουν Ελληνικό χρέος περισσότερο από τους μικρούς. Αυτό πια θα έθετε σοβαρά ερωτήματα για το κατά πόσο ή αγορά είναι αποτελεσματική (efficient market hypothesis). Επίσης δόθηκε ως εξήγηση ή ανάγκη κατασκευής μια κανονικής καμπύλης αποδόσεων (yield curve). Γιατί όμως ?!. Παρεμπιπτόντως, μήπως έχετε δει την καμπύλη αποδόσεων των Ελληνικών ομολόγων; Με βάση τα στοιχεία του Δεκεμβρίου του 2017, οι αποδόσεις κυμαίνονται γύρω στο 3% για όλες τις διάρκειες.

Αυτό δεν μοιάζει με καμπύλη αποδόσεων. Μοιάζει περισσότερο με καρδιογράφημα νεκρού (ή σχεδόν νεκρού). Και όντως κάτι τέτοιο είναι η χρεοκοπημένη Ελληνική οικονομία: βρίσκεται στην εντατική, σε μηχανική υποστήριξη (αν έχετε διαφορετικά στοιχεία για την καμπύλη παρακαλώ ενημερώστε με). Όμως, εάν η ΕΕ και το Υπουργείο Οικονομικών προσπαθούν να κατασκευάσουν μια κανονικότητα όσο αφορά τις αποδόσεις, αυτό είναι ένα πολύ ακριβό εγχείρημα. Τα κουπόνια των νέων ομολόγων είναι πολύ πάνω από το 2% των αρχικών ομολόγων. Ποιος θα πληρώσει τη διαφορά; Ο ελληνικός λαός; Και αν ναι, πώς;

Εν πάσει περιπτώσει, λαμβάνοντας το αρχικό χρονοδιάγραμμα αποπληρωμής του χρέους και αφού το ενημερώσουμε με τα νέα ομόλογα που έχουν ανταλλαχθεί, θα δούμε να προκύπτουν κάποιες πολύ υψηλές ανάγκες πληρωμών το 2023, το 2028, το 2033, το 2037 και το 2042. Οι πληρωμές αυτές διακόπτουν μια ήδη αφόρητη, σταθερή αλληλουχία υψηλών πληρωμών τις οποίες η χώρα έπρεπε να καλύψει μεταξύ 2023-2040, πράγμα που απαιτούσε ένα πρωτογενές πλεόνασμα 3,5%. Εάν η Ελλάδα πρόκειται να καλύψει τις νέες υψηλότερες πληρωμές, για παράδειγμα το 2023, το πρωτογενές πλεόνασμα θα πρέπει να υπερβεί το 5% ή η οικονομία να αυξηθεί κατά 8% ετησίως έως τότε, το οποίο αποτελεί σενάριο επιστημονικής φαντασίας απουσία κάποιου μαγικού σχεδίου ανάπτυξης ή όποιου σχεδίου εν τέλει εκτός από προεκλογικά κατασκευάσματα και ευφυολογήματα τηλεσχολιαστών σε συστημικά μέσα ενημέρωσης που συχνά προωθούν κάποιο αγαπημένο τους σχέδιο ή επενδυτή.

Επομένως, αυτές οι δανειακές υποχρεώσεις δεν μπορούν να ικανοποιηθούν. Τι θα συμβεί σε αυτή την περίπτωση; Πιθανώς η ΕΕ θα κληθεί να την καλύψει μέσω του ESM ή κάποιου άλλου μηχανισμού ή κάποιος άλλος θα έρθει προς διάσωση. Μάλλον θα δοθεί επίσης, ένα είδος ελάφρυνσης του χρέους με τη μορφή ανακατανομή των πληρωμών, το οποίο πιθανότατα θα ανακοινωθεί μέσα στο 2018. Πιθανώς αυτό ήδη έχει διαμορφωθεί και συμφωνηθεί με τους εμπλεκόμενους, αλλιώς δεν θα μπορούσε να προχωρήσει. Τουλάχιστον οι εταιρίες αξιολόγησης, θα έπρεπε να είχαν ξεσηκωθεί ως προς την αδυναμία αποπληρωμής του χρέους και να έχουν εγείρει επιφυλάξεις και απευθύνει προειδοποιήσεις. Αντιθέτως δεν έχουν κάνει κάτι, σιωπούν και υποτίθεται ότι προδιαγράφουν θετικές προοπτικές για το Ελληνικό χρέος. Τι ωραία! Φαίνεται ότι έχουμε μείνει έξω από όλες αυτές τις συνομιλίες!

Συνεπώς φαίνεται ότι η ΕΕ ή είναι ικανοποιημένη ή δεν μπορεί να κάνει κάτι περισσότερο και προσπαθεί να κλείσει τη συζήτηση για το Ελληνικό χρέος και την αποτυχία της άρον-άρον. Αυτό θέτει και στις πραγματικές διαστάσεις της την συζήτηση για το κόστος που προκάλεσε η διαμάχη για το δημοψήφισμα του 2015 (δηλ. η υποτιθέμενη πρόσθετη επιβάρυνση ύψους 100 δισ. σύμφωνα με κάποιους πόσο μάλλον αφού τα μέτρα αυτά ήταν προδιαγεγραμμένα). Δεν υπάρχει κάποια λύση ή βελτίωση των οικονομικών μεγεθών αυτή τη στιγμή, ούτε βιωσιμότητα του χρέους. Απλώς οι κυρίαρχες Ευρωπαϊκές χώρες και το διευθυντήριο των Βρυξελλών αποφάσισαν ότι πρέπει να σταματήσει το θέμα ή δεν μπορούν να συνεχίσουν την ίδια τακτική. Όμως αυτό δεν ήταν δυνατό πιο πριν, δεν μπορούσαν να ανεχθούν αμφισβητήσεις, ή ήταν πιο δυνατοί και ο Βαρουφάκης αποτέλεσε το κακό παράδειγμα προς αποφυγή χωρίς να το γνωρίζει. Υπήρχαν και περίφημοι ακαδημαϊκοί που έλαβαν θέση και στις δυο μεριές του επιχειρήματος τότε (δηλαδή εναντίωση ή συνεργασία) αλλά στο τέλος η συζήτηση κατάληξε να περιστρέφεται γύρω από το εγώ και τις συμπάθειές τους. Όμως φαίνεται ότι η καταστολή φέρνει αρνητικά αποτελέσματα. Έχουν αλλάξει και οι συνθήκες και είναι πια δύσκολη η έγκριση από το Ευρωπαϊκό κοινό μιας συνέχισης των ίδιων προγραμμάτων. Έτσι από τη πειθαρχία και την επιβολή κυρώσεων περάσαμε στην εξομάλυνση των αντιθέσεων ώστε να οικοδομηθεί μια ελκυστική εικόνα για την ΕΕ. Αυτό δημιουργεί την ανάγκη δημιουργίας μιας απτής επιτυχίας (δηλ. το “success story”) που να αυξήσει το γόητρο της ΕΕ μια που έχει περάσει η εποχή που φτάνανε για αυτό απλώς μεγάλες κουβέντες, λαμπερό φυλλάδια και εορταστικές εκδηλώσεις. Η ιδέα της ΕΕ ξεθωριάζει. Δεν ήταν μια κακή ιδέα, αλλά σίγουρα εφαρμόσθηκε λάθος (ή τουλάχιστον αυτό που οι ιδρυτές της είχαν στο μυαλό τους δεν είναι αυτό που έβγαινε προς τα έξω…) και είναι μάλλον αδύνατο να αλλάξει μέσα στη διάρκεια της ζωής μας ή πιθανώς και ποτέ. Αν κανένας δεν τα πιστεύει μπορεί να ανατρέξει σε δημόσιες δηλώσεις. Μερικές φορές το ακούς από εκεί που δεν το περιμένεις. Σε μια συνέντευξη της μια Ολλανδή διπλωμάτη στην πρεσβεία της Αθήνας το 2016, δήλωσε ότι απαιτείται επιτυχία στο Ελληνικό πρόγραμμα «διάσωσης» για να αντιμετωπιστούν οι ευρωσκεπτικιστες στη χώρα της και πιθανόν και αλλού. Από τότε οι ευρωσκεπτικιστές είναι παντού και τα πράγματα μάλλον εξελίσσονται προς όφελός τους. Βέβαια οι ευρωσκεπτικιστές έχουν δύσκολο δρόμο γιατί είναι οι εξ ορισμού οι κακοί τύποι, οι λαϊκιστές, ενώ οι ευρωπαϊστές (δηλ αυτοί που υποστηρίζουν την μη εκλεγμένη γραφειοκρατία των Βρυξελλών και τα συναφή συμφέροντα τα οποία παρουσιάζονται ως εκπρόσωποι της Ευρωπαϊκής ταυτότητας και πολιτισμού, ποιος τους έδωσε το δικαίωμα αλήθεια) είναι οι καλοί…, αυτοί που γνωρίζουν καλύτερα, οι ηθικοί, οι ιδεαλιστές που έχουν την ιστορική ευθύνη να διαφωτίζουν τους υπόλοιπους ή να τους σπρώξουν στο περιθώριο.

Επομένως, αν η ΕΕ χρειάζεται κάποια επιτυχία, ελλείψει μιας, πρέπει να δημιουργήσει μία. Θα κοστίσει ελάχιστα σε σύγκριση με τον συσσωρευμένο πλούτο της (το Ελληνικό χρέος είναι περίπου 2% του ΑΕΠ της ΕΕ …). Αν σκεφτεί κάνεις ότι κοστίζει τόσο λίγο, γιατί δεν το’κάναν πολύ πιο πριν, θα μου πείτε χωρίς το πρόβλημα να λάβει αυτές τις διαστάσεις; Τέλος πάντων, αν κάποιος προσπαθήσει να χαμηλώσει τις αποδόσεις των ομολόγων το κόστος θα είναι μερικά δισεκατομμύρια αυτή τη στιγμή. Εάν κάποιο μεγάλο fund προσπαθούσε να χειραγωγήσει το Χρηματιστήριο Αθηνών δεν θα’ταν επίσης και πολύ δύσκολο καθώς ο ημερήσιος όγκος συναλλαγών του, των περίπου 40 εκατομμυρίων ευρώ είναι ψίχουλα για αυτά τα fund. Όμως στο ΧΑΑ δε συμμετέχουν οι Έλληνες μικροεπενδυτές οπότε δεν θα’χε και μεγάλο όφελος μια τέτοια καμπάνια, πέρα από κάποια δημοσιότητα. Πολύ πιο αποτελεσματικό όμως θα είναι αν μοιραστούν κάποια λεφτά σε φτωχούς και άνεργους. Αυτό θα αυξήσει και το ΑΕΠ μέσω της κατανάλωσης, μιας που η Ελλάδα δεν συμμετέχει στο πρόγραμμα νομισματικής επέκτασης (QE) της ΕΚΤ. Περίπου δύο δισεκατομμύρια ευρώ (ή αλλιώς “helicopter money”) αποφασίστηκε να δαπανηθούν για αυτό το σκοπό εφάπαξ κατά την περίοδο των γιορτών. Θα δοθούν €300-900 ανά φτωχό νοικοκυριό και €400 ανά νέο άνεργο. Εκτός από μια εφήμερη ικανοποίηση αυτά τα χρήματα γρήγορα θα ξοδευτούν στα πολυκαταστήματα των εισαγομένων προϊόντων προσφέροντας μιας πρόσκαιρη ένεση στο ΑΕΠ μέσω της αύξησης της κατανάλωσης – το οποίο είναι ένα άλλο τέχνασμα (όντως η κίνηση στα καταστήματα ήταν κατά πληροφορίες 2,5% υψηλότερη την περίοδο των γιορτών). Αυτά μπορεί να αρκούν για να γίνει πιστευτό το κόλπο για τώρα. Αλλά και εάν γίνει πιστευτή η καθαρή έξοδος στις αγορές, κάτι που δε φαίνεται σύμφωνα με τις δημοσκοπήσεις, θα ήταν πραγματικά μια επιτυχία έτσι κι άλλως;

Κατά τη διάρκεια του μήνα του μέλιτος μετά την εισαγωγή του Ευρώ το 2000, όταν οι ασθενέστερες χώρες της ΕΕ ελπίζανε σε σύγκλιση με το μέσο όρο της ΕΕ, προσπάθησαν να φτάσουν εκεί με δανεισμό και κατανάλωση, ελλείψει παραγωγής υψηλής προστιθέμενης αξίας όπως στον Βορρά. Αυτό συνέβη μοιράζοντας χρήματα μέσω δαπανών, προσλήψεις και μισθούς στο δημόσιο τομέα (υπήρχε δε και αύξηση των τιμών λόγω της μετατροπής των τιμών σε Ευρω) και αθρόα δανειοδότηση όπως για καταναλωτικά (διακοποδάνεια κλπ), στεγαστικά, αγορά αυτοκινήτου ακόμα και επιχειρηματικά δάνεια συχνά με φτωχά εχέγγυα και προοπτικές. Τουλάχιστον έτσι το καταλαβαίνω εγώ. Στη συνέχεια, η συνταγή έφτασε σε αδιέξοδο. Το χρέος εξακοντίστηκε. Η ιδέα της ισότητας, της προόδου είναι καλές, αλλά κανείς δεν ήθελε να βοηθήσει στην πράξη μέσω μοιράσματος τους συσσωρευμένου κεφαλαίου και της τεχνογνωσίας του Βορρά. Και για να γίνει η σύγκλιση δεν αρκούν κερδοσκοπικές κινήσεις στο χρηματιστήριο, δημόσια έργα αμφιβόλου χρησιμότητας και δάνεια για κατανάλωση (συχνά εισαγόμενων προϊόντων) αλλά επενδύσεις στην πραγματική οικονομία. Αν οι οικονομίες δεν ήταν έτοιμες για αυτό ας γινόταν προσπάθεια προετοιμασίας. Ίσως να αναρωτιέστε επίσης γιατί αυτοί που χρηματοδότησαν αυτό το ράλι το έκανα δεδομένων αυτών των αδυναμιών; Μήπως ήταν ανεύθυνοι ή ανήξεροι και επίσης γιατί δεν υπέστησαν τις συνέπειες των πράξεών τους; Φαίνεται ότι υπάρχουν μόνο ανεύθυνοι δανειολήπτες σε αυτόν τον κόσμο και όχι ανεύθυνοι δανειστές και ότι οι ζημίες συσσωρεύονται μόνο στους δανειολήπτες. Ενώ αν και το χρέος αποτιμάται ανάλογα με τα διαφορετικά επίπεδα ρίσκου που συνεπάγεται δεν υπάρχει τελικά κίνδυνος μη αποπληρωμής του! Αυτή είναι μια άλλη, μακρά συζήτηση βέβαια. Σε κάθε περίπτωση, βλέποντας το αδιέξοδο και πιθανό φαινόμενο ντόμινο (οι δανειοδότες είναι πάντα καλοί στο να υπερβάλλουν αυτούς τούς φόβους), το ΔΝΤ και η Τρόικα ενέταξαν την Ελλάδα σε πρόγραμμα «σωτηρίας» (άλλοι υποστηρίζουν ότι τουλάχιστον το ΔΝΤ είχε προσκληθεί από μερικούς Έλληνες πολιτικούς … ενώ και το ΔΝΤ παραδέχεται ότι η εμπλοκή του έγινε κατά παράβαση των ορίων χρηματοδότησης για την Ελλάδα λόγω ευρύτερων συστημικών κινδύνων). Το πρόγραμμα της Τρόικα στόχευσε στη δημοσιονομική προσαρμογή, ξέρετε τώρα τα γνωστά: περικοπές μισθών, περικοπές συντάξεων κ.λπ., καθώς έπρεπε να βρεθούν τα κεφάλαια για να εξυπηρετηθεί το χρέος. Όμως αν και το χρέος της Πορτογαλίας ανέρχεται τώρα στο 130% του ΑΕΠ, το πρόγραμμα θεωρείται ότι έχει συμπληρωθεί. Την ίδια ώρα ο υπουργός Οικονομικών της ο Mario Centeno, ο οποίος έχει πιστωθεί με την «επιτυχία» της χώρας του, είναι αυτός που επιλέχθηκε για νέος πρόεδρος του Eurogroup το οποίο αποκτά έτσι, ίσως όχι τυχαία, ένα πιο φιλικό πρόσωπο μετά την αποχώρηση των άτεγκτων Schaeuble και Dijsselbloem. Ποιος ξέρει μπορεί ο Centeno να ανταμειφθεί και με μια θέση στη περίφημη διεθνή τράπεζα Goldman Sachs μετά το πέρας της θητείας του όπως έγινε και με τον Πορτογάλο πρώην πρόεδρος της ΕΕ Χοσέ Μπαρόζο. Μήπως είναι τυχαίο ότι και οι δυο, όπως και ο Τσίπρας, προέρχονται από τον σοσιαλιστικό χώρο αλλά εφάρμοσαν νεοφιλελεύθερες πολιτικές? Ο Σεντενο ως πανεπιστημιακός είχε επικεντρώσει την έρευνα του στην εργασιακή ευελιξία ενώ ο Μπαρόζο ήταν στα νιάτα του σκληροπυρηνικός κομμουνιστής. Αν δεν μπορείς να τους νικήσεις τότε ακολούθησέ τους, ή απλή στρατολόγηση; Η μήπως κάπου οι δύο υποτιθέμενα αντιδιαμετρικά αντίθετες ιδεολογίες έχουν κοινά σημεία; Εν πάσει περιπτώση για την Πορτογαλία, το ΔΝΤ έχει σιγήσει, έχει αποπληρωθεί σχεδόν εξ ολοκλήρου και αποχωρεί όπως δείχνει ότι θα κάνει το ίδιο και στην Ελλάδα.

Οι λεγόμενες επιτυχίες στην Πορτογαλίας και την Ελλάδα μοιάζουν μάλλον να περιορίζονται στη δημιουργία ενός είδους χρεο-αποικιών ή χρεο-ζόμπι με υπερβολικά υψηλά επίπεδα χρέους (130% και 180% του ΑΕΠ), αν και εξυπηρετούνται με χαμηλότερα επιτόκια από ό, τι έξω από το δίχτυ ασφαλείας της ΕΕ. Για αυτόν το λόγο ο καθηγητής του Πανεπιστημίου της Βαρκελώνης ESADE Pablo Triana υποστηρίζει ότι η Ελλάδα οφείλει ευγνωμοσύνη στην ΕΕ! Τα επιτόκια θα μπορούσαν να είναι υψηλότερα με βάση την πιστοληπτική ικανότητα (αναρωτιέμαι τι νομίζει τώρα με τα επιτόκια που δίνουν οι θεωρητικά λογικές “αγορές”…). Παρεμπιπτόντως καλό θα ήταν να εξεταστεί ως προς την ψυχολογική κατάσταση ή την αμεροληψία του ή και τα δύο. Το επιχείρημα του μοιάζει με το να υποστηριζόταν ότι κάποιος φυλακισμένος που υφίστανται ηλεκτροσόκ οφείλει ευγνωμοσύνη στους δέσμιούς τους επειδή δεν του χρεώνουν τον ηλεκτρισμό που δαπανάται για την “συμμόρφωσή” τους. Ωστόσο, ακόμα και κάποιοι υπουργοί της ΕΕ, όπως ο Johan Van Overtveldt του Βελγίου, συμμερίζονται την ίδια άποψη. Αναρωτιέμαι ποιος τη σκέφτηκε πρώτος …

Το κατά πόσο έχει επιτύχει το πρόγραμμα μπορεί τελικά να κριθεί έξω από δυσκολονόητους αριθμούς από το πως νιώθουν οι άνθρωποι δηλ. την ανεργία του 25% (αν και απεργάζεται κάποια μείωση μέσω συμβάσεων ορισμένης διάρκειας χαμηλόμισθης απασχόλησης και υποαπασχόληση πολλών στον τουρισμό και τις υπηρεσίες), από τους πολλούς ξενιτεμένους (περίπου 500,000 που έχουν φύγει κατά την κρίση, οι περισσότεροι νέοι και μορφωμένοι δηλ. η γενοκτονία του braindrain), την άνοδο της φτώχειας, την έξαρση των μη εξυπηρετούμενων δανείων, τα κλειστά μαγαζιά, τις πτωχεύσεις, τους άστεγους, τις αυτοκτονίες και πολλά άλλα.

Σύμφωνα με εκτιμήσεις του ΔΝΤ, η χώρα θα χρειαστεί 20 χρόνια για να φτάσει στα προ της κρίσης επίπεδα. Η αντίστοιχη εκτιμώμενη περίοδος για την Πορτογαλία ήταν το μισό. Όμως η Πορτογαλία προχωρώντας σε ένα πρόγραμμα παροχών, προφανώς με την υποστήριξη της ΕΕ (αλλιώς πως θα ήταν δυνατό για μια χρεοαποικία του 130% Χρέος/ΑΕΠ;) κατάφερε να καλύψει ήδη το χαμένο έδαφος όσο αφορά την ανεργία. Να δούμε βέβαια έως πότε θα κρατηθεί στην πρίζα η μηχανική υποστήριξη και έως ποιο βαθμό θα πάει η ανάπτυξη της χρεο-αποικίας… Αν ακολουθηθεί το ίδιο και στην Ελλάδα προκειμένου να κλείσουν στόματα μπορούμε να εικάσουμε μια μείωση της ανεργίας μέσω συμβάσεων στο δημόσιο και ανάπτυξη με σουβλατζίδικα και rooms to let. Αν ας πούμε δημιουργηθούν 500,000 συμβάσεις στο ευρύτερο δημόσιο των €700 αυτό θα κόστιζε περίπου €5 δις. κατ’ετος. (την στιγμή που μιλάμε 7 Ιανουαρίου 2018 ο υπουργός Σταθάκης υπόσχεται μείωση ανεργίας στο 15% μέχρι το 2019. Ηδη υπάρχει πρόγραμμα του ΟΑΕΔ το οποίο προσφέρει επιχορήγηση από κράτος €360 για κάθε προσλαμβανόμενο για μισθούς από €586 κατώτατο. Αυτό εάν επεκταθεί σε ας πούμε 300,000 θέσεις θα είχε ένα κόστος €2-3 δις ετήσια και θα επέφερε αυτό το αποτέλεσμα. Το μέτρο αυτό θα μπορούσε να ονομαστεί «Πρόσλαβε έναν πάρε τον δεύτερο τσάμπα» δεδομένου ότι το κράτος μπορεί να καλύπτει και το μισό του μισθού). Να σημειωθεί ότι το 33% των εργαζόμενων με μερική ή σταθερή απασχόληση λαμβάνουν κάτω από €600 ενώ περίπου το μισό των προσληφθέντων το 2017 είναι μερικής απασχόλησης.

Μια τέτοιου είδους μείωση της ανεργία θα μπορούσε να γίνει εύκολα με ένα λαό απελπισμένο και εθισμένο στην εργασία στο Δημόσιο για να πουληθεί το success story ενώ οι υπόλοιποι που θέλουν ή μπορούν περισσότερα να φεύγουν στο εξωτερικό (π.χ. στη Γερμανία που επιζητά απεγνωσμένα και εισάγει εργάτες και καταναλωτές προς υποστήριξη του συσσωρευμένου κεφαλαίου εντός της επικράτειάς της). Βέβαια ακόμα και σε αυτή τη περίπτωση που κάποια χώρα λειτουργεί άνετα με χρέος/ΑΕΠ 130% και επιτόκιο 2% μέσα στην ΕΕ (αντί με χρέος 60% όπως προέβλεπε η συνθήκη του Μααστριχτ και ας πούμε επιτόκιο 4%) γιατί έπρεπε να μπει η Ελλάδα σε όλη αυτή την περιπέτεια αφού τόσο ήταν το χρέος της το 2010? Για να γίνει μια χώρα για λιγότερους μετά και το ξενιτεμό των μορφωμένων (δηλαδή downsized που λένε και στις επιχειρήσεις) και συνεπώς μικρότερο βαρύδι για την ΕΕ;

Κάποιοι “φίλοι απ’τα παλιά” και κάποιές ακόμα δουλίτσες που πρεπιε να τελειώσουν πριν φύγει η Τρόικα….

Παρά την απουσία λοιπόν χρηματοοικονομικών δεδομένων που να συνάδουν προς την μείωση των αποδόσεων του χρέους, κάποιος αγοράζει Ελληνικά ομόλογα. Ποιος όμως μπορεί να είναι αυτός και γιατί;

Στις 18 Δεκέμβριου 2018, ο διευθύνων σύμβουλος της Deutsche Bank John Cryan, επισκέφθηκε τον πρωθυπουργό της Ελλάδας Τσίπρα στην Αθήνα. Ο Τσίπρας τουίταρε το εξής επικό για τη συνάντηση:

Η Deutsche Bank συγκαταλέγεται μεταξύ των συντονιστών για την ανταλλαγή ομολόγων που αναφέραμε παραπάνω μαζί με τις BNP Paribas, Citigroup Global Markets Limited, Goldman Sachs, HSBC Bank plc και Merrill Lynch International. Βλέπετε κανένα γνωστό όνομα εδώ; Μερικές από αυτές τις τράπεζες κατείχαν Ελληνικό χρέος το 2010, όταν ξέσπασε η κρίση. Οι γερμανικές και γαλλικές τράπεζες ελέγχαν σχεδόν το ήμισυ του χρέους, σύμφωνα με τις BIS και Reuters (αν και μεγάλο μέρος της Γαλλικής έκθεσης ήταν μέσω των θυγατρικών τους στην Ελλάδα όπως η Εμπορική και η Γενική που υπήρχαν τότε). Το Γ’ τρίμηνο του 2010, οι γερμανικές τράπεζες είχαν δάνεια προς στην Ελλάδα ύψους €19,3 δισ. στα βιβλία τους. Τον Μάρτιο του 2011, οι συνολικές δεσμεύσεις του ομίλου της Deutsche Bank στην Ελλάδα όμως είχαν μειωθεί στα μόλις € 1,6 δισ. ………. (Πηγή: Ramifications of debt restructuring on the euro area – The example of Germany’s exposure to Greece, EU Parliament, Directorate General For Internal Policies, June 2011). Αν έχετε δει την ταινία “Margin Call” αυτή είναι η στιγμή που τα μεγάλα κεφάλια ξυπνούν και συνειδητοποιούν ότι η μουσική έχει σταματήσει και πρέπει να ξεφορτώσουν χαρτιά. Τότε αναρωτιούνται αν θα μπορούσαν να πουλήσουν στους συναδέλφους σε άλλες τράπεζες για να σώσουν το κορμί τους και αν το κάναν τότε πώς θα μπορούσαν να τους ξαναδούν μια μέρα; Λοιπόν, φαίνεται ότι μπορούν … Ποιος θα μπορούσε να αγοράσει Ελληνικά ομόλογα λοιπόν; Αν κάποιος ξέρει, ενημερώστε μας παρακαλώ (εκτός από αυτά που αναφέραμε παραπάνω που μεταφέρθηκαν από Πορτογαλία). Ή μήπως μπορεί να μην είναι δυνατό να μάθουμε επειδή τα ομόλογα μέσω της ανταλλαγής αυτής έγιναν μεγάλα πακέτα τα οποία μπορούν να διαπραγματευτούνε με ανωνυμία στα darkpools (εξωχρηματιστηριακά συναλλακτήρια για ανώνυμες αγοραπωλησίες τίτλων); Μήπως έγιναν για αυτό το λόγο; Αν ναι, τότε μήπως μπορεί κάποιος να ακολουθήσει τη πορεία του χρήματος, δηλαδή ποιος θα μπορούσε να ωφεληθεί από αυτή την ιστορία και να κάνει υποθέσεις για το ποιος αγόρασε; Ηδη έχουν εμφανιστεί ειδήσεις περί fund που μετακινήθηκαν από την Πορτογαλία (το άλλο success story) στην Ελλάδα όταν οι αποδόσεις εκεί έπεσαν. Καλό είναι να μάθουμε ποιοι είναι όλοι αυτοί και τι ξέρουν.

Οι ξένες τράπεζες, οι «φίλοι απ’τα παλιά», οι οποίοι πιθανότατα είναι πολύ καλοί γνώστες των Ελληνικών προβλημάτων εδώ και καιρό, συντονίσανε τη διανομή των νεοεκδοθέντων ομολόγων σε μεγάλα διεθνή κεφάλαια που αντιπροσωπεύουν το 60% των αγοραστών. Οι Ελληνικές τράπεζες δηλαδή η Alpha Bank, Eurobank, Εθνική Τράπεζα και Τράπεζα Πειραιώς ήταν συνδιαχειριστές της έκδοσης για τους εγχώριους αγοραστές οι οποίοι κατά κύριο λόγο είναι…. οι Ελληνικές τράπεζες … (!!) 🙂 Το αυξημένο κουπόνι φυσικά είναι ένα οικονομικό όφελος για αυτές τις τράπεζες . Και μάλλον θα εισέπραξαν και τη αμοιβή για αυτή τη διαμεσολάβηση. Δεν είναι και άσχημα, δε νομίζετε, για να μεταφέρει κάποιος χαρτιά από τη μία του τσέπη στην άλλη;

 Κόκκινα Δάνεια και Πλειστηριασμοί

 Μετά την επιτυχή περαίωση της ανταλλαγής των ομολόγων, ο Πρωθυπουργός ζήτησε δημοσίως από τις Ελληνικές τράπεζες, αυτές δηλαδή που εισέπραξαν τα οφέλη της ανταλλαγής, να προχωρήσουν γρήγορα με τους πλειστηριασμός ακινήτων που σχετίζονται με κόκκινα δάνεια, γιατί αυτό συγκαταλέγεται στις υποχρεώσεις του προγράμματος (δηλ. είναι προαπαιτούμενο) αλλά θα οδηγήσει και στη “διάσωση” των τραπεζών μέσω της εξυγίανσης των ισολογισμών τους και την άντληση κεφαλαίων που θα μπορέσουν να διοχετευθούν στην οικονομία. Τι ωραία! Σε αντίθετη περίπτωση οι φήμες που διοχετεύονται υποβολιμαία είναι ότι θα πρέπει οι τράπεζες να ανακεφαλαιωθούν ή να εξυγιανθούν με κούρεμα των καταθέσεων τους, αυτή και μόνο η τελευταία απειλή μπορεί να συνετίσει τυχόν επίδοξους «επαναστάτες». Η αλήθεια είναι ωστόσο ότι αυτές οι τράπεζες έχουν μερικούς πολύ μεγάλους ξένους μετόχους που ζημιώθηκαν, ενδεχομένως αδίκως, με τις προηγούμενες ανακεφαλαιοποιήσεις και μάλλον θα προσπαθούν να αποφύγουν να ξαναβάλουν το χέρι στη τσέπη. Υποτίθεται ότι αυτοί που πιέζουν για αυτές τις ανακεφαλαιοποιήσεις και το ξεκαθάρισμα των κόκκινων δανείων είναι η ΕΚΤ, ή το ΔΝΤ ή κάποιος άλλος. Ωστόσο, ανάλογες πιέσεις προς την Ιταλία τόσο όσο αφορά ανακεφαλαιοποιήσεις αλλά και μη εξυπηρετούμενα δάνεια έγειρε αντιδράσεις από τους εκεί πολιτικούς και φαίνεται ότι κάμφθηκαν, που τέτοια τύχη για την Ελλάδα.

Υπάρχουν μεταξύ 80-110 δισεκατομμύρια ευρώ σε μη εξυπηρετούμενων δανείων τα οποία στην πραγματικότητα αποτελούν και την πλειοψηφία των τραπεζικών δανείων …. Δεν είναι περίεργο το εύρος του φαινομένου ή αντιπροσωπευτικό της κρίσης στην Ελλάδα? Δεν μπορεί οι περισσότεροι δανειολήπτες να είναι προβληματικοί, μάλλον στραβά αρμενίζουμε. Και αν κάποιοι χαρακτηρίζονται στρατηγικοί κακοπληρωτές γιατί αντί να πληρώνουν το δάνειό τους προτιμούν να αγοράζουν φαγητό για την οικογένειά τους ή θέρμανση ή να μορφώνουν τα παιδιά τους τότε ίσως κάπου να έχουμε λάθος στους ορισμούς. Έχει αναφερθεί ότι πρέπει αυτά τα κόκκινα δάνεια να μειωθούν κατά 40 δισεκατομμύρια ευρώ (σε τιμές πριν από την κρίση) σύμφωνα με αναφορές της ΕΚΤ. Αυτό εκτιμάται ότι  θα μπορούσε να περιλαμβάνει κατασχέσεις για 10.000 ιδιοκτησίες. Για να αποφευχθούν οι κοινωνικές αναταραχές και αντιδράσεις υπάρχει νομική προστασία κατά των πλειστηριασμών πρώτης κατοικίας για τιμές ακινήτων μέχρι € 180.000 για εργένηδες και έως € 280.000 για οικογένειες. Αυτό δεν καλύπτει τα ακίνητα που χρησιμοποιούνται ως εξασφάλιση για επιχειρηματικά δάνεια. Αυτά θα πρέπει να είναι αρκετά, λαμβάνοντας υπόψη τον εκτεταμένο τομέα των μικρών επιχειρήσεων στην Ελλάδα καθώς και την καταστροφή που προκλήθηκε από την ύφεση και το πρόγραμμα «διάσωσης». Ακόμη όμως και αυτοί οι περιορισμοί της πρώτης κατοικίας λήγουν το 2019.

Εν τω μεταξύ, από τις αρχές του 2018, τα ακίνητα μπορούν να πωληθούν σε fund-κοράκια –εισπρακτικές εταιρίες. Εξ ου ακούγεται μάλλον και ότι τα fund επιστρέφουν στην Ελλάδα … Οι αξίες αυτών των ιδιοκτησιών είναι κατά πάσα βεβαιότητα πολύ χαμηλότερες από ό, τι πριν από την κρίση και θα πωλούνται σε ένα κλάσμα της ονομαστικής αξίας των δανείων σύμφωνα και με την παγκόσμια πρακτική, πιθανώς πολύ λιγότερο από το 50% (τα καταναλωτικά δάνεια που αποτελούν τα χαμηλότερης ποιότητας μη εξυπηρετούμενα δάνεια λόγω μη ύπαρξης εξασφαλίσεων πωλούνται στο 3% της αξίας τους, ακόμη και τα δάνεια για επιχειρήσεις έχουν πωληθεί για λιγότερο από 10% από την Τράπεζα Αττικής). Σε πρόσφατη δημοπρασία ακίνητων της Τράπεζας Πειραιώς (Δεκέμβριος 2017), η οποία πρέπει να αφορούσε χρέη άνω των € 500.000, κατά την ισχύουσα νομοθεσία, πωλήθηκαν 26 ακίνητα με μέση τιμή € 146.000. Με δεδομένο ότι δεν δίδονται περισσότερα στοιχεία για τα δάνεια που αφορούσε (αν κάποιος ξέρει κάτι σχετικά θα ήταν χρήσιμο) θα μπορούσε να υποτεθεί ότι η δημοπρασία κατέληξε σε ξεπούλημα όσο-όσο ή τα ακίνητα ήταν κάτω από το όριο της πρώτης κατοικίας ή τα δάνεια δεν ήταν επαρκώς εξασφαλισμένα. Επίσης να σημειώσουμε ότι εκτός από τα υποθηκευμένα ακίνητα των κόκκινων δανείων πλειστηριασμοί θα γίνουν και για οφειλές προς το δημόσιο όπου δεν ισχύει και η προστασία της πρώτης κατοικίας. Περίπου 100 δις είναι οι οφειλές στο δημόσιο και άγνωστο πόσα ακίνητα θα βγουν σε πλειστηριασμό έτσι. Επίσης άγνωστο αλλά ενδιαφέρον τι συμβαίνει αν ο ιδιοκτήτης του ακίνητου χρωστάει και φόρους και το δάνειο… .

Προσπαθούμε όμως να καταλάβουμε ποιο είναι το όφελος από τέτοιες δημοπρασίες αυτή τη στιγμή κάτω από αυτές τις συνθήκες αν ο σκοπός είναι η άντληση σημαντικών κονδυλίων. Από την άλλη είναι μάλλον σίγουρη ευκαιρίας για τα fund-κοράκια. Αυτά τα ακίνητα θα μπορούσαν να διαβιβαστούν σε μια κακή τράπεζα (bad bank) και το δάνειο να εξοφληθεί στο μέλλον ( όπως συμβαίνει και με το ελληνικό χρέος- που έχει παγώσει κάπου και, κατά τα λεγόμενα, θα εξοφληθεί κάποτε, μετά από 40 χρόνια …). Εάν υπάρχουν στρατηγικοί κακοπληρωτές ή έχει γίνει κακή διαχείριση, θα πρέπει αυτές οι περιπτώσεις να αντιμετωπιστούν δικαστικά ή με κάποιο άλλο τρόπο (για να αποτραπούν και οι ανησυχίες περί ηθικού κινδύνου-moral hazard). Θα μπορούσαμε εδώ να εντάξουμε περιπτώσεις όπως εκείνες που αφορούσαν δανειοδοτήσεις της Τράπεζα Πειραιώς προς τα στελέχη της, τα οποία βρέθηκαν πρόσφατα στο επίκεντρο έρευνας από την Τράπεζα της Ελλάδος και διαπιστώθηκε παράκαμψη των κανονισμών κατά τη χορήγηση και τη μεταβίβαση δανείων αυτών σε τρίτη εταιρία σε χαμηλότερη τιμή. Εάν κάποιος δανειολήπτης διατηρεί χρήματα σε υπεράκτιους λογαριασμούς (offshore) και είναι στρατηγικός κακοπληρωτής γιατί να μην επικεντρωθούν κατευθείαν σε αυτούς τους offshore λογαριασμούς; Οι πλειστηριασμοί στο κατώτατο σημείο της αγοράς είναι ακριβώς αυτό που δεν έγινε στις ΗΠΑ έτσι ώστε να μην προκληθεί περαιτέρω πτώση στην αγορά ακινήτων. Τελικά εάν η οικονομία αρχίσει να αναπτύσσεται αυτές οι τιμές των ακινήτων θα επανακάμψουν τα επόμενα 10-20 χρόνια και ίσως και τα δάνεια να αποπληρωθούν. Και αν ακόμα τα δάνεια δεν αποπληρωθούν οι αξίες των πλειστηριαζόμενων ακινήτων θα είναι υψηλότερες (το ίδιο επιχείρημα μπορεί να ισχύει και για τις αποκρατικοποιήσεις).

Ο Έλληνας πρωθυπουργός βέβαια μιλώντας για επικέντρωση σε μεγάλους δανειστές που είναι σκόπιμα κακοπληρωτές και όχι στον μικρό δανειολήπτη προσπαθεί να μειώσει τους φόβους και να διατηρήσει ένα κοινωνικά ευαίσθητο πρόσωπο στα πλαίσια και της υποτιθέμενης πολιτικής του ιδεολογίας. Όμως εάν υπάρχουν τόσοι πολλοί μεγάλοι στρατηγικοί κακοπληρωτές γιατί δεν έχουν ακόμα αντιμετωπιστεί; Βέβαια ακόμη και αν υπάρχουν καλές προθέσεις να διευθετηθούν κάποιες περιπτώσεις μεγάλων οφειλών από επιχειρηματικά δάνεια μπορεί να είναι δύσκολο να αποπληρωθούν. Κάποιοι κλάδοι της οικονομίας ενδέχεται να έχουν καταρρεύσει (π.χ. οι πωλήσεις αυτοκινήτων είναι στο 1/3 σε σχέση με τα υψηλά της αγοράς). Ακόμα και εάν συντρέχουν δυνατότητες εξυγίανσης μπορεί οι τράπεζες να μην έχουν τις ικανότητες ή να μη μπορούν να διαθέσουν το ανάλογο προσωπικό. Αλλά αν ο Πρωθυπουργός ήθελε οι τράπεζες να κάνουν κάτι, δεν θα μπορούσε να τις υποχρεώσει πριν προσφέρει αυτά τα νέα ομόλογα;

Ιδιωτικοποιήσεις και μεταρρυθμίσεις

Εκτός από τα μη εξυπηρετούμενα δάνεια, υπάρχουν και άλλα θέματα που θα πρέπει να τελειώσουν μέχρι το πέρας του προγράμματος “διάσωσης”, όπως μερικές ιδιωτικοποιήσεις…. Βασικά οτιδήποτε μπορούσε να πωληθεί έχει ήδη φύγει. Υπάρχει ακόμα μερικές αξιόλογες περιπτώσεις (πχ Εγνατία, ΔΕΗ), αλλά απ’ότι φαίνεται οι υπόλοιπες αποτελούν μη κερδοφόρες εταιρίες που ίσως να μην μπορούν και να λειτουργήσουν με ιδιωτικοοικονομικά κριτήρια. Αν μη τι άλλο η μεταβίβασή τους στο ΤΑΙΠΕΔ θα χρησιμεύσει στο ξελάφρωμα του κρατικού ισολογισμού από το σχετικό χρέος και άρα μπορεί να είναι ένα ακόμα τερτίπι. Οι ιδιωτικοποιήσεις μέχρι στιγμής απέφεραν λιγότερα από 6 δισ. Ευρώ και πιθανότατα δεν θα ξεπεράσουν τα € 10 δις έως το τέλος. Το ποσό αυτό απέχει πολύ από το αρχικά αναφερθέν των € 50 δισ. αλλά υπολείπεται απελπιστικά και του Ελληνικού χρέους. Δηλαδή μια τρύπα στο νερό. Τι μπορεί να περιμένει κανείς από ξεπουλήματα όσο-όσο σε συνθήκες ανέχειας και ανάγκης, όπως πολλοί προειδοποίησαν πολύ καιρό πριν. ¨Όταν κανένας θέλει να πουλήσει το σπίτι του για να πιάσει μια καλή τιμή θα κοιτάξει τουλάχιστον να το ασπρίσει, δεν θα το δώσει αχούρι και κακολογημένο όπως έχει γίνει με διάφορες επιχειρήσεις του Δημοσίου. Ίσως όμως αυτός να ήταν και ο σκοπός. Επομένως, αν υπάρχει κάποιο όφελος από τις ιδιωτικοποιήσεις (για την οικονομία και την κοινωνία) θα πρέπει να είναι στο ότι έχει αφαιρεθεί μαζί με τις επιχειρήσεις κάποια εξουσία από εκείνους τους ανεπαρκείς άρχοντες που χρεοκοπήσαν τη χώρα και ίσως λυμαίνονταν και αυτές τις επιχειρήσεις και τις επιβάρυναν με ζημιές. Το ερώτημα όμως είναι αν οι διάδοχοί τους θα τις λειτουργήσουν προς όφελος του κοινωνικού συνόλου όσο αφορά τις υπηρεσίες ή τα κέρδη και συνεπώς τη φορολογία, τις θέσεις εργασίας και την ποιότητα ζωής.

Εκτός των ιδιωτικοποιήσεων υπάρχουν ακόμα και κάποιες μεταρρυθμίσεις να γίνουν (όπως η απελευθέρωση κάποιων αγορών ή οι περιορισμοί εργατικών δικαιωμάτων) αλλά μετά από την τεράστια αποτυχία των μεταρρυθμίσεων να αναζωογονήσουν την οικονομία (παρά τις όποιες δικαιολογίες που προσπαθούν να αρθρωθούν) δεν πρέπει να απασχολούν σοβαρά το ευρύτερο σύνολο εκτός φυσικά από όσους κερδίζουν ή χάνουν από αυτές και από την ανακατανομή μιας μικρότερης πίτας την οποία προκαλούν….

Το τρομακτικό Grexit – αλλά για ποιον;

Αν όλη αυτή τη κατάσταση με το πώς εξελίχτηκε το δήθεν «πρόγραμμα διάσωσης» ακούγεται άσχημη, τότε γιατί η Ελλάδα δεν προχωρεί σε ένα Grexit, όπως κάποιοι επιθυμούν και ακόμη και κάποιοι άλλοι ίσως να προτείναν με αντάλλαγμα τη διαγραφή χρεών; Grexit!…. Και μόνο η λέξη δημιουργεί φόβο και πανικό…, πόσο μάλλον τον εκνευρισμό για τους διάφορους διαφωτιστές τους Ευρωμονόδρομου (ΤΙΝΑ). Το ερώτημα του ποιος φοβάται το Grexit και γιατί, έχει ερωτηθεί και απαντηθεί πολλές φορές και με πολλούς τρόπους ανάλογα με τα κίνητρα του ομιλητή. Στο τέλος θυμίζει κάτι από ένα θεατρικό έργο, το «Ποιος φοβάται τη Βιρτζίνια Γουλφ», το οποίο διαπραγματεύεται τις σχέσεις ενός ζευγαριού σε ένα αποτυχημένο γάμο. Περιστρέφεται γύρω από διάφορες αιτίες που μπορεί να φταίνε αλλά τελικά μάλλον προσπαθούν να αποφύγουν το ότι ο γάμος είναι αποτυχημένος και σε λάθος βάσεις από την αρχή. Η Ελληνική κοινή γνώμη τόλμησε να αψηφήσει ή να διακινδυνεύσει το Grexit καταψηφίζοντας τα μνημονιακά μέτρα με το δημοψήφισμα του 2015, αν και κάποιοι σπεύδουν να ερμηνεύσουν το περιεχόμενο της πράξης αυτής κατά το δοκούν. Αυτοί που εναντιώνονταν στο ΟΧΙ όμως είχαν κάνει το λάθος να φορτίσουν το εκλογικό σώμα, προκειμένου ενδεχομένως να το προκαταλάβουν, αφήνοντας να υπονοηθεί ότι το ΟΧΙ θα σήμαινε Grexit και ο κόσμος δεν φαίνεται να τρομοκρατήθηκε…

Βέβαια ένα διαζύγιο έχει και συναισθηματικές πτυχές. Το Ελληνικό κοινό καθώς και μεγάλο μέρος του κατεστημένου είναι προσκολλημένο στη Δύση.  Αυτή όμως η σχέση είναι δεδομένη πολιτιστικά και πολιτικά μέσω π.χ. του ΝΑΤΟ. Δεν πρέπει αυτό να συγχέεται με τα μέτρα λύσης ενός οικονομικού προβλήματος στα πλαίσια μιας τεχνικοοικονομικής προσέγγισης χωρίς περιττούς συναισθηματισμούς. Τώρα εάν κάποιοι υπονοούν ότι το Grexit μπορεί να επιφέρει κινδύνους πρόκλησης σύρραξης ή οικονομικό πόλεμο αυτό μάλλον είναι υπερβολικό με βάση τόσο τη συμμετοχή στο ΝΑΤΟ και αφετέρου γιατί μιλάμε πρωταρχικά για συναινετική έξοδο. Ωστόσο, με βάση τις δημοσκοπήσεις, ακόμη και αν οι Έλληνες έχουν πολύ χαμηλή εμπιστοσύνη στην ΕΕ και τους Έλληνες πολιτικούς, έχουν ελαφρώς μεγαλύτερη εμπιστοσύνη στο Ευρώ (αν και το τελευταίο ποσοστό έχει μειωθεί κατά πολύ και πλέον μετά βίας πρέπει να υπερβαίνει το 50%). Ποιος ξέρει γιατί, ίσως ο κόσμος να έχει μια καλή ιδέα για το πώς θα γίνει ανάκαμψη μέσα στο σκληρό και ακριβό Ευρώ ή απλώς δεν εμπιστεύεται τους Έλληνες πολιτικούς να δημιουργήσουν κάποιο αξιόπιστο νόμισμα με συναλλακτική αξία. Ωστόσο, αυτό δεν έχει σημασία αν δεν μπορεί κανείς να έχει στη κατοχή του το νόμισμα… δηλαδή εάν είναι φτωχός οπότε καταλήγουμε σε κοινωνική αντιπαλότητα μεταξύ των εχόντων και των μη εχόντων.

Επίσης υπάρχουν οικονομικές πτυχές. Το Grexit θα μπορούσε να κοστίσει πολύ, πιθανότατα μια βραχύβια υποτίμηση και μείωση του ΑΕΠ, αλλά η Ελληνική οικονομία έχει ήδη βιώσει το μεγαλύτερο μέρος της μείωσης του ΑΕΠ και η αποκαλούμενη εσωτερική υποτίμηση των μισθών και των τιμών είναι σε πλήρη εξέλιξη χωρίς όμως να έχει οδηγήσει και σε ανάκαμψη. Βλέπετε η κατάσταση είναι τώρα πολύ πιο διαφορετική από εκείνη πριν από επτά χρόνια που προδιαγραφόταν μια υποτίμηση 30% η οποία ήδη έχει γίνει. Μια έξοδος θα κοστίσει επίσης πολύ στην ΕΕ, μερικοί λένε ότι το κόστος θα υπερέβαινε το 1 τρισεκατομμύριο ευρώ, αλλά μάλλον η ΕΕ το έχει ήδη λάβει υπόψη και έχει θωρακιστεί για αυτή τη προοπτική. Εξάλλου, αν νοιάζονταν, θα μπορούσε να κάνει κάτι να το αποτρέψει και σαν σκέψη στο επίπεδο του κόσμου (…) αλλά εν τέλει οι συνέπειες αυτές δεν είναι πρόβλημα της Ελλάδας ούτως ή άλλως.

Το Ευρωπαϊκό όνειρο που προδόθηκε

Ωστόσο, ένα Grexit θα δημιουργούσε ένα οικονομικό και πολιτικό κενό. Θα απαιτούσε την αναδιαμόρφωση της οικονομίας με αύξηση της εγχώριας παραγωγής και απομάκρυνση από το παρασιτισμό του παρελθόντος. Αυτό όμως μπορεί να είναι δύσκολο να γίνει γρήγορα. Ωστόσο, αν γίνει και πρέπει να γίνει, αφού η Ελληνική βιομηχανική παραγωγή δεν υπερβαίνει τώρα το 10% του ΑΕΠ και είναι πολύ πιο κάτω από οποιοδήποτε υγιές επίπεδο ακόμα και τον μέσο όρο της ΕΕ, μπορεί να είναι επιζήμια για την υπάρχουσα κατανομή των δυνάμεων στην οικονομία. Θα ανοίξει το κουτί της Πανδώρας για την επιχειρηματική ελίτ που στην Ελλάδα καλύπτει κυρίως νεόπλουτους (αφού οι περισσότεροι είναι 1ης ή 2ης γενιάς) ολιγάρχες που δραστηριοποιούνται σε τομείς χαμηλής προστιθέμενης αξίας ή με σταθερά και προβλέψιμα έσοδα (βλέπετε δεν υπάρχει ούτε καν σημαντικό private equity ή venture capital στην Ελλάδα που να επενδύει σε νέες επιχειρήσεις) αλλά και το νεποτικό πολιτικό κατεστημένο και το περιβάλλον του. Αυτό το κατεστημένο είναι συνηθισμένο να λειτουργεί σε μια οικονομία εισαγωγών και τις υπηρεσιών και να τροφοδοτείται από τη δημόσια χρηματοδότηση. Ισως και να έχει και σημαντικές επιχειρηματικές σχέσεις με την ΕΕ και άλλες εξαρτήσεις. Για το λόγο αυτό έχει ειπωθεί ότι παρόλο που υπήρχε περιθώριο αποφυγής των μνημονιακών παροραμάτων, οι πολιτικοί δεν προσπάθησαν να το πράξουν, αφού όπως αφήνεται να εννοηθεί, προτιμούσαν να αποφύγουν το πολιτικό κόστος από τα όποια μη δημοφιλή μέτρα ή ενδεχομένως να μην παραγκωνιστούν (στοιχεία σχετικά με τα γεγονότα της εποχής αυτής και την πορεία προς την υπαγωγή στα μνημόνια υπάρχουν στο βιβλίο του 2015 του έγκυρου Έλληνα δημοσιογράφου Μιχάλη Ιγνατίου «Τρόικα-ο δρόμος προς την καταστροφή», αλλά και διαφόρων εμπλεκομένων πολιτικών).

Κάτω από την Τρόικα, το πολιτικό κατεστημένο παρέμεινε χρήσιμο ως προς την εφαρμογή των αποφάσεων σε τοπικό επίπεδο (και για αυτό μάλιστα υπάρχουν και οι σχετικά σκληροί χαρακτηρισμοί ως προς αυτό που παραπέμπουν στο παρελθόν). Ωστόσο, ένα από τα καθιερωμένα κόμματα του διπολικού συστήματος διακυβέρνησης δεν απέφυγε τελικά τη διάλυση και έπρεπε να ανασυντεθεί ένας αντικαταστάτης σχεδόν από το μηδέν με μία επίπονη διαδικασία. Αυτό είναι το κόμμα που αυτή τη στιγμή κυβερνά και απολαμβάνει την εμπιστοσύνη της ΕΕ εκτελώντας υπάκουα και αποτελεσματικά τις περισσότερες από τις οδυνηρές αποφάσεις της. Αλλά και η ΕΕ έκανε πολλά λάθη κατά την εφαρμογή του προγράμματος ή δεν είχε την δυνατότητα να εμπλακεί αποτελεσματικά ή είχε άλλες προτεραιότητες, όπως π.χ. δεν προχώρησε σε κούρεμα τους χρέους στα πρώτα στάδια της κρίσης, όταν θα ήταν πιο αποτελεσματικό. Αντί αυτού έριξε χρήματα για να υποστηρίξει μια κατάσταση που δεν ήταν βιώσιμη, δηλαδή ουσιαστικά σπατάλησε τα χρήματα αυτά, εκτός και αν αυτό έγινε για να διασωθούν κάποιες τράπεζες όπως λέγεται. Και υπήρχαν και άλλοι παράμετροι. Ο Βαρουφάκης στο βιβλίο του “Ανίκητοι Ηττημένοι” μιλάει για “διπλούς πράκτορες” μέσα στην κυβέρνηση και την ομάδα διαπραγματεύσεών του την ίδια στιγμή που υποτίθεται ότι είχε εντολή να κοντραριστεί με το Ευρωπαϊκό κατεστημένο.

Προφανώς μια μετωπική σύγκρουση και ένα Grexit θα είχαν οδηγήσει στην εθνικοποίηση των τραπεζών και μαζί την εθνικοποίηση των δανείων προς την ελληνική ελίτ. Θα είχε προκαλέσει ζημίες στην ΕΚΤ και σε άλλους διεθνείς οργανισμούς. Θα επιβάρυνε επίσης μάλλον σημαντικά τις Ελληνικές επιχειρήσεις που έχουν δάνεια σε ευρώ καθώς και τις επιχειρηματικές σχέσεις. Εταιρίες που είχαν λαμβάνειν από προγράμματα και επενδυτικά σχέδια της ΕΕ. Ποιος ξέρει επίσης πώς θα επηρεάζονταν και οι λογαριασμοί υπεράκτιων λογαριασμών offshore (μεγάλο μέρος των οποίων ελέγχονται απευθείας από την ΕΕ (Λουξεμβούργο) ή έμμεσα (Καραϊβική)). Υπάρχουν περίπου 120 δισ. Ευρώ τοποθετημένα από Έλληνες σε υπεράκτιους λογαριασμούς (offshore) σύμφωνα με τις αποκαλύψεις των WikiLeaks (Paradise Papers). Δεν είναι όλα προϊόν φοροδιαφυγής βέβαια. Ορισμένα πρέπει να έχουν προκύψει από παράνομες δραστηριότητες όπως σε κάθε χώρα (ναρκωτικά κλπ). Αν θεωρήσουμε ως κανονικό επίπεδο υπεράκτιου πλούτου το μέσο όρο της ΕΕ δηλ. 13% του ΑΕΠ τότε αυτό σημαίνει ότι περίπου 80-90 δισεκατομμύρια ευρώ αποτελούν μια ιδιαιτερότητα της Ελλάδας. Φανταστείτε αν το κεφάλαιο αυτό είχε επενδυθεί ξανά στη χώρα ή δεν είχε φύγει ποτέ. Αντιπροσωπεύει περίπου το 45% του τρέχοντος ΑΕΠ και σχεδόν το έλλειμα σε επενδύσεις σύμφωνα με την έρευνα της PwC.

Παρόλη την επίπονη και μακρά συζήτηση για τη φοροδιαφυγή και τη διαφθορά στην Ελλάδα και παρότι έχει εκσυγχρονισθεί και εντατικοποιηθεί ο μηχανισμός είσπραξης φόρων δεν έχει αντιμετωπιστεί πραγματικά ο υπεράκτιος πλούτος. Η τρόικα φαίνεται ότι έχει παρατήσει το θέμα, πόσο μάλλον οι Ελληνικές αρχές. Δηλώνουν αδυναμία να το ερευνήσει. Πώς κι έτσι? Μήπως το Grexit θα συνέβαινε τη στιγμή που η ΕΕ επιχείρησε να παραβιάσει αυτούς τους offshore λογαριασμούς ή να τους φορολογήσει για να εξοφλήσει το χρέος; (τα offshore κεφάλαια των Ελλήνων ανέρχονται στο 35% του χρέους της Ελλάδας …). Θα μπορούσε να στοιχηματίσει κανείς ότι σε αυτή την περίπτωση το Ελληνικό κατεστημένο θα ξεσηκώνονταν κρούοντας τα τύμπανα της επανάστασης και της εθνικής υπερηφάνειας και θα κήρυσσε τον αγώνα της ανεξαρτησίας! Ας μην παραβλέπουμε από την άλλη και τις πιθανές αντιδράσεις των τραπεζιτών σε αυτούς τους offshore προορισμούς (ή των τελικών κυριών τους). Μια καλοστημένη επικερδής δραστηριότητα θα κλονιζόταν ανεπανόρθωτα. Από την άλλη το Ευρώ πιθανώς προσφέρει για όλους αυτούς ένα επίπεδο ασφάλειας από την άποψη δυνατότητας κίνησης των κεφαλαίων, έτσι ένα Grexit είναι μια απειλή. Επιπλέον, το πρόγραμμα “διάσωσης” παρέχει ένα πέπλο κάλυψης και μοχλό για την επιβολή των διαφόρων “μεταρρυθμίσεων” κατά το δοκούν και στο όνομα του προγράμματος «σωτηρίας» που όμως αποδεικνύονται εκ των αποτελεσμάτων άχρηστες για την οικονομία … Πώς θα μπορούσε να συμβεί αυτό μέσω συνήθων δημοκρατικών διαδικασιών;

Μερικά πράγματα φαίνεται ότι απλά επαναλαμβάνονται στην Ελλάδα.  Μπορούμε να θυμηθούμε για αυτό και τις απόψεις του Paul Porter, του επικεφαλής της Οικονομικής Βοήθειας στην Ελλάδα για την διαχείριση του σχεδίου Μάρσαλ στην Ελλάδα μετά τον 2ο Παγκόσμιο Πόλεμο. Γράφει μεταξύ άλλων:

Φαίνεται τελικά ότι όλα αυτά, η κρίση, το «πρόγραμμα σωτηρίας» και τώρα η κίβδηλη επιτυχία και η προσπάθεια απεξάρτησης συνέβησαν επειδή η ΕΕ (δηλ. η μη-εκλεγμένη διοίκηση στις Βρυξέλλες) και οι Ευρωπαϊκές οικονομικές υπερδυνάμεις δεν ενδιαφέρονται και πολύ για την Ελλάδα ούτε ενδιαφέρθηκαν και πότε. Κάθε χώρα της ΕΕ φαίνεται να μοχθεί για τις δικές της προτεραιότητες, θα πείτε φυσικό δεν είναι; Η ΕΕ δεν είναι οι ΗΠΑ, η δομή είναι κατακερματισμένη και δεν υπάρχουν κεντρικοί μηχανισμοί, ακόμα κι αν γίνουν ποιος ξέρει πότε, κανείς δεν ξέρει αν θα δρούνε προς όφελος των πολλών αλλά ποιος ξέρει και αν αυτή η προσπάθεια θα μπορούσε να γίνει ειρηνικά. Αν ήταν αλλιώς, η ΕΕ θα είχε σπεύσει να αντιμετωπίσει το Ελληνικό πρόβλημα χρέους στην ρίζα του πολύ πιο πριν, χωρίς να παραβλέψει τα προβληματικά Ελληνικά στατιστικά στοιχεία κατά τη στιγμή της ένταξής στο Ευρώ και να επιτρέψει την συσσώρευση του χρέους από τους διάφορους επιτήδειους πού είτε δεν ήξεραν είτε σκόπιμα δημιούργησαν αυτό το επονείδιστο και μη βιώσιμο χρέος. Και οι δυο πράξεις είναι κολάσιμες. Αλλά και πάλι και να θέλαν να το σταματήσουν αυτό θα ζημίωνε τις εξαγωγές τους ή τις δικές τους παρατυπίες (δηλ. σκάνδαλα όπως οι δωροδοκίες της Siemens). Και ακόμα κι αν παρέμβαιναν, δεν θα μπορούσαν να αντικαταστήσουν το υπάρχον κατεστημένο. Θα ήταν πάρα πολύ δουλειά για να παρεμβληθούν και να αναλάβουν, ίσως ακόμα και αδύνατο ή παράνομο. Έτσι οι Ελληνικές ελίτ λειτουργούσαν για το δικό τους όφελος και για να επιβιώσουν. Και όντως το κατάφεραν. Και με αυτό μην μας παρεξηγείται για αντι-καθεστωτικούς ή αντι-ελίτ. Ενα είδος κατεστημένου είναι ίσως αναπόφευκτο να υπάρχει παντού. Το θέμα είναι ότι το σημερινό, αυτό που κυριάρχησε στην Ελλάδα τα τελευταία σαράντα χρόνια πάνω κάτω, έχει αποδειχθεί ανίκανο να εξυπηρετήσει αυτή τη στιγμή τόσο την Ελλάδα αλλά ακόμα και τον εαυτό του όπως μαρτυράται από τις αρκετές χρεοκοπίες εξάλλου. Το διεθνές οικονομικό και τεχνολογικό περιβάλλον έχει μεταβληθεί αλλά και η Ελλάδα έχει αλλάξει με την άνοδο του μορφωτικού επιπέδου. Αυτό το κατεστημένο απλά έμεινε όπως ήταν πριν, ένας αναχρονισμός.  Και εδώ μιλάμε κυρίως για την κρατικοδίαιτη πολιτική ελιτ και τα συναφή συμφέροντα που λυμαίνονται το Ελληνικό κράτος και την κεντρική διοίκηση από της ίδρυσής του συχνά σε συνεργασία με ξένους προστάτες.  Ίσως αυτό είναι το πεπρωμένο της Ελλάδας: πέντε πτωχεύσεις κατά τα τελευταία 200 χρόνια ανεξαρτησίας (1827, 1843, 1893, 1932, 2012 συν ένα καταστροφικό, ισοπεδωτικό Β ‘Παγκόσμιο Πόλεμο). Μπορεί ο καθένας να εξάγει τα δικά του συμπεράσματα. Και εάν κάποιος το αποδώσει στην αδυναμία των θεσμών (κατά τη θεωρία του Acemoglu) τότε κάποιος άλλος θα μπορεί να αντιπαραβάλλει την αδυναμία των ανθρώπων που ελέγχουν τους θεσμούς και την διοίκηση (κατά τον Πλάτωνα).

Όμως έτσι κι αλλιώς η Ελλάδα είναι τώρα πάλι εκεί που ξεκίνησε πριν από την είσοδο της στο Ευρώ ίσως και πριν την ένταξη στην ΕΕ, με μια καταστραμμένη οικονομία, πολύ λιγότερο περιθώρια και εργαλεία για να αναπτυχθεί και με το ίδιο αμαρτωλό και αναποτελεσματικό κατεστημένο στη διοίκηση.  Περίφημα!

Στην ίδια περίπτωση ίσως και να βρισκόταν βέβαια μετά από ένα Grexit εάν παρέμενε υπό το ίδιο κατεστημένο με τον έλεγχο του κράτους και την οικονομία ή με τις ίδιες ξένες εξαρτήσεις. Είναι μακρά η ιστορία της εξάρτησης ακόμα και χωρίς κοινό νόμισμα.  Πριν ακόμα την επανάσταση του 1821, το 1767 όταν ο Έλληνας έμπορος Σαράντος Παπαδόπουλος προσπάθησε να ιδρύσει σαπωνοποιία στο Ναβαρίνο και την Κορώνη ο Γάλλος πρόξενος τον εμπόδισε για να μην δημιουργηθεί ανταγωνισμός για της βιομηχανίες της Μασσαλίας και την Προβηγγίας και μάλιστα του πλήρωσε και 562 πιάστρα ως αποζημίωση ενώ το 1779 ο βαρόνος Ντε Τοτ συμβούλευε τη Γαλλική κυβέρνηση να συνεχίσει να παρεμποδίζει την δημιουργία βιομηχανιών στην Τουρκία (Tr Sotianovich Ο κατακτητής ορθόδοξος Βαλκάνιος έμπορος). Ο Καποδίστριας το 1819 διεκτραγωδεί την κατάσταση των Επτανήσων που είχαν περιέλθει εμφανισιακά σε ένα καθεστώς ανεξαρτησίας υπό των Αγγλων σε μια οικονομία ασφυκτιούσα που έρεπε προς τον μεταπρατισμό ενώ η πρότερη ισχυρή βιομηχανία και ναυτιλία έφθιναν υπό τους υψηλούς φόρους και την απουσία κεφαλαίων. Το Υπόμνημα περι της καταστάσεως των Ιονίων Νήσων προς το Αγγλικό Υπουργείο Εξωτερικών είναι διαφωτιστικό και επίκαιρο ίσως.  Γράφει μεταξύ άλλων:

Από την άλλη πρέπει να αναγνωρίσουμε ότι δεν εκλείπουν από την Ελλάδα και οι πρόθυμοι συνεργάτες ποτέ ξένων δυνάμεων, ως επιτόπου εισπράκτορες των φόρων των Οθωμανών ή μεσάζοντες. Εκτός από του Κοτζαμπάσηδες την περίοδο της Κατοχής είναι ενδιαφέρον να διαβάσει κανένας για του ολιγάρχες Καλικάντζαρους στην Σάμο οι οποίοι δεν δίστασαν να προστρέξουν στους Οθωμανούς για να διαφυλάξουν την κυριαρχία τους στο νησί εναντίων του κινήματος του Φιλικού Λογοθέτη. Εκτός από τον Paul Porter, τον απεσταλμένο των ΗΠΑ σε παρόμοιες επισημάνσεις ως προς την ανεπάρκεια της αστικής τάξης προβαίνει και η αντίθετη πολιτική πλευρά αποδίδοντας όμως αλλού τις αιτίες. Γράφει ο τέως Πρύτανης του ΕΜΠ, διακεκριμένος επιστήμονας και αριστερός πολιτικός Νίκος Κιτσίκης στον πρόλογο της ιστορικού βιβλίου “Η Βαρειά Βιομηχανία στην Ελλάδα” το οποίο εκδόθηκε το 1947 από τον οικονομολόγο Δημήτριο Μπάτση: «Η μεγάλη ευθύνη της άρχουσας τάξης στην Ελλάδα είναι ότι δεν έλυσε βασικά – και για την ανάπτυξη του ίδιου του κεφαλαίου της – κοινωνικά και οικονομικά ζητήματα και δεν κατόρθωσε να αντισταθεί σε τέτοιου είδους «προστασία» (εννοεί στη δράση των ξένων συμφερόντων), δε θέλησε δηλαδή παρακάμπτοντας τις αντιξοότητες ν ‘αναπτύξει τον αστικό μετασχηματισμό, ν ’αναπτύξει μια παραγωγική γερή οικονομία με μια πλατιά αγορά. Σε μας προτιμήθηκε ή «οδός της ήσσωνος αντιστάσεως» ο άνομος συμβιβασμός των εγχωρίων κερδοσκόπων προς τους ξένους χρηματοδότες και τους πολιτικούς του ιμπεριαλισμού σε βάρος του Ελληνικού λαού…. Το ξένο κεφάλαιο αναπτύσσει μονάχα τους κλάδους που δεν είναι εμπόδιο στους βασικούς σκοπούς για την τοποθέτηση και ανάπτυξή του….. «Η κυρίαρχη εκμεταλλεύτρια τάξη ήταν ένας εμπορικός υπηρέτης του ξένου κεφαλαίου ο υποτακτικός του μεσολαβητής» κατά τον Κ. Μπάτση» (να σημειωθεί ότι τόσο ο Κιτσίκης όσο και ο Μπάτσης ήταν αστοί. Ο Μπάτσης ήταν ένα αστός δικηγόρος και οικονομολόγος, γιός συντηρητικού στρατιωτικού και παντρεμένος με κόρη βιομηχάνου που εκτελέστηκε το 1952 μαζί με αριστερούς).

Όμως περισσότερο και από θέμα σκοπιμοτήτων ή αδυναμιών της αστικής τάξης να δημιουργήσει ανάπτυξη δυτικοευρωπαικής μορφής ίσως ήταν η ανυπαρξία της. Η αστική τάξη (η οποία σε άλλες χώρες ονομάζεται μέση τάξη ή μπουρζουαζία) ήταν αυτή που ανήλθε δυναμικά στο προσκήνιο στην Ευρώπη ώστε να διεκδικήσει ισότιμο ρόλο της στην κοινωνία και την οικονομία και ήταν αυτή που έφερε την βιομηχανική επανάσταση. Ήταν η τάξη του διαφωτισμού και των δημοκρατικών ιδεωδών της Γαλλικής επανάστασης αλλά και του Εμφύλιο της Μεγάλης Βρετανίας πιο πριν.  Στην Ελλάδα υποστηρίζεται από πολλούς ότι ποτέ δεν διαμορφώθηκε αυτή η τάξη στη σύντομη ιστορία του νεώτερου Ελληνικού κράτους. Η θέση αυτή έχει αναπτυχθεί και από τον εξαίρετο στοχαστή Παναγιώτη Κονδύλη. Θα μπορούσε να πει κάποιος ότι για αυτό δεν «γίναμε Ευρώπη» κατά ένα προσφιλές σύνθημα μεταξύ των πιο φιλοευρωπαίων (δηλαδή εννοούν την αντιγραφή ή συμμόρφωση με ένα συγκεκριμένο δυτικοευρωπαϊκό μοντέλο που να ίσως όμως να είναι ξένο και ως προς την κουλτούρα και τη κοινωνική δομής της Ελλάδας αλλά και εν τέλει να μην είναι και αναγκαίο να υιοθετηθεί).

Το πρόβλημα με την Ελληνική αστική τάξη, κατά την άποψή μου, είναι ότι δεν είναι ευθεία συγκρίσιμη ως προς το τι αντιπροσωπεύει με τις ανάλογες Ευρωπαϊκές. Η Ελληνική αστική τάξη θεωρείται λίγο ανώτερη από την μέση τάξη, σίγουρα όσο αφορά τους μικροαστούς και ίσως πιο κοντά στην αριστοκρατία (ή έτσι θέλει να νομίζει μια που δεν υπάρχει ουσιαστικά αριστοκρατία στην Ελλάδα). Ομως ο τρόπος βιοπορισμού ή πλουτισμού της Ελληνική αστικής τάξης προέρχεται όχι τόσο πολύ από τις καπιταλιστικές διεργασίες και τις δυνατότητες της αλλά από την νομή της κρατικής εξουσίας. Για αυτό άλλωστε κατά μεγάλο ποσοστό συνδέεται με την Αθήνα, όπου και η διοικητική μηχανή. Η πρόσβαση στην εξουσία δημιουργεί επιχειρηματικότητα, γενικά οι δυο τομείς είναι αλληλένδετοι. Δεδομένων αυτών είναι σχετικά ανούσιο να μιλάμε για ιδεολογίες ειδικά στις μέρες μας όταν οι ιδεολογίες έχουν ξεφτίσει και έχουν προδοθεί από τα κόμματα. Τα κόμματα φαίνεται απλά να εφαρμόζουν πολιτικές οι οποίες προορίζονται να ικανοποιήσουν δεδομένα στρώματα της κοινωνίας στα οποία έχει απήχηση και οι οποίοι μπορούν να αυτοπροσδιορίζονται ως δεξιοί ή αριστεροί χωρίς να το έχουν πολυσκεφτεί και πολύ, ίσως περισσότερο να βαρύνουν συναισθηματικές εξαρτήσεις από το ένα μοντέλο ή το άλλο. Αλλωστε και κατά το παρελθόν τα κόμματα αυτοπροσδιοριζόνταν με βάση τις τάξεις που αντιπροσώπευαν (π.χ. Αγροτικό Κόμμα) ή την μεγάλη δύναμη με την οποία ευθυγραμμιζόταν (π.χ. Γαλλικό, Αγγλικό, Γερμανικό, Ρωσικό κόμμα). Ισως κάτι τέτοιο να ήταν και πιο αντιπροσωπευτικό σήμερα (τουλάχιστον όσο αφορά φιλοευρωπαϊστές και μη).

Σε κάθε περίπτωση  όμως το διακύβευμα είναι η εξουσία και όχι το κεφάλαιο. Υπό αυτές τις συνθήκες είναι μικρή η ανάγκη για ένα πλαίσιο που να βοηθά στην δημιουργία ή διατήρηση του κεφαλαίου όπως στη Δύση. Δεν εννοούμε ότι αυτό είναι μειονέκτημα, απλά ένας άλλος τρόπος λειτουργίας της κοινωνίας.

Αλλά εν πάσει περιπτώση, η μη ύπαρξη αυτού του πλαισίου για την δημιουργία και διατήρηση του κεφαλαίου οδηγεί την ελίτ στην απομάκρυνση του από την χώρα. Ακόμα και όταν πήγε να δημιουργηθεί κάποια επιχειρηματική τάξη με διαφόρους τρόπους αυτή μπορούμε να πούμε ότι καταπιέστηκε και παραμερίστηκε από άλλα κοινωνικά στρώματα.

Επίλογος

Αν επιστρέψουμε στο τώρα, λαμβάνοντας υπόψη όλους τους περιορισμούς που επιβάλλει η εξάντληση της πιστοληπτικής ικανότητας, ίσως και η έστω και φαινομενική απεξάρτηση της Ελλάδας να είναι μια ειλικρινής και αποτελεσματική λύση από την ΕΕ (αντιστεκόμαστε σε συνωμοσιολογικές θεωρίες περί καταναγκασμού σε εξάρτηση). Μπορείτε να δώσετε σε κάποιον μια υπερχρεωμένη πιστωτική κάρτα ώστε να τον κάνετε να σκεφτεί πώς να διαχειριστεί την κατάστασή του μόνος; Κάτι τέτοιο θα στρέψει το φως στο Ελληνικό κατεστημένο το οποίο δεν θα μπορεί να κρύβεται πίσω από την Τρόικα πια. Θα αντιδράσει ή η Ελλάδα θα παραμείνει μια οικονομία ζόμπι που θα παραπατά, θα χαθεί σε με αναιμική ανάπτυξη και θα πορεύεται χωρίς σκοπό και προορισμό; Τι είδους ζωή θα είναι αυτή; Κάτι σαν τον τραγικό ήρωα του Τζάκ Νίκολσον “Στην φωλιά του κούκου”. Ένας επαναστάτης φασαριόζος τρόφιμος που μετατρέπεται σε άβουλο υποχείριο κάτι που από την μια μεριά είναι τραγικό αλλά από την άλλη, σίγουρα φαντάζει ως επιτυχία για την καθωσπρέπει, απαθή ή και διεστραμμένη διοίκηση. Ο Ελληνικός λαός δείχνει κάποιο επίπεδο απάθειας και παραίτησης μετά από τόσα χρόνια διαμαρτυρίας. Η συμμετοχή στις εκλογές είναι σε ιστορικά χαμηλά και το ίδιο είναι η αισιοδοξία και η εμπιστοσύνη στο σύστημα. Θα παραμείνει έτσι ή θα αντιδράσει; Σε κάθε περίπτωση δεν φαίνεται να έχουν τελειώσει τα προβλήματα. Ας πούμε δανειζόμενοι τον όρο από αλλού ότι το δήθεν “success story” της εξόδου παρέχει μια ανάπαυλα ή παρατείνει μια «παγωμένη σύγκρουση». Υπάρχουν βέβαια και οι γραφικοί αυτοί που φανατίζονται κομματικά και στις δύο πλευρές των πολιτικών απόψεων (του ευρύτερου διπόλου διακυβέρνησης) που προσβλέπουν ίσως στην νομή της εξουσίας και τα οφέλη που θα σημάνει ή απλά το κάνουν γιατί τους είναι δύσκολο να παραδεχτούν τα σφάλματά τους. Ανάλογα με το ποιον μιλάτε, ίσως βρείτε και μερικούς που λένε ότι τα πράγματα βελτιώνονται! Μερικοί έχουν επιβιώσει, μερικοί είναι κοντά σε κέντρα εξουσίας και κάποιοι βρίσκουν καλές ευκαιρίες μέσα στην καταστροφή, στην εκμετάλλευση της δυστυχίας και της απελπισίας και στην ανακατανομή μιας μικρότερης πίτας. Ίσως αυτό να θυμίζει κάτι από το παρελθόν. Μιλούν στον εαυτό τους, βαυκαλίζονται και αναπαράγουν την ηχώ τους. Ελπίζω να αποδειχθώ λάθος. Είναι ακόμα μια καλή αγορά, όπως είπε μία φορά κάποιος που είχε βρεθεί στο επίκεντρο της οικονομικής κρίσης του 2008 στην Νέα Υόρκη, αλλά απλά για λιγότερους… Όπως και η παγκοσμιοποίηση των λίγων, εκείνων που μπορούν να παράγουν οπουδήποτε, να πουλάν οπουδήποτε αλλά να φορολογούνται πουθενά εκτός ίσως από τους φορολογικούς παραδείσους … Ίσως και η μαζική μετανάστευση των νέων του brain Drain να προσφέρει αυτή την αποσυμφόρηση.

Αυτή δεν είναι η προοπτική στην οποία έλπιζε ο Ελληνικός λαός, ούτε πιθανότατα και καμιά χώρα της ΕΕ. Αυτό δεν ήταν το όνειρο που ονειρευόταν. Όμως τα όνειρα είναι πολυτέλεια τώρα. Τώρα είναι η ώρα για δράση για να βρεθεί μια λύση, ενώ οι φιλοσοφίες και οι αβρότητες μπορούν να εκτυλίσσονται σε κάποιες ομίλους συζητήσεων.

Κακόμοιρη Ελλάδα … Η όλη κατάσταση δεν φαίνεται καλή, τουλάχιστον αν ληφθεί υπόψη η γνώμη των πολλών. Αλλά στο πνεύμα της εορταστικής περιόδου, ας πιστέψουμε ότι ο Άγιος Βασίλης υπάρχει πραγματικά και το Ελληνικό σχέδιο «διάσωσης» είναι μια επιτυχία. Τα επόμενα δύο χρόνια θα είναι ενδιαφέροντα. Η ελληνική κυβέρνηση έχει κάποιο περιθώριο άνεσης το 2018, καθώς δεν υπάρχουν μεγάλες πληρωμές τοκοχρεολυσίων. Τα προβλήματα εμφανίζονται το 2019, με μια μεγάλη πληρωμή το καλοκαίρι, η οποία μοιάζει πιο δύσκολη, αν ληφθεί υπόψη και η υποτονική ανάπτυξη. Αλλά το 2019 είναι έτος εκλογών, αν όχι νωρίτερα. Αυτό δίνει πάντα μια ευκαιρία για μεγάλες κουβέντες … Και μετά από αυτό ακόμα περισσότερες δυσκολίες για να συνεχιστεί το άγος του χρέους, να πάρει μια παράταση μέχρι την επόμενη πληρωμή. Τα όποια περιθώρια ελιγμών εξαρτώνται επίσης από την αναδιάρθρωση ή μείωση (σχετικά δύσκολο το δεύτερο) που θα προσφερθεί όπως είπαμε μάλλον μέσα στο 2018. Αλλά τουλάχιστον τώρα η μπάλα βρίσκεται στο μέρος της Ελλάδας και στη διοίκησή της, όποια κι αν είναι αυτή. Με δεδομένο ότι η λαϊκή βούληση κατά το δημοψήφισμα του 2015 αντιστράφηκε είναι πλέον φανερό ότι δεν είναι μόνο το κοινό που αποφασίζει αλλά και κάποιοι άλλοι. Θα είναι λοιπόν ενδιαφέρον και καθοριστικό το πώς θα αντιδράσει αυτό το κατεστημένο, καθώς δεν υπάρχει πολύς χώρος για ελιγμούς αλλά και περιθώριο για σφάλματα. Ας περιμένουμε να δούμε.

——————————————————————————

Συντάχθηκε από τον Παναγιώτη Χατζηπλή, CFA, ACCA, MBA.

Το άρθρο αυτό βασίστηκε σε δημοσιευμένα στοιχεία και σε επεξεργασία τους από τον γράφοντα. Ειναι μέρος ευρύτηρης μελέτης της κρίσης του Ελληνικού χρέους και των προοπτικων της Ελληνικής οικονομίας. Το Transatlantic Business Forum δεν μπορεί να θεωρηθεί ότι συμμερίζεται τις απόψεις των άρθρων που φιλοξενεί.  Το κείμενο αυτό γράφτηκε στα Αγγλικά και μεταφράστηκε ή μεταφέρθηκε στα Ελληνικά (κατά το δυνατό καλύτερa αλλά όχι τέλεια) με παράλληλη προσθήκη κάποιων ιστορικών αναφορών. Το αρχικό κείμενο βρίσκεται εδώ στο Linkedin

Advertisements

Middle Market M&A heating up as Private Equity seeks growth

Global M&A value in the first three quarters of 2014 exploded to US$2.5tr up 52% from US$1.7tr last year, according to Mergermarket.  That points towards returning to the M&A boom levels of 2005-2008.  At the peak of that, global M&A value reached $3.7 tr. (M&A surge in Q3 2014, back to precrisis levels).

US represent around half of global activity with M&A value edging towards US$1.2 tr in the first nine months of 2014, already over the US$965 bn for the whole of 2013 according to Mergemarket and reaching towards 2007-8 territory.  Most of the increase has been fueled by the return of mega deals, ie those over $5bn.  Middle market deals although not following the same explosive pattern, grew as well. North American M&As between $250-$500m reached $54m during the first half of 2014 compared to $70m in all 2013. At the lower bracket $5-250m, M&A value reached $61m in the first half of 2014 compared to $102m for full year 2013.

Activity in the private equity space has lagged behind that of the overall M&A market. The first half of 2014 saw 432 buyouts in North America for US$80bn total worth. That was a 13% decrease from first half of 2013 (US$92bn) according to Mergermarket. Private equities, contrary to the past have stayed away from large LBOs and instead turned their attention to middle market and exiting past investments.

North American M&A Size Split 2008-14

Interesting highlights about middle market M&A and the Private Equity in the US:

  • Middle market matters: According to the U.S. Census, there are 360,000 middle size companies in America (with revenues between $5m – $1bn), 95% of which generate less than $100m but a large number of jobs. Mid-size companies increased revenue by 7.5 percent in the third quarter of 2014, compared with 5.5 percent for Standard & Poor’s 500 Index, according to the National Center for the Middle Market. According to Robert Slee, a researcher specializing in this area, 75% of middle size companies destroy value as they usually produce returns below their cost of capital (The New Math of Middle Market M&A, Robert Slee  The Value Examiner, July/August 2009).  Hence there’s significant potential for growth and value creation.  PEs get increasingly involved in this space and own around 10% of mid size companies, usually the top performers.
  • Middle market definition varies by region: Transactions involving middle market companies are considered those below $1bn in value, and more often below $500mn. Actually a good reference point are deals between $250-$500m and at the lower end between $100-$250m. That is according to US standards. Average deal sizes in Europe and Asia are almost 50% below those in the US. Therefore a deal considered middle market or even small by US standards might be a mega deal in the context of a cross-border transaction and by that attract much more attention from local regulators and communities.  Therefore, it has to be approached with increased level of diligence and sensitivity, reminiscent of that for mega-deals.  Well experienced M&A advisors can make all the difference in these situations.
  • Success is not straightforward in midmarket: Although the large number of targets and potential for value creation, it’s not easy to score a home run. Companies are often the extension of their owners’ lifestyles and not clearly distinguishable and investable (Private Equity 2013 Update and Success Factors for Value Realization).  So PEs often pass. In other occasions certain PEs will be the first time investors that professionalize a company and then sell to a more experienced PE to scale up the businesses.  Other difficulties arise from inefficiencies in locating interesting deals, limited attention span, liability risk, and high pricing. So often advisors and PEs complain that many good deals fall through the cracks.
  • PE changing priorities: go solo, go small, drop past weights and aim for growth

Top PE Investments

  • Exits: Not surprisingly, much of recent PE activity has turned into exiting older investments. This is not that easy. According to Mergermarket, PE firms are having difficulty to recoup boom-era investments (EMEA Deal Drivers 1H2014). Because of that, holding periods have increased to six years compared to around three in 2007 (PE Market Update 2013).  Secondary offerings are the most common form of exit nowadays, a change from the IPO heavy past, and represent a large part of middle market transactions as well. Seventy-three percent of PE managers in a 2014 poll expected to exit investments through secondary buyouts in the next year. More than half of respondents expected the industry to sell to a strategic buyer, with 39% choosing IPOs (Global Private Equity Outlook 2014-2015, Duff&Phelps, Shearman &Sterling, Mergermarket).

Private Equity Exits-Buyouts 2007-14

  • M&A Industry focus: much about niches. Certain sectors are more represented in middle market M&A such as consumer products, business services and manufacturing, while mega deals are more concentrated around healthcare, energy and tech, even though mid size deals also take place involving niche players. Private Equities in particular focus on consumer, TMT, biotech and subsectors in industrials, business services and technology.  Notable PE transactions this year: Red Lobster’s acquisitions by Golden Gate Capital ($2.1bn), First Data’s by KKR ($3.5bn), Ortho-Clinical Diagnostics’ and Industrial Packaging Group’s by Carlyle for $4.2bn and $3.2bn respectively (Preqin Quarterly Private Equity Update 1Q, 2Q 2014).
  • Middle market valuations rising: As middle market deals grow in popularity there’s increasing competition between buyers, be it PE firms or strategic investors and hence valuations are rising (with corporate acquirers having the advantage of synergies). This reduces the number of desirable targets and deals are becoming more expensive. Multiples (EV/EBITDA) for the $50-250m bracket went from 6.5 in 2010 to 8.5 in 1Q2014 another sign of increased market activity (Axial Forum, Valuation Inflation: Middle Market Multiples on the Rise, John Slater, Focus Investment Banking, July 9, 2014).  Multiples in larger middle market transactions ($500m to $1bn) have risen to 12x in 3Q14 according to Factset (US M&A Trends & News Oct 2014).
  • Future PE trends and the middle market: Even though the loss of spotlight to mega deals, the overall trend is positive.  PE managers polled by Mergermarket expect increased activity in 2014-15 (Global Private Equity Outlook 2014-2015, Duff&Phelps, Shearman &Sterling, Mergermarket). On average, cross-border transactions are expected to make up 30% of activity.  Main drivers will be consolidation, changing demographics and consumer tastes, technology, debt financing, PE exits, globalization and value creation. Success planning will create a wave of liquidity events as baby boomers that own mid size companies will retire. At the same time, although the consumer sector is cautious there’s always creative destruction and opportunity from new products. For example the Greek yogurt mania in the US created a new segment with explosive growth in less than ten years with a startup, Chobani, being the market leader. Finally, technology is creating ample startup opportunities.
  • Dry powder is at record levels but is not for free. The amount of available capital for Private Equity investment hit a record high of $1.14 tr in June 2014 globally, even higher than in 2006-2008, according to Preqin (Private Equity Has More Than It Can Spend). However the landscape has changed. PE deals are becoming more competitive and considering some boom era failures, managers have to prove their merits by bringing returns. Working only through sourcing inefficiencies, financial engineering or IPO exits are not enough to generate alpha.  Value creation has become more important (Private Equity 2013 Update and Success Factors for Value Realization). In this sense a secondary offering might make sense when the buyer has experience in a particular sector.  Actually there’s even talk about outright acquisitions of PE firms as well.
  • PE regulatory pressures and fair value adjustments: Another interesting development over the last years is that private equity companies now have to fair value their portfolios on a continuous basis for reporting purposes. According to SFAS 157 (a.k.a. ASC 820) under US GAAP as well as IFRS 13 under International Accounting Standards these equity investments should be recorded at market values, when listed or based on comparables listed companies if not and in the absence of both conditions on financial modeling. PE managers were not used to this level of scrutiny in the past.  This, apart from creating a lot of work for valuation professionals and back offices, it is also a source of frustration for deal makers who now have to support book values many of which were made under better times.  But it also adds transparency.

——————————-

By Pete Chatziplis, CFA, ACCA, MBA. The articles published here do not necessarily reflect the views of the Transatlantic Business Forum.

GREK ETF, NBG and other ways for the risky to play the Greek crisis in the US

As a Greek bailout plan seems to be gravitating towards a yet again successful closure in its on-off year-long saga, the Greek stock market has been experiencing a robust rebound.

It’s no secret that the Greek stock exchange has plummeted over the last three years. Its capitalization from over $220 billion in 2007, has fallen nearly 90% to under $28 billion in November 2011. Following recent optimism for a successful closure to the bailout package it is experiencing a remarkable rebound. As a result the Athens Stock Exchange General Index reached 840 points in February 17 compared to a low of 621 almost a month ago. By comparison at the end of 2009, just after the last elections and before the crisis erupted it was at 2,900 points. At this time banks were trading at five times more than current prices or at over 2-3 times book value. Off course since them much of the book value has been eroded due to the devaluation of state bond holdings and loan losses resulting from the economic crisis.

There are some ways for US investors with risk appetite to gain exposure to the Greek crisis if interested. These are mainly the Greek ETF GREK and some very few stocks, mainly the National Bank of Greece (NBG). They might sound like a good opportunity for bottom fishing but be prepared that speculating here maybe a rollercoaster.

The GREK ETF tracks the FTSE/Athex 20 Index, which is comprised of the top 20 companies listed on the Athens Exchange by market capitalization. That limits, to the extend possible, risks from ASE’s low liquidity. GREK is heavy in banks (almost one third of its value) as well as some blue chip private companies, large utilities and state controlled companies. Greek banks in our opinion serve as a sort of hedge fund for small-size Greek companies and to some extent consumer and real estate market, albeit to lesser extend than US banks. Greek banks are coming back from the brink of collapse. If the Greek sovereign debt swap (PSI) and banks’ recapitalization takes place as planned, state funds will flow in in the form of common stock with limited voting rights. These common stocks could be bought back after an extended period; hence management will stay private and dilution will be limited. That’s not that bad of a solution after all; compared to the alternative of preferred shares, no coupon will be paid and at the same time the state can participate in future capital gains. Common stocks with extended voting rights however would be detrimental for stock prices even the banks themselves and the economy. Public corporations that are also heavily represented in GREK, have been largely earmarked for privatization. Hence they may realize some future gains resulting from the M&A process. They can also be benefited from increased flexibility in labor regulations and lower costs that are to be voted by the parliament.

GREK was launched by Global Funds in December 7, 2011. It should have been probably coming long time ago considering the media attention over Greece and ASE’s volatility. It offers the possibility for both institutional and retail investors to participate in the action. It also offers the possibility for diversifying existing portfolios in search for alpha solely from a quantitative perspective. Hopefully this will bring some attention and new investors to the Greek economy. It is traded in the NYSE (arca platform). It has appreciated by 36% in its 3 months of existence to close at $19.4 on February 17 compared to $ 14.2 at launch. Its trading volumes are still relatively low however compared to other Greek stocks; maybe it’s not that very well known to investors yet.

Another great way to invest in the Greek crisis is the National Bank of Greece (NBG) which is listed in NYSE through ADRs. Investing here however also bears the noise from the Greek banking sector’s recapitalization pains. The stock has been in a free fall over the last year but has rebounded considerably lately. NBG’s ADR almost doubled since the start of the year in the midst of uncertainty over Greece’s fate. It closed at $3.86 on February 17 while its 52 week high is $11.85. It seems the worst are over for Greek banks as current rock bottom valuations and almost option-like features, reflect bankruptcy fears for the country and its banks, as well as severe shareholder dilution from recapitalizations. These scenarios seem to be out of the table for now. NBG is the largest commercial bank in Greece (no connection to the Central Bank of Greece although its predecessor) and is state controlled. Although Greek banks have been devastated by their exposure to the public sector under the legacy Greek economic model, they have relatively limited exposure to non-performing consumer and mortgage lending and satisfactory commission income. NBG’s main advantage lies in its exposure to the booming Turkish economy through its subsidiary Finansbank as well as subsidiaries in the developing southeastern economies of Bulgaria, Romania, Serbia, FYROM and Albania. A further benefit may arise from gradual flexibility in labor regulatory framework and wage decreases if current legislative proposals take effect.

Coca Cola Hellenic Bottling Company (CCH) is one of the largest Coca Cola bottlers that is engaged in distribution in Europe. Its shareholders and managements are largely Greek. The stock has gained 17% since the beginning of the year. This stock doesn’t probably offer the highest exposure to the Greek issue, quite rightly so as it’s a blue chip consumer staples company with a strong brand name and diversified operations extensively outside Greece.

Some other stocks that have seen action the last days whenever news about the Greek crisis were coming out, are Greek owned shipping companies. These are companies mainly based in Greece that have been listed in the New York stock exchanges since some time (due to Greek securities regulations shipping companies cannot or choose not to be listed in the Athens stock exchange). Shipping companies operate under complicated corporate structures often utilizing offshore holdings hence they have small exposure to the Greek economy and probably limited correlation as well, we may say. Moreover, their operations, revenues and expenses are denominated in foreign currencies; often in US dollars (crews are largely non Greeks). However, being or sounding Greek seems to offer some exposure for some investors. Companies in this category are Excel (EXM), Dry Ships (DRYS), Tsakos (TNP), Navios Holdings (NM) and Navios Partners (NMM), Diana (DSX), Euroseas (ESEA), Paragon (PRGN), Danaos (DAC), Costamare (CMRE), Star Bulk (SBLK), Safe Bulkers (SB), Freeseas (FREE), Seanergy (SHIP), Stealthgass (GASS), Aegean Marine (ANW) who are Greece based and to some extent Genco (GNK), Eagle (EGLE) who are headquartered in New York. Not all of the above are the same as they operate in different shipping segments (ie tanker, containers, dry bulk, marine fuel). Excel for example who mainly operates dry bulk carriers trades at around 8-9 PE and its 52 week high is at $5.

Greek shipping is huge but unfortunately for the country not that much connected to the economy, due to its offshore status. As said, speculating in these stocks in relation to the Greek crisis may only be offered for momentum trading and in the short tern in our opinion, while longer term potential should better depend on fundamental analysis. The shipping sector is in rough waters again; the Baltic Dry Index has plummeted recently maybe over concerns for China’s and Europe’s cooling. One then has also to drill down by bulk, tanker and container markets for a better analysis.

Although the recent gains in the Greek stock market, this remains a very risky area, not recommended for the faint at heart. However, as history shows, most stock markets do rebound considerably after a significant crisis. It just then comes down to when one calls the bottom.

—————–

By Pete Chatziplis, CFA, ACCA, MBA. The writer may trade positions in GREK, NBG, EXM and other stocks named here. The articles published here do not necessarily reflect the views of the Transatlantic Business Forum.
—————–

Private Company Exchanges: $10 billion market but one size doesn’t fit all

Had a great opportunity to listen first hand from Barry Silbert, CEO of Secondmarket, Peter Lehrman, CEO of AxialMarket and Daniel Confino, Founder of MergerID about market trends and different approaches among private company exchanges so thought of sharing. The discussion was organized by the Harvard Business School alumni of New York and held at KPMG’s New York offices (Innovation in Private Company Liquidity, April 4, 2011). Dan Burstein, Managing Partner of Millennium Technology Value Partners and David Weild, former Vice Chairman of NASDAQ also participated.

Private company exchanges (PCEs or online liquidity pools as we like to refer to them) may not have yet gained broad awareness or widespread adoption but they are making headlines by facilitating trading in hot, not listed stocks like Facebook, Twitter, Linkedin, Groupon or Zynga. It is by trading on SecondMarket, that Facebook’s implied valuation skyrocketed to $5obn. As these transactions have lately attracted SEC’s attention and Warren Buffet’s cautionary comments, let’s emphasize that valuations in these platforms are set by demand and supply among sophisticated investors; so it’s a “big boys” game in arm’s length transactions. It is believed that Facebook and some other hot private companies’ stocks have achieved such dispersion and active secondary trading that the line between what’s considered private or public is in essence blurred.

Apart from blocks of stocks, whole companies can as well change hands on these platforms. These “control transactions” aim to create liquidity for business owners and assist their advisors in consummating transactions. As exchange listings might be too cumbersome due to increased regulation and overhead or traditional offline M&As processes might be lengthy and costly, these exchanges create considerable efficiencies. This function is especially useful to middle market where is more difficult to attract buyer attention. More interestingly, they create opportunities for cross-border transactions, linking across global economies. For example, a US company that wants to enter the Polish market can easily research willing sellers there and make initial contacts. On the same time the Polish company can seek strategic buyers or investors around the world. That may erase inefficiencies that exist due to the fact that capital and investment opportunities usually reside in different locations these days. Capital has mainly accumulated in developed countries and opportunities arise in emerging with limited knowledge overlap between the two. This discrepancy in capital supply and demand create inefficiencies that may lead to misallocation of capital, value destruction and wasted resources; simply some capital is not put in use in the best way and companies on the other site may have to bear too high cost of capital and select projects with higher risk profiles to survive.

Benefits provided by this new technology doesn’t come without problems however Many investors or advisors, especially the “old school” often used to make deals face to face in golf clubs through long standing relationships, express disbelief. Some are worried that technology might take away businesses; some are turned away by dubious market participants. There’s some merit in that; quality of input is sometimes questionable. There are cases of buyers or sellers making false presentation of their abilities much like in a “push marketing” fashion; sometimes their intentions are not that innocent. Platforms are making efforts to remedy this by screening participants and providing research. In our opinion however, this poses a dilemma: should companies strengthen controls and by that increase operating costs, transaction fees and unintentionally drive away even legitimate liquidity or rate participants based on performance and simply caution buyers that some homework is required on their site? In the end, that’s part of the value brought on the table by knowledgeable advisors. We support the second option; see our views on operating models here.

As mentioned at the discussion, PCE adoption is increasing. Their establishment is pretty much a wish come true for many buyers, sellers and advisors spending immense amount of time and energy to communicate market opportunities. After all, we are living in a viral world; once an operating model proves itself it can grow quickly. According to the panel, it is estimated that PCEs is a promising market of $10bn. We would place the medium term target much higher. Another interesting point is that not all platforms are the same. Much like stock exchanges and darkpools, PCEs have different operating models and target different clientele. SecondMarket’s model focuses on pre-IPO stock while AxialMarket and MergerID are mainly geared towards control transactions and the middle market.

SecondMarket (formerly Restricted Stock Partners) was founded by Barry Silbert in 2004 to offer liquidity for restricted securities in public companies. Barry mentioned in an interview that had own experience in that from when working at Hoolihan Lockey and had to find buyers for parts of bankrupt Enron. SecondMarket gradually introduced trading for auction-rate securities, bankruptcy claims, limited partnership interests, structured products (MBS, CDOs, ABS), whole loans, private company stock, and government IOUs. Private stock was added two years ago. Trading is mainly geared towards pre-IPO companies and their employees on the supply side and venture capitals and high net worth individuals on the buy side. It has attracted much publicity and fame through trading stocks such as Facebook, Groupon and Linkedin.

SecondMarket surpassed a half-billion dollars in private company transactions since this market was launched in April 2009. In fourth quarter of 2010 transaction fees more than doubled compared to the previous quarter, to all times high (probably helped by the Facebook stock that accounted for around 40% of volume). At the same time market participants rose to 35,000 compared to little more than 5,000 a year ago. Companies with stock trading at SecondMarket, can control trading terms. It comes at no cost to them but sellers have to pay a 3-5% fee on transactions. According to Barry Silbert the differentiating factor between stocks traded at SecondMarket and traditional stock exchanges will at some point simply be the platform used. The companies would then choose the venue that better suits their needs. That’s interesting; after darkpools, stock exchanges may also see business taken away by PCEs in the future.

SecondMarket has already gained market recognition. It was named 2011 Technology Pioneer by the World Economic Forum and one of the “Top Fifty Tech Startups You Should Know” by BusinessWeek. Fast Company recognized it as one of eight startups “brimming with hope” for the financial industry. AlwaysOn Media named it as the overall winner of the “Global 250” list of the top private companies in the world.

AxialMarket (formerly Cathedral Partners) is focused on middle market control transactions basically catering to business owners. It was founded by Peter Lehrman with background in the Gerson Lehrman Group, the online community for on-demand consulting services. Peter is passionate for high tech B2B marketplaces, even where many thought they couldn’t exist. Probably that drove him to establish AxialMarket in 2007; outstanding foresight admittedly.

Since AxialMarket’s inception, over 3,000 privately held companies were sold through it. In the first quarter of 2011 over 500 opportunities, a 12% increase, with over $7billion in revenue and $800M in EBITDA were delivered via AxialMarket. Its platform includes over 1,200 qualified M&A advisors and private business owners. Apart from enabling transactions it also offers proactive research over targets and industries. AxialMarket follows a mixed subscription and transaction model. Most of transactions are concentrated in North America. It has strong presence in the US private equity industry.

MergerID is part of the Pearson/Financial Times group. It was founded by Dan Confino, a seasoned international M&A lawyer now based in London. MergerID leverages a strong global footprint and market insights to provide value added M&A information to its members. After all, Mergermarket a leading information platform for the M&A market, is also part of the FT group. MergerID focuses more on the CFO community and the middle market. It has adopted a membership model charging no commission on deals executed. In the first year of its operation (was launched in September 2009), over 25,000 matches between buyers and sellers have been recorded. Its platform includes more than 1,300 companies in 65 countries that is present.

According to Jonathan Goor, Managing Director of MergerID: “Through MergerID, users can effortlessly access a global audience. The interest in all the BRIC and aspirant BRIC countries as well as in the Middle East and Africa has been fantastic so far…” According to Mergermarket data, the total value of cross-border transactions rose by 60% in first half of 2010 reaching 31% of global deal value. Alongside the interest from western world to the BRICs, Mergermarket data shows that emerging market companies are also increasingly acquiring abroad. Outbound deal activity from the emerging markets has risen 318% by value and 111% by deal count in the first half of 2010.

The above platforms are not the only ones, however they are the early market participants and among the most popular. Many more new competitors have started to appear and raise capital (see our post on that here). Hopefully competition will increase product awareness and liquidity for private transactions. After all maybe PCEs are the best platform for investors and companies especially in middle market: in a stock market plagued by short-termism, analyst pressure, where average stock holding period has fallen to 6-7 months and high frequency trading accounts for as much as 70% of trading, PCEs can be a more suitable venue for some companies and long term investors (even though the motives for investing in facebook stock might be speculative..).

Will be interesting to see at some point research on the cost of capital for companies trading in PCEs versus that for listed companies (especially those not actively trading and not followed by many analysts). And one more topic to research: valuations and volatility of private equity investments based on data from PCE trading; we bet that portfolio managers, wealth advisors and accountants would love to see that.

—————————————-
The Transatlantic Business Forum is a portal, online community of professionals and consulting firm that aims to facilitate discussions on international business and especially between Europe and the Americas and promote and facilitate opportunities for cross border capital flows be it Mergers & Acquisitions, Partnerships or Trade. Contact at: info@transatlanticbusinessforum.com.
—————————————-

Moody’s downgrades Greek debt; says it’s speculative.. Really?

Moody’s today downgraded Greece’s debt by three notches down to Ba1, lower than Egypt’s. Pretty much beating a dead horse. Greece is mostly out of debt markets and will remain like that for a year or so until internal structural reforms take shape. EU periphery’s debt has thus become a mostly internal EU issue. Political rhetoric apart, EU is probably holding a tough stance to keep pressure on reforms. Greece for example has introduced all requested reforms but now has to leave time to sit in; while also increase tax revenues at least from unreported activity (Greece has high self employment rates and that’s not straightforward to tax).

EFSF’s chief Regling recently stated that Greece’s plan implementation is going well and that Portugal and Spain seem safe for now. Same point made by IMF’s European chief Antonio Borges on the back of Moody’s downgrade. There’s certainly room to maneuver when it comes to fiscal policy within the periphery, as well as ability to support from EU’s core. A default wouldn’t benefit anyone since European banks hold much of periphery’s debt. If EU wants to provide support through the EFSF or ECB, it certainly can. So this downgrade or subsequent market speculation might not make a difference. Internal reforms are policy measures that with solvency risk out of the picture, their resolution is going to drag for some time. Seems like a long trade for shorts; do they have the time for that? On the other hand seems that shorts have moved to the US$ in light of ECB’s interest rate hike.

There can be an alternative reading to this downgrade though (which by the way happened just days before EU’s leadership meeting and the day before Greece was supposed to tap into markets for a 6month T-bill issue). Could this just be another act in the clash between the EU and rating agencies? EU is skeptical of their ratings and have placed them under supervision (from the European Securities and Markets Authority) so this might be some power struggle play unfolding. Credit ratings seem to place themselves on the buyers’ side; is this some market strategy shift at least on the sovereign debt sector? Due to this timing it will also be interesting to see whether ECB will step in support Greece’s issue as probably did with Portugal.

And by the way, was anybody waiting for Moody’s to call Greece’s debt speculative just now? Following the crisis, rating agencies are under fire on all fronts. It’s only opinions they say they are expressing. Thank you, we have ours too (and as history showed any sophisticated investor should better have their own going forward too).

PS. Stay tuned for additional commentary on why fiscal policy on its own is not sufficient to take Europe’s periphery out of the crisis and why growth policies are urgently needed.

Related links:
http://www.reuters.com/article/2011/03/07/us-eurozone-idUSTRE72345N20110307
http://www.reuters.com/article/2011/03/07/us-imf-greece-borges-idUSTRE72642V20110307
http://news.yahoo.com/s/nm/20110305/bs_nm/us_eu_regling
http://blogs.wsj.com/source/tag/european-securities-and-markets-authority/#
http://in.reuters.com/article/2011/02/24/usa-ratings-sandp-idINN2427345520110224

Private stock exchanges update: Capital starts flocking in; great potential for this disruptive technology

Private stock exchanges is a popular topic for this blog (after all we have as well put together a business pitch for a platform as early as 2009; scroll to the end of the post for the link). We can’t help but revisit the topic as this new disruptive technology starts to gain acceptance, something that will rapidly revolutionize financial markets (and generate some good profit for their users and shareholders….). A long awaited useful tool for investment professionals this technology’s introduction hasn’t been easy and still has ways to go.

One of the earlier platforms, Secondmarket, was developed by a young M&A professional facing a common frustrating feeling among investment bankers that try to shop around large amounts of illiquid investments. It is however the trading of private stocks such as those of facebook that helped attract attention to Secondmarket as well as Sharepost; one more sign of business catching up with technologies in unintended ways. And this way, trading platforms started to become a way for private investors to tap into promising returns, once only accessible to private equities and bank clients through private placements. This has recently led SEC to investigate the valuation of securities in these placements to avoid conflicts of interest; one more indication of those platforms’ increased popularity. Other market participants such as MergerID (part of the Mergermarket/Pearson(FT) group) and Axial Market stay focused on outright sale of whole companies.

Market participants are increasing almost by the day and start attracting investor attention. GATE Technologies recently raised $3.6m of new funding from private investors. Xpert Financial, who raised $3m from famous venture capitalist Tim Draper in 2009, offers an SEC approved electronic platform for secondary offerings similar to Nasdaq. More competitors will probably appear as the market will follow the usual pattern of early product introduction: many early adopters vying to penetrate the market followed by consolidation around the fittest. At this point there’s room for all, as long as they have the necessary funding to reach sustainable operations. Existing platforms operate under different execution/membership models and focus in different markets allowing a choice of service to users, much as darkpools do in the traditional exchanges’ space.

What will be the critical success factor to our opinion is the ability to secure liquidity from both buyers and sellers, through aggressive business development and proactive communication of opportunities. System integrity and credibility is another important parameter which will develop as users and regulators become more familiar with the technology. At this point why wouldn’t regulators some day oblige financiers to execute deals through this platforms rather than offline if they are able to secure sufficient liquidity and better execution terms there (along the lines of the MiFID/Best Execution guidelines) further driving their adoption and trading proceeds?

Apart from trading in promising private company stock; there’s a compelling efficiency rational giving birth to such exchanges. Instead of wasting much of a banker’s time on market screening, cold calling, correspondence, etc, using an online tool one can minimize logistics and focus on the higher value parts of a deal (i.e. negotiating and deal structuring); keeping thus fees low and profits high. This way many more middle market deals will get done; even if don’t look that promising at first sight. There couldn’t be a better timing for this product due to capital demand from startups and mid size companies that need to grow out of the recession at the same time that are underserved by the banking system in the aftermath of the financial crisis.

Other product drivers are: increased familiarization with online trading/platforms (darkpools/online trading have changed the market landscape for traditional exchanges/brokers), increased use of social networking especially by the younger generation of professionals, globalization (in today’s world, sources and users of capital increasingly don’t reside at the same location) as well as increasing numbers of high net worth and knowledgeable investors. The latter can now bypass intermediaries through these platforms directly investing on targets. This can as well revolutionize wealth management. An interesting twist to that are platforms specializing in social investing/giving. These platforms can benefit the sizeable, at least in the US, nonprofit sector but also cure some inefficiencies and credibility problems there. Such example is the GATE Impact platform which is supported by Prudential’s Social Investments program.

Finally, but very importantly, this new technology can serve a great good to financial markets as it will increase transparency over private market transactions and provide a point or reference for finance professionals and regulators to value illiquid investments; a malady behind the latest financial crisis.

We will be following news with excitement and look forward to exponential growth for this product as well as M&A activity, especially in middle market.

You can see our views on the topic as well as the business case for one such trading platform in a presentation/business pitch we prepared as early as 2009:
http://www.transatlanticbusinessforum.com/About_Us.php
http://www.slideshare.net/pchatz12/middle-market-ma-platform-business-pitch-2975365

The US recovery, the European debt Crisis and Gordon Gekko; still to the point

Ok, this post has a light tone; as much as one can observe the economy this way.

First about the European debt crisis: Portugal and Spain are coming into the spotlight. Most probably will be the next ones to seek IMF/EFSF support. That’s if the ECB or somebody else comes to aid. They will do so if there’s significant confidence over their policies; the jury is still out on that. That apart, everything looks like the Greek story all over again; one year later. The only difference is that while Portugal’s and Greece’s problems have the same culprit in their public sector, Spain’s problems come from the banking sector. If the same story is repeated, it should go like this: once government liquidity dries out the macro funds will attack driving up spreads. Why? Just think of Bud Fox asking Gordon Gekko why he had to break apart his father’s company:

Bud Fox: Why do you need to wreck this company?
Gordon Gekko: Because it’s WRECKABLE, all right?

Simple. Hopefully something good will come out of all this in a more coordinated EU economic policy.

Now coming to the US recovery: after all the drama about the double dip recession the economy seems to recover. Unemployment and real estate prices apart, the stockmarket and corporate profits are doing well, very well indeed. We are at the point that companies disappoint even when they hit the higher profitability in a decade as was the case with Ford recently. “Buy the rumors and sell the news” at its best. It seems that the FED has averted a prolonged crisis. However, I don’t think that quantitative easing will help reduce unemployment, at least not directly, as it used to happen in the past when lower rates could spur labor intensive investment. Times have changed and in a global economy unemployment is more of a structural problem that has to be dealt from market participants (in the absence of government interference). On the positive side though, I believe that FED’s strategy is rather forcing investors to flee risk free assets and invest in equities in order to counter future inflationary pressures. This will improve consumer feeling because of their inflated nests and also remedy the banking sector’s maladies by inflating real estate prices to catch up with historical costs.

Going back to the crisis though, what would Gordon say about where we are standing now?

Bud Fox: How much is enough?
Gordon Gekko: It’s not a question of enough, pal. It’s a zero sum game, somebody wins, somebody loses. Money itself isn’t lost or made, it’s simply transferred from one perception to another.

In other words: money was not lost; just transferred. Now has to go back to work. Won’t be surprised to see the Dow hit 2007-2008 levels by the end of the year. Sad to see the unemployment persist though and not being tackled. It seems as a social issue rather an economic one anymore.

P.S. Talking about Gordon Gekko my thoughts and wishes go to Michael Douglas. Wish him well. Great actor.

Regulatory Framework Overhaul- Hedge Funds and Tax Havens; but what about supervision?

There have been strong voices calling for revising the financial sector’s regulation including that for hedge funds throughout the financial crisis and leading up to the G20 meeting.  In this context the European Commission unveiled its much awaited draft proposal of a Directive on Alternative Investment Fund Managers.  The draft Directive will introduce licensing and reporting requirements for EU-domiciled managers of alternative investment funds. Once considered and approved by the European Council and the European Parliament, the Directive will enter into force, but likely not before 2011. The topic came up at a recent NYSSA panel that I co-chaired and a useful reference to that is provided by March MacHarg of Debevoise & Plimpton.

Outside Europe the G20 has decided to strengthen regulation globally with the introduction of the Financial Stability Board (FSB).  Actions in this front are yet to be clarified but probably are going to move slowly.  The US has outlined in the meantime a reform of regulatory framework that will probably steer much discussion and has already attracted much opposition but it seems that this is central to Obama’s administration agenda.  What I really find interesting in the discussion regarding averting financial crises are two points:

The notion of “Too big to fail” is under increased skepticism.  For years there was a theorem that when a company was too big somehow it wouldn’t fail. Probably there was the assumption that there was too much wisdom possessed within in, too many repercussions from a possible fallout.  At least the second was proved to be right with the Lehman bankruptcy but what people come to focus upon now is the connection between country GDP and financial assets at risk.  That along with the notion that as a recent NY Times article put it ”banks that, in life, are global in scope, but national in death when they become wards of the taxpayers” and that had at least brought to the knees whole nations like Iceland (UK, Switzerland, Belgium where also affected).  US is much safer when it comes to this ratio but still was affected.  Hence it will be interesting to see who will be footing the bill in the future and who will be regulating and supervising.  And that gets me to the second point: supervision.  There’s a saying that I’m familiar with saying that “there’re already a lot of laws what we lack is implementation (or supervision)” I wouldn’t like to draw examples from recent fallouts but clearly supervision is key otherwise people are just window dressing.  In this respect I’ve read with interest Britain’s hesitation towards a pan-European supervisory body although it accepts common regulation.  Some cite reservation over EU bureaucrats, probably different systems but this is one very interesting story unfolding.

On a different front the tax haven status of certain countries has come under increased scrutiny creating tensions even within European Union members and leading to review of bank secrecy laws in Switzerland and Luxembourg. 

Related Articles:  European Commission unveils tough hedge fund directive, The Telegraph 29 Apr 2009, Reuters Summit-Regulatory heat turned up on hedge funds, Reuters, Tue Apr 28, 2009, UPDATE 1-Eurogroup’s Juncker: no clear way out of crisis, Reuters, Wed Apr 15, 2009, Austria, Luxembourg, Belgium escape tax blacklist, euobserver 3, April 2009, U.S. financial regulation reforms outlined, Reuters, June 15, 2009, In Britain, an Aversion to Rules From Europe, NY Times, June 17, 2009, Brown agrees to common EU rules for financial oversight, . The Times (London) (19 June, 2009), Global coordination of regulatory overhaul falls apart, . Financial Times (free content) (17 June ,2009)

Limited effect from IFRS adoption in the US

A new academic study shows that there will be very limited if any effect from the adoption of IFRS in the US.  The study mainly focuses on effects in the capital markets i.e stock liquidity, cost of capital and stock valuations (the complete study can be found here).  It seems that companies that benefit from that are those early adopters in countries with relaxed regulatory or supervision frameworks.  That means that investors appreciate increased quality in reporting and disclosures from IFRS adoption as well as easier comparability.  However what it indicates is that the IFRS will not really affect the markets.  Professional experience have also showed that it will not significantly affect as well the overall compliance system as US GAAP are already a high quality reporting system and supervision in US is strict compared to other countries.  IFRS and US GAAP are also converting on various issues like in M&A accounting.  So this reduces the amount additional work that accounting professionals will have to perform.  The only issue is probably related to the cost of first time implementation as well as educating the professionals to the new standards and most importantly according me to a new approach on auditing which under IFRS emphasizes “substance over form”.  The SEC under its previous administration has manifested its commitment to a rather quick IFRS adoption which is yet to be confirmed by new management.  The Obama administration is also committed to the harmonization something that is within the topics of the Transatlantic Agenda as well. 

On a related issue PCAOB has put on hold for up to three years its plans to inspect any non-U.S.-based registered audit firm acknowledging problems with getting international inspections done.  Again this probably comes down to differences in regulatory frameworks.

You may contact me if you need information regarding differences between IFRS and US GAAP.

Related Articles: SEC: Early IFRS Adoption Will Cost Firms $32M, CFO.com November 17, 2008, Study Predicts Little Benefit to Adopting IFRS in U.S, IFAC Applauds US Administration’s Support for Global Accounting Standards in US Financial Reform Proposal, IFAC June 18, 2009, PCAOB Votes to Delay Some International Inspections, ComplianceWeek June 26, 2009

Regulation for global fianancial markets

The G20 has decided to strengthen regulation globally with the introduction of the Financial Stability Board (FSB) that has been proposed to take this role at the G20.  Europe is very interested in that although there are such voices in the US as well.  Jean-Claude Juncker (Eurogroup’s head) statement that the Anglo-Saxon financial model is dead, regulation is needed.  It will be interesting to see developments in this area.  

 

There are various interesting question to be answered regarding global regulator; for example how possible that is considering differences in legal systems?  From another view in the past there were many concerns over too much regulation in the US (for example from Sarbanes-Oxley).  It was suggested that because of that NYSE was losing market share over the LSE.  Is this paradox? Will global adoption of IFRS help in this way?  I won’t argue the technical robustness of IFRS but what I find fascinating is the notion of “substance over form” which may make “window dressing” more difficult to defend in retrospect.