Tag Archives: Μνημόνια

Κόκκινα Δάνεια και Πλειστηριασμοί: Μέγεθος Φαινομένου, Αιτίες και Αποτελέσματα. Από το Επιλεκτικό Grexit στο Σκάνδαλο της Ανακεφαλαιοποιήσης των Τραπεζών

Βαδίζουμε πλέον στην τελευταία περίοδο των μνημονίων, εάν πιστέψουμε το κυβερνητικό αφήγημα και κάποιους πολιτικούς και ΜΜΕ στην Ευρώπη, αν και βέβαια κάτι τέτοιο δεν το συμμερίζεται και η Ελληνική κοινή γνώμη. Και πώς να το πιστέψει εξάλλου αφού όπως έχουμε αναφερθεί αλλού, δεν είναι δυνατή η λειτουργία της χώρας για μακρό διάστημα με τόσος χρέος χωρίς υποστήριξη και χωρίς μια σημαντική και βιώσιμη ανάπτυξη. Παρόλα αυτά μια από τις τελευταίες υποχρεώσεις πριν τελειώσει η εμφανής τουλάχιστον μνημονιακή περίοδος, η οποία προωθείται επειγόντως αυτόν τον καιρό, είναι το ξεκαθάρισμα των χαρτοφυλακίων των τραπεζών από κόκκινα δάνεια. Αυτό θα πρέπει να γίνει μεταξύ άλλων με πωλήσεις δανείων και πλειστηριασμούς. Είναι ίσως και το πιο δύσκολο ή επώδυνο μέτρο μια που μπορεί να προκαλέσει μαζικές αντιδράσεις ειδικά μετά από οκτώ χρόνια κρίσης χωρίς τελειωμό. Στο τέλος κουρεύουν το γαμπρό όπως λέει και η παροιμία…

Η εξήγηση για την απόφαση αυτή είναι ότι το επιτάσσει η Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα (εδώ και αρκετό διάστημα) ώστε να υπάρξει ξαλάφρωμα των τραπεζών, να απελευθερωθούν τραπεζικά κεφάλαια ώστε να μη χρειαστεί ακόμα μία ανακεφαλαιοποίηση και να αποδοθεί το χρήμα αυτό μετά στην οικονομία. Είναι αλήθεια ότι λείπουν κεφάλαια, από την άλλη είναι αλήθεια ότι οι μέτοχοι των κατ’όνομα Ελληνικών τραπεζών που είναι μερικοί πολύ μεγάλοι ξένοι επενδυτές, έχουν ζημιωθεί σε μεγάλο βαθμό έως τώρα από τις προηγούμενες ανακεφαλαιοποιήσεις. Μάλλον θα προσπαθούν να αποφύγουν να ξαναβάλουν το χέρι στη τσέπη.  Από την άλλη ίσως κάποιοι περιμένουν να ωφεληθούν από αυτές τις ρευστοποιήσεις.

Μέγεθος Φαινομένου και Χαρακτηριστικά των Κόκκινων Δανείων

Υπάρχουν γύρω στα €100 δις σε μη εξυπηρετούμενα ή σε καθυστέρηση δάνεια τα οποία με βάση τα δεδομένα αποτελούν σχεδόν το ήμισυ των τραπεζικών δανείων.  Από τα δάνεια αυτά τα επιχειρηματικά είναι τα περισσότερα (περίπου €64 δις) και ακολουθούν τα στεγαστικά με €28 δις και τα καταναλωτικά με €15 δις τα οποία συνήθως είναι και χωρίς ή με μειωμένες εξασφαλίσεις (τα πάλαι ποτέ διακοποδάνεια, εορτοδάνεια, δάνεια αγοράς αυτοκινήτων κ.α.).

Από τα επιχειρηματικά το 25% αφορά μικρές επιχειρήσεις (δηλ ατομικές ή μέχρι 9 άτομα και το 37% μικρομεσαίες (δηλ 9-250 άτομα). Πολλά από τα δάνεια αυτά έχουν εξασφαλίσεις προσωπική περιουσία των δανειοληπτών και σε αυτές τις περιπτώσεις κινδυνεύουνε ακόμα και πρώτες κατοικίες επιχειρηματιών ή εγγυητών με κατάσχεση. Βέβαια πολλές από αυτές τις μικρές, πιθανότατα κυρίως εμπορικές επιχειρήσεις, είναι θύματα της κρίσης, της μείωσης της κατανάλωσης και της αύξησης των φόρων. Άρα τιμωρούνται για λόγους πέρα από αυτούς. Κατά πληροφορίες οι Ελληνικές τράπεζες έχουν καλύψεις για το 50-70% αυτών των υπολοίπων, δηλαδή περίπου το μισό από αυτό το ποσό είναι ανακτήσιμο με βάση υποθήκες, κάτω φυσικά από κανονικές συνθήκες, δηλαδή σε περιπτώσεις βεβιασμένων κινήσεων το έσοδο ίσως να’ναι και μικρότερο. Επίσης έχουν προχωρήσει σε λογιστική απομείωση μέσω προβλέψεων των απαιτήσεων αυτών αναλόγως και με την επικινδυνότητά τους, πχ στα στεγαστικά μπορεί να είναι 30% ενώ στα καταναλωτικά περισσότερο. Τι σημαίνει αυτό; Ότι η τράπεζα παραδέχεται εσωτερικά και προς τους μετόχους της ότι δεν θα εισπράξει όλο το ποσό αν και από τον δανειολήπτη διεκδικεί το 100%.

Αυτό που είναι ενδιαφέρον είναι ότι τα δάνεια των μεγάλων επιχειρήσεων (€15δις) συγκεντρώνονται σε λίγους μεγάλους ομίλους και κλάδους οι οποίοι μπορεί να είναι και προβληματικοί. Εντοπίζονται ας πούμε €4,5 δις. κόκκινων δανείων σε 5 κλάδους της Οικονομίας (τουρισμού, τροφίμων και ποτών, υγείας και φαρμάκων, μεταφορών και ιχθυοκαλλιεργειών) ενώ περίπου 168 όμιλοι με 820 επιχειρήσεις, οι οποίοι έχουν περίπου €11 δις. ευρώ μη εξυπηρετούμενα ανοίγματα.  Κάποια ίσως δεν έχουν πραγματικά δυνατότητα αποπληρωμής λόγω συνθηκών της αγοράς. Από την άλλη εάν ήταν δυνατό να εισπραχθούν οι απαιτήσεις από τους μεγαλόσχημους οφειλέτες με τον έναν ή τον άλλον τρόπο τότε θα υπάρξει πολλαπλάσιο όφελος από το κυνήγημα εκατοντάδων χιλιάδων μικροοφειλετών.

Πρόγραμμα πλειστηριασμών

Τα κόκκινα δάνεια λοιπόν πρέπει να μειωθούν κατά €40 δις (σε τιμές πριν από την κρίση) σύμφωνα με τις επιταγές της ΕΚΤ. Η μείωση εκτιμάται ότι μπορεί να γίνει με ρυθμίσεις, διαγραφές και πλειστηριασμούς αξίας €11,5 δις που αντιστοιχούν σε 130.000 ιδιοκτησίες. Ο στόχος είναι να εισπραχθούν €1,5 δις από 10.000 πλειστηριασμούς το 2010 (δηλ. μέση αξία πλειστηριαζόμενων ακινήτων τα €150.000 τα οποία πριν την χρήση μπορεί και να ήταν 30% παραπάνω δηλ. στα €200.000). Για τα επόμενα χρόνια ο σχεδιασμός είναι να ενταθούν οι πλειστηριασμοί με 40.000 κατ΄έτος μεταξύ 2019-2021 και να αποφέρουν τα υπόλοιπα 10 δις. Μάλλον σχετικά φιλόδοξο ακούγεται.

Για να αποφευχθούν οι κοινωνικές αναταραχές και αντιδράσεις από τους πλειστηριασμούς υπάρχει νομική προστασία (μετά από υπαγωγή στους νόμους Κατσέλη-Σταθάκη) για τους πλειστηριασμούς πρώτης κατοικίας και τιμές ακινήτων μέχρι € 180.000 για εργένηδες και έως € 280.000 για οικογένειες. Αυτοί οι περιορισμοί της πρώτης κατοικίας όμως λήγουν το 2019. Επίσης δεν καλύπτουν τα ακίνητα που χρησιμοποιούνται ως εξασφάλιση επιχειρηματικών δάνειων. Αυτά θα πρέπει να είναι αρκετά (έχει αναφερθεί 50.000), λαμβάνοντας υπόψη τον μεγάλο αριθμό μικρών επιχειρήσεων στην Ελλάδα καθώς και την καταστροφή που προκλήθηκε από την ύφεση και το πρόγραμμα «διάσωσης». Ήδη έχουν πραγματοποιηθεί πλειστηριασμοί πρώτων κατοικιών από εγγυήσεις σε επιχειρηματικά δάνεια που αφορούσαν μάλιστα και μικρές ιδιοκτησίες, κάτι το οποίο είναι λυπηρό. (σημ. οι πλειστηριασμοί αναρτώνται κάθε εβδομάδα στην ιστοσελίδα www.tnomik.gr αλλά παρακολουθούνται και από διάφορες ακτιβιστικές οργανώσεις)

Παράλληλα, από τις αρχές του 2018, τα ακίνητα μπορούν να πωληθούν σε fund-κοράκια. Εξ ου ακούγεται μάλλον και ότι οι επενδυτές επιστρέφουν στην Ελλάδα … Οι αξίες αυτών των ιδιοκτησιών είναι κατά πάσα βεβαιότητα πολύ χαμηλότερες από ό,τι πριν από την κρίση και θα πωλούνται σε ένα κλάσμα της ονομαστικής αξίας των δανείων σύμφωνα και με την παγκόσμια πρακτική. Αυτά τα fund δεν υπόκεινται στους περιορισμούς προστασίας πρώτης κατοικίας.

Να σημειώσουμε επίσης ότι εκτός από τα υποθηκευμένα ακίνητα των κόκκινων δανείων πλειστηριασμοί θα γίνουν και για οφειλές προς το δημόσιο όπου δεν ισχύει και η προστασία της πρώτης κατοικίας. Περίπου €100 δις είναι οι οφειλές στο δημόσιο αν και οι περισσότερες οφειλές, 80%, είναι κάτω των €2.000. Οι οφειλές που χρωστούν περισσότερα από €10.000 είναι 290.000 και άγνωστο πόσα ακίνητα θα βγουν σε πλειστηριασμό (από 1η Μαΐου). Ενδιαφέρον θα’ναι το τι συμβαίνει αν ο ιδιοκτήτης του ακίνητου χρωστάει και φόρους και το δάνειο και εάν τα έχουν διπλομετρήσει ποιος θα προλάβει να εισπράξει..

H βιομηχανία των πλειστηριασμών και ληξιπρόθεσμων απαιτήσεων στην Ελλάδα

Το θέμα των πλειστηριασμών δεν είναι νέο. Έχουν γίνει ήδη πολλοί. Περίπου 290.000 έχουν πραγματοποιηθεί τα τελευταία 10 χρόνια και πάνω από 160.000 από το ξέσπασμα της κρίσης το 2010. Παρόλα αυτά ακόμα να ξεκαθαρίσουν τα δάνεια των τραπεζών. Η διαφορά πλέον είναι .ότι οι πλειστηριασμοί θα μπορούν να είναι και ηλεκτρονικοί με το οποίο εικάζεται ότι μπορούν να αντιμετωπιστούν οι αντιδράσεις από τις διάφορες οργανώσεις. Και πώς να μην υπάρχουν άλλωστε;  Μετά από τόσα χρόνια κρίσης χωρίς τέλος η κοινωνία έχει εξαντληθεί και απελπιστεί.

Έως το τέλος του 2017 είχαν πουληθεί σε funds ή διαβιβαστεί σε εταιρίες διαχείρισης δάνεια αξίας €6 δις. Τα πακέτα αυτά αφορούσαν κυρίως σε κατώτερης ποιότητας δάνεια κυρίως καταναλωτικά που δεν έχουν εξασφαλίσεις άρα είναι δύσκολη η αποπληρωμή. Τέτοια πακέτα έχουν πουληθεί στο 3% της αξίας τους κατά τα ισχύοντα και διεθνώς. Τα στεγαστικά και τα ενυπόθηκα επιχειρηματικά μπορούν να αποφέρουν περισσότερα αλλά συνήθως με βάση του τι συμβαίνει και διεθνώς (και σε χώρες με καλύτερες οικονομικές συνθήκες) δεν υπερβαίνουν το 20% της αρχικής αξίας ή έστω μέχρι 35%. Μεγάλο ρόλο παίζει τι δάνεια περιλαμβάνονται και τι εξασφαλίσεις σε αυτές τις πωλήσεις καθώς πολλές φορές πακετάρονται μαζί δάνεια διαφορετικών τύπων και με διαφορετικού είδους και ποιότητας εξασφαλίσεις (δηλ. εξαρτάται αν τα ακίνητα είναι σε δημοφιλείς περιοχές ή όχι κλπ).

Μέσα στο 2018 ετοιμάζονται προς πώληση δάνεια αξίας ακόμα €7,4 δις από την Alpha Bank, την Πειραιώς και την Εθνική. Αξίζει όμως να αναλυθεί, κυρίως από τους δανειολήπτες που τα δάνειά τους παραχωρούνται (και οι οποίοι θα πρέπει να ειδοποιούνται προηγουμένως) τι αντιπροσωπεύουν αυτά τα πακέτα και τι τελικά εισπράττει η κάθε τράπεζα. Για παράδειγμα, στο προς πώληση πακέτο δανείων της Εθνικής εκτιμώμενής αξίας €1,9 δις περιλαμβάνονται απαιτήσεις ονομαστικής αξίας €5,2 δις μαζί με πρόστιμα και τους τόκους. Η Εθνική έχει ήδη λάβει προβλέψεις μη είσπραξης και τα έχει καταχωρημένα στα βιβλία της στο €1 δις. Αυτό σημαίνει ότι εάν κάποιος έχει πάρει ένα καταναλωτικό δάνειο €3.000 και μαζί με υπερημερίες έχει φτάσει τα €8.000 τότε η Τράπεζα περιμένει να εισπράξει €1.500 από τον ίδιο τον δανειολήπτη και εάν τα πουλήσει σε funds μπορεί να λάβει και το 5% του συνολικού ύψους τους, δηλ. €400 ή και λιγότερο.

Έως τώρα έχουν αδειοδοτηθεί από την Τράπεζα της Ελλάδος (Ν. 4354/2015) δέκα εταιρίες διαχείρισης δανειακών απαιτήσεων. Οι εταιρίες αυτές μπορούν να εξαγοράζουν δάνεια και να τα διαχειρίζονται όπως και ενυπόθηκα ακίνητα. Οι εταιρίες αυτές είναι οι:

  1. Cepal: σύμπραξη της Alpha Bank με την Ισπανική εταιρία διαχείρισης δανείων και ακινήτων Aktua (αρχικά ιδιοκτησίας του Αμερικανικού fund Centerbridge που πουλήθηκε εν συνεχεία στην Νορβηγική Lindorff το 2017 η οποία πρόσφατα συγχωνεύτηκε με την Σουηδική Intrum Justitia για να δημιουργήσουν την Intrum). Η εταιρία έχει ήδη εξαγοράσει καταναλωτικά δάνεια της Euronbank ενώ διαχειρίζεται και δάνεια της Alpha. Απασχολεί ήδη 200 άτομα.
  2. Pillarstone: σύμπραξη της KKR Credit (του μεγάλου Αμερικανικού επενδυτικού οίκου KKR), της Alpha Bank, της Eurobank και της EBRD. Η εταιρία δραστηριοποιείται κυρίως στην διαχείριση μεγάλων επιχειρηματικών δανείων με επικέντρωση αυτή τη στιγμή στην Φαμαρ (τη φαρμακευτική του χρεωκοπημένου ομίλου Μαρινόπουλου), την πτηνοτροφική μονάδα «Χρυσά Αυγά» και δυο άλλες εταιρίες. Η εταιρία πρόκειται να αγοράσει δάνεια αξίας €1.2 δις συνολικά.
  3. Financial Planning Services (FPS): θυγατρική της Eurobank η οποία διαχειρίζεται δάνεια της τράπεζας. Η εταιρία αναμένεται να φτάσει να απασχολεί 800 άτομα…
  4. Θεά Άρτεμις (δηλ. η θεά του κυνηγιού.… ποιος το σκέφτηκε αυτό το όνομα άραγε;!): είναι θυγατρική της Τράπεζας Αττικής και της Αγγλικής Aldridge EDC Specialty Finance, η οποία διαχειρίζεται ήδη επιχειρηματικά δάνεια της Τράπεζας Αττικής
  5. Independent Portfolio Asset Management: θυγατρική της Alvarez & Marshal (διεθνής συμβουλευτική με ειδίκευση στις αναδιαρθρώσεις επιχειρήσεων)
  6. Resolute Asset Management
  7. UCI
  8. B2Kapital
  9. QQuant
  10. DVO1 Asset Management

Εκτός από αυτές υπάρχει και ένας μεγάλος αριθμός εταιριών που παρέχουν εισπρακτικές υπηρεσίες σε έναν χώρο όπου δραστηριοποιούνται και δικηγορικά γραφεία και φυσικά και τα σχετικά τμήματα των τραπεζών. Σε σχέση με τις εταιρίες διαχείρισης απαιτήσεων αυτοί δεν έχουν ιδιοκτησία των απαιτήσεων αλλά παρέχουν υπηρεσίες (τηλεφωνική επικοινωνία) και συνεπώς έχουν και μικρότερα περιθώρια εξεύρεσης λύσεων εκτός του πλαισίου των οδηγιών που έχουν ήδη πάρει. Να σημειωθεί ότι και οι δυο τύποι εταιριών υπόκεινται σε νόμους όσο αφορά τις πρακτικές τους την επικοινωνία με πελάτες που οι ενδιαφερόμενοι θα πρέπει να τους ξέρουν γιατί σε περιπτώσεις παραβάσεων υπόκεινται σε πρόστιμα.

Τι συμβαίνει στο εξωτερικό

Οι πωλήσεις κόκκινων δανείων είναι μια συνήθης πρακτική στο εξωτερικό ειδικά σε ανεπτυγμένες κεφαλαιακές αγορές όπως των ΗΠΑ, εκεί που η εναλλαγή ανάπτυξης και ύφεσης είναι συχνό φαινόμενο και σχετικά αναμενόμενο. Μετά την οικονομική κρίση του 2008-2010 υπήρξαν μεγάλες επισφάλειες από δάνεια στις ΗΠΑ και στην Ευρώπη πολλά από τα οποία τράπεζες μεταβίβασαν. Στην Ισπανία π.χ. όπου υπήρξε πολύ μεγάλη οικοδομική δραστηριότητα που δεν συμβάδιζε με τα δεδομένα της οικονομίας κυρίως για κατασκευή παραθεριστικών συγκροτημάτων για βορειοευρωπαίους και είχαν δοθεί και πολλά στεγαστικά, πουλήθηκαν δάνεια αξίας πάνω από €100 δις από το 2010 μέχρι σήμερα και έχουν γίνει αρκετές κατασχέσεις. Αυτό δημιούργησε και πολλές αντιδράσεις στην κοινωνία. Ακόμα τα τελευταία τρία χρόνια έχουν πουληθεί δάνεια €63 δις στην Ιταλία, €73 δις στο Ηνωμένο Βασίλειο, μόνο περίπου €5δις στην Πορτογαλία και στην Ιρλανδία, που κατά τα λεγόμενα στον τύπο, πάει καλά και έχει υπερβεί τη κρίση, €37 δις…. Κύριοι αγοραστές των δανείων είναι μεγάλα Αμερικανικά funds όπως οι Cerberus, Blackstone, Fortress, Goldman Sachs, Oaktree, Lone Star. Οι πωλήσεις έχουν εξυγιάνει κάπως τα χαρτοφυλάκια των τραπεζών όπου πλέον έχουν επιστρέψει σε μια κανονικότητα στην Ισπανία με τα κόκκινα δάνεια στο 5% ενώ στην Ιταλία, Πορτογαλία και Ιρλανδία (που λέγεται ότι και ανέκαμψε…) είναι στο 15-20% ενώ στην Ελλάδα και Κύπρο στα δυσθεώρητα ύψη του 50%. Όμως το εάν έχουν οι τράπεζες όφελος εξαρτάται από την τιμή πώλησης.

Ποιο το όφελος από το ξεκαθάρισμα και γιατί τώρα;

          i.    Χαμηλό Τίμημα

Με βάση την ανάλυση που προηγήθηκε σχετικά με τις αξίες πλειστηριασμού προσπαθούμε να καταλάβουμε ποιο είναι το όφελος αυτή τη στιγμή κάτω από δύσκολες οικονομικές συνθήκες αν ο σκοπός είναι η άντληση σημαντικών κονδυλίων. Απ’ότι φαίνεται δε και από τις πεσμένες τιμές των ακινήτων τα προσφερόμενα τιμήματα θα είναι ακόμα χαμηλότερα σε σχέση με πριν την κρίση ή με το που θα μπορούν να βρίσκονται σε κάποια χρόνια. Μάλιστα στην περίπτωση καταναλωτικών δανείων το τίμημα θα είναι σχεδόν αμελητέο σε σχέση με το σύνολο της οφειλής (για αυτό και στην Αμερική πολλές φορές φιλάνθρωποι αγοράζουν τέτοια δάνεια και τα χαρίζουν). Από την άλλη είναι μάλλον σίγουρα ευκαιρία για τα fund-κοράκια αν μπορούν να διακρατήσουν τα ακίνητα για όταν θα έχει επανακάμψει η ζήτηση ή εάν μπορούν να μεταπωλήσουν αυτή τη στιγμή για περιπτώσεις ακινήτων σε περιοχές με ζήτηση.

        ii.    Χαμηλές Τιμές ακινήτων και η επιδραση της AirBnb

Οι όποιοι πλειστηριασμοί αυτή τη στιγμή θα μειώσουν περαιτέρω την αξία των ακινήτων λόγω υπερπροσφοράς, αυτό συνέβη στις ΗΠΑ. Υπήρξε μάλιστα και πίεση για ανάσχεση των πλειστηριασμών για ένα διάστημα για αυτό το σκοπό. Από την άλλη οι τιμές των ακινήτων έχουν ήδη μειωθεί πάρα πολύ λόγω της οικονομικής κρίσης, των φόρων και της μείωσης του πληθυσμού. H μείωση των τιμών υπολογίζεται σε 41% μεταξύ 2008-2015 και αποτελεί την μεγαλύτερη στην Ευρώπη σύμφωνα με μελέτη της PwC. Υπολογίζεται ότι έχουν χαθεί €2 τρις από την αξία των Ελληνικών ακινήτων σε σχέση με το 2008 σύμφωνα με στοιχεία του Γιάννη Περρωτή, διευθύνοντα συμβούλου της εταιρείας παροχής υπηρεσιών ακινήτων CBRE Atria και αντιπρόεδρου της Ένωσης Επενδυτών Real Estate και Εταιρειών Ανάπτυξης Ακινήτων. Μάλιστα μια πτώση στην τιμή των ακινήτων θα επιφέρει και πτώση στη αξία των χαρτοφυλακίων των τραπεζών (αφού θα πιεστούν να αναπροσαρμόσουν σε αγοραίες αξίες όλο το χαρτοφυλάκιο). Για αυτό εξάλλου σε πολλές περιπτώσεις που δεν επιτυγχάνεται ικανοποιητική τιμή στον πλειστηριασμό, αγοραστής είναι η ίδια η τράπεζα.

Η πτώση στην αγορά ακινήτων και οικοδομών είναι μια τάση που δεν είναι γρήγορα αναστρέψιμη και ίσως είναι από τις μεγαλύτερες ζημιές της κρίσης. Αυτό οφείλεται στο μεγάλο απόθεμα σπιτιών το οποίο εκτιμάται σε 6,4 εκατομμύρια (ή 1,7 κατοικίες ανά οικογένεια..! αφού υπάρχουν και αρκετές εξοχικές ή δευτερεύουσες) από τα οποία 300.000 εκτιμώνται ότι είναι άδεια. Με βάση την αύξηση του πληθυσμού και την μεταβολή του αποθέματος κατοικιών προβλέπεται ότι η αγορά θα επιστρέψει στα προ κρίσης επίπεδα μετά από 35 χρόνια κατά την PwC…

Όμως τα τελευταία χρόνια υπάρχει μια αναθέρμανση στις τουριστικές περιοχές λόγω της αύξησης του τουρισμού και της αγοράς σπιτιών για τη λειτουργία τους ως τουριστικά καταλύματα μέσω από ηλεκτρονικές πλατφόρμες όπως η AirBnb. Αν και αυτό δίνει μια ανάσα στην κτηματαγορά και έσοδα στην οικονομία θα πρέπει να είμαστε πολύ προσεκτικοί για τις συνέπειες για το κοινωνικό σύνολο μέσα από την αύξηση του κόστους ενοικίασης και άρα του κόστους διαβίωσης αλλά και την αλλαγή χαρακτήρα συνοικιών. Κάτι τέτοιο συνέβη στην Βαρκελώνη, στην Νέα Υόρκη και αλλού και έφερε αντιδράσεις.

Ήδη παρατηρούνται μεγάλες αυξήσεις ενοικίων σε συνοικίες της Αθήνας κοντά σε αξιοθέατα όπως π.χ στο Κουκάκι που σημειώνει σταθερή άνοδο τα τελευταία χρόνια και πέτυχε αύξηση 31% μόνο το 2017 ενώ θεωρείται ότι σχεδόν τα μισά σπίτια δίνονται για τέτοιες μισθώσεις. Επίσης 15% αύξηση υπολογίζεται ότι σημειώθηκε φέτος, εν μέσω κρίσης, στο κόστος της φοιτητικής στέγης.

Το μεγαλύτερο όφελος από την αύξηση των τιμών των ακινήτων θα την εισπράξουν αυτοί που έχουν πολλές ιδιοκτησίες σε τουριστικές περιοχές ή αυτοί που μπορούν να τα αγοράσουν φθηνά στους πλειστηριασμούς. Λέγεται ότι ίσως αυτό να είναι ένας σκοπός τους. Αναφέρεται ότι ξένα fund και άλλοι ιδιώτες ήδη αγοράζουν σπίτια στους ηλεκτρονικούς πλειστηριασμούς από το εξωτερικό. Ελπίζουμε κάποια έσοδα τουλάχιστον να επιστρέψουν στην οικονομία μέσω της φορολογίας. Από την άλλη πρέπει να είμαστε επιφυλακτικοί γιατί δεν ξέρουμε και πως θα χρησιμοποιηθούν τα σπίτια αυτά και τι προβλήματα ή ευκαιρίες μπορεί να δημιουργηθούν στις περιοχές αυτές και πως θα επηρεαστούν και οι τιμές στις γειτονικές περιουσίες.

       iii.    Μείωση εισοδημάτων

Το άλλο αρνητικό γεγονός αυτή την συγκυρία είναι η μεγάλη μείωση των εισοδημάτων σε σχέση με τις χρυσές εποχές της εισαγωγής του Ευρώ την προηγούμενη δεκαετία (όπου δόθηκαν φουσκωμένα δάνεια με βάση φουσκωμένους μισθούς) ή ακόμα και η απουσία εισοδημάτων εάν μιλάμε για τους τόσους άνεργους. Το μέσο διαθέσιμο εισόδημα έχει πέσει κατά 23% μεταξύ 2009 και 2016 από $24.600 σε $18.900 ενώ το ΑΕΠ/κεφαλή κατά 15% (σε πραγματικές τιμές). Η μείωση των μέσων ονομαστικών και πραγματικών μισθών για την περίοδο 2009 – 2016 ανέρχεται συνολικά σε 18,9% και 22,5% αντίστοιχα, κατά τον ΣΕΒ. Ίσως να είναι και μεγαλύτερη στην πραγματικότητα.

Μέσα στο κλίμα οικονομικής στενότητας τα νοικοκυριά έχουν μειώσει τα έξοδά τους. Σύμφωνα με ετήσια έρευνα της ΙΜΕ ΓΣΕΒΕΕ (Δεκέμβριος 2017) οι οφειλές προς τράπεζες είναι ένα έντονο πρόβλημα για τα νοικοκυριά με το 32,2% να εκτιμά ότι δεν θα μπορέσει να ανταποκριθεί στις δανειακές του υποχρεώσεις το επόμενο έτος, το 31,1% (450.000) να έχει ήδη ληξιπρόθεσμες οφειλές σε τράπεζες και το 25% να φοβάται για απώλεια της κατοικίας του.

Τo “Επιλεκτικό Grexit”

Καλώς ή κακώς το Grexit έχει συμβεί, αλλά όχι για όλους…:

  • Η οικονομία και η κοινωνία έχουν αποδεκατιστεί από την κρίση με την πτώση στο ΑΕΠ, στα εισοδήματα, την πτώση της ακίνητης ιδιωτικής περιουσίας, την ανεργία, τα κοινωνικά προβήματα και την μετανάστευση των νέων και των επιστημόνων. Ως απόδειξη αυτού η Eurobank έχει υπολογίσει ότι η μείωση στο εργατικό κόστος και στα άλλα έξοδα παραγωγής έχει μειώσει την πραγματική συναλλαγματική αξία στις διεθνείς εμπορικές συναλλαγές, κατά 20% σε σχέση με πριν την κρίση.
  • Από την άλλα, το ιδιωτικό χρέος έχει παραμείνει σταθερό στο 100% σε Ευρώ δηλαδή στο επίπεδο που είχαν διαμορφωθεί τα δάνεια πριν την κρίση (Σημ. το δημόσιο χρέος «κουρεύτηκε» κατά 53% το 2012 με το PS και αυτό επίσης παραμένει σε μη βιώσιμα ύψη). Δεν υπάρχει προοπτική εξόδου από το μνημονιακό καθεστώς(ή καθεστώς επιτήρησης) και την κρίση. Σύμφωνα με διάφορες εκτιμήσεις η Ελλάδα χρειάζεται επενδύσεις μεταξύ €50-100 δις αλλά δεν υπάρχει σχέδιο για να επιτευχθούν εκτός από ευχολόγια. Παράλληλα έχει στερέψει η αγορά από κεφάλαια λόγω του κλεισίματος της στρόφιγγας των τραπεζικών δανείων.

  • Η πραγματική αξία των δανείων υπολείπεται της ονομαστικής αξίας τους (under water): για παράδειγμα αν κάποιος έχει πάρει δάνειο για αγορά ακινήτου αξίας € 200,000 πριν την κρίση με εξόφληση σε 40 έτη και μηνιαία δόση €1,000-1,100 τότε αν μετά την κρίση το εισόδημα του μειώθηκε κατά 30% και η αξία του ακινήτου επίσης κατά 30% τότε το δάνειο κουρευόταν κατά 30% η μηνιαία δόση θα έπεφτε στα € 750 (με διάρκεια και επιτόκια περίπου τα ίδια). Το ίδιο φαινόμενο υπήρξε στις ΗΠΑ όπου μετά την κρίση του 2008 (που ήταν και ηπιότερη σε σχέση με την Ελλάδα αφού το ΑΕΠ έπεσε κατά 2-4% σε σχέση με 40% στην Ελλάδα, και η ανεργία ανέβηκε στο 10% αντί 25%) σχεδόν 4.5 εκατ νοικοκυριών (or1% του συνόλου) χρώσταγε περισσότερα από την αξία του ακινήτου.

Κακοπληρωτές: Ποιοι είναι;

Μέσα σε αυτό το κλίμα δεν είναι απίθανο ότι πολλοί δανειολήπτες να χρωστάνε και οι οποίοι υπολογίζονται σε 1,2 εκατομμύρια (δηλαδή ένας στους πέντε εάν μιλάμε με βάση τον ενεργό πληθυσμό;). Δεν είναι περίεργο το μεγάλο αυτό νούμερο;  Δηλαδή ή είναι στραβός ο γιαλός ή στραβά αρμενίζουμε που λέει και η παροιμία.

Αλλά εκτός από αυτούς που έχουν αδυναμία κάποιοι δεν θέλουν να πληρώσουν Αυτοί είναι οι λεγόμενοι στρατηγικοί κακοπληρωτές οι οποίοι υπολογίζονται σε 300.000. Ποιοι είναι όμως αυτοί; Είναι για παράδειγμα αυτοί που αντί να πληρώνουν το δάνειό τους προτιμούν να αγοράζουν φαγητό για την οικογένειά τους ή θέρμανση για το σπίτι ή να μορφώνουν τα παιδιά τους; Η είναι απατεώνες με offshore; Και ποιες από τις δαπάνες είναι περιττές και ποιες αναγκαίες και ποιος το καθορίζει αυτό και με ποια κριτήρια; Κατά την ίδια λογική και οι ασφαλιστικοί οργανισμοί έχουν μειώσει τις συντάξεις λόγω μείωσης της περιουσίας τους ακόμα και αν αυτό έχει κριθεί αντισυνταγματικό. Το ότι μειώθηκαν τα έσοδά τους όμως δεν έχει να κάνει κάτι με το τι είχε συμφωνηθεί με τους συνταξιούχους, το ίδιο που συμβαίνει δηλαδή και με τα δάνεια.

Εκτός από κάποιους ας πούμε «απατεώνες» ή ανεύθυνους είναι κάποιος κακόβουλος όταν έχει δει την αξία του ακινήτου του να πέφτει 40% αλλά όχι το δάνειο του και να έχει μειωθεί και το διαθέσιμο εισόδημα του κατά 20% και πάνω; Ή ας πούμε ότι η δόση του στεγαστικού του είναι €1.000 για ένα ακίνητο που άξιζε €200.000 πριν την κρίση αλλά τώρα με την ύφεση έχει την δυνατότητα να μείνει με ενοίκιο €500 σε ανάλογο ή και καλύτερο σπίτι. Θα πρέπει κάποιος να στερηθεί για να πληρώσει ένα δάνειο που απευθύνεται σε άλλες εποχές και δεδομένα και να περικόψει τις δαπάνες του; Από την άλλη ας υποθέσουμε ότι είναι δυνατή η αναπροσαρμογή και το κούρεμα του δανείου με βάση τα νέα οικονομικά δεδομένα. Τότε αν ένας δανειολήπτης είχε πάρει δάνειο 40 χρόνων για αγορά ακινήτου €200.000 πριν την κρίση με δόση περίπου €1.000-1.100 τότε αυτή τη στιγμή με 30% λιγότερα έσοδα (δηλ. διαθέσιμο εισόδημα μετά από φόρους) και 30% χαμηλότερη αξία ακινήτου αν μπορούσε να μειωθεί και η αξία του δανείου του κατά 30%, η δόση θα έπεφτε στα €750 περίπου (με χονδρικούς υπολογισμούς). Βέβαια μπορεί και οι τράπεζες να μειώνουν τις δόσεις αλλά αυξάνουν την διάρκεια που φτάνει να πληρώνουν ακόμα και τα παιδιά τους. Θα αναφερθούμε αλλού σε αυτά γιατί χρειάζεται προσοχή. Όμως μία μείωση των ενήμερων στεγαστικών κατά 30% θα δημιουργούσε και μία τρύπα περίπου €10 δις για τις τράπεζες…

Να μη παρεξηγηθούμε εδώ ότι θέλουμε να υπερασπιστούμε τους κακοπληρωτές ούτε τα κουρέματα των στεγαστικών. Πόσο μάλλον όταν οι οφειλές αυτές βαρύνουν όλους μας.  Απλά πολλά από αυτά τα προβλήματα για τον γράφοντα δεν είναι τίποτα περισσότερο από επακόλουθα της κρίσης και της υποτίμησης των εσόδων σε επίπεδα δραχμής αλλά παραμονής των δανείων σε επίπεδα ευρώ (το επιλεκτικό Grexit που είπαμε….). Το ποιος ζημιώνεται και ποιος ωφελείται ας το κρίνει ο καθένας.

Εάν κάποιος δανειολήπτης είναι απατεώνας και δεν πληρώνει ενώ διατηρεί χρήματα σε υπεράκτιους λογαριασμούς (offshore) τότε να ερευνηθεί η προέλευση και να γίνει προσπάθεια ανάκτησης αν χρωστάει. Όμως για τους λογαριασμούς offshore δεν έχει γίνει καμιά συζήτηση ειδικά μετά την αποτυχία έρευνας της Λίστας Lagarde αλλά και πιο πρόσφατα με την αποκάλυψη τουλάχιστον €100 δις σε offshore από τα Panama Papers (όσα δηλαδή και τα κόκκινα δάνεια πάνω-κάτω). Γιατί δεν επικεντρώνονται στην εξέταση αυτών των λογαριασμών;

Ο πρωθυπουργός είπε ότι η επικέντρωση των πλειστηριασμών θα πρέπει να γίνει σε αυτούς τους μεγάλους στρατηγικούς κακοπληρωτές. Τόσοι πολλοί είναι αυτοί; Δηλαδή υπάρχουν 300.000 ανάμεσά μας ή 1 εκατομμύριο με offshore; Και εν τέλει αν ήθελε να παρέμβει στους πλειστηριασμούς το πολιτικό σύστημα τότε θα μπορούσε να ψηφίσει ένα νόμο ή να μην απωλέσουν τον έλεγχο των τραπεζών με την ανακεφαλαιοποίηση του 2015.

Ιδιωτικό Χρέος και ο ρόλος των Τραπεζών

Μετά την είσοδο στο Ευρώ η Ελλάδα έζησε μια περίοδο χαμηλού κόστους και εύκολα προσβάσιμου τραπεζικού δανεισμού με αποτέλεσμα να αυξηθούν πολύ οι δανειοδοτήσεις. Την δεκαετία του 2000 οι τράπεζες συναγωνίζονταν για το ποιος θα δώσει περισσότερα δάνεια πιο γρήγορα ικανοποιώντας όλες τις καταναλωτικές ανάγκες (στεγαστικά, καταναλωτικά, αγοράς αυτοκινήτου κλπ)

Μεγάλος αριθμός δανείων δόθηκε με ευνοϊκές προσφορές. Οι διαφημίσεις ανέδιδαν μια εικόνα ευδαιμονίας, φιλικότητας και συνεργασιμότητας από τις Τράπεζες. Το σπίτι παρουσιαζόταν ως επένδυση.

Μια από τις πιο ενδεικτικές περιπτώσεις υπερβολής ήταν η παροχή δανείων για κάλυψη εποχιακών καταναλωτικών αγαθών όπως δώρα εορτών (εορτοδάνειο) ή έξοδα διακοπών (διακοποδάνεια). Υπήρχαν περιορισμοί στην έκδοση αυτών των δανείων αλλά κάποιοι δανειοληπτες κατάφεραν να τις ξεπεράσουν παίρνοντας πολλαπλά δάνεια. Επίσης ευρεία ήταν η χρηματοδότηση για αγορά αυτοκινήτων (τα οποία ήταν εισαγόμενα και σε μεγάλο ποσοστό από ΕΕ). Έτσι η αγορά αυτοκινήτου τριπλασιάστηκε στα 300.000 τεμάχια στα μέσα της δεκαετίας του 2000.  Γενικά μεγάλο μέρος των καταναλωτικών δανείων που τώρα έχουν υψηλή επισφάλεια κατευθύνθηκαν σε εισαγόμενα προϊόντα, πολλά από την ΕΕ.

Με την γενναιόδωρη αυτή πολιτική δανειοδότησης τόσο του ιδιωτικού όσο και του δημόσιου τομέα, είχαμε τα εξής αποτελέσματα

  • Το σύνολο των δανείων του δημοσίου και ιδιωτικού τομέα της Ελλάδας ανήλθε στο 200% του ΑΕΠ 2009 ενώ στις ΗΠΑ στο 300% και στο Ηνωμένο Βασίλειο το 280% περίπου
  • Ο δανεισμός του ιδιωτικού τομέα (επιχειρηματικά, στεγαστικά, καταναλωτικά) διπλασιάστηκε μετά το 2000 από σχεδόν 50% σε κοντά 100% και πλέον ανήλθε στο ίδιο επίπεδο με το δανεισμό του δημόσιου τομέα.

Σε σχέση με άλλες χώρες που περιήλθαν σε κρίση χρέους όπως η Ισπανία, Ιρλανδία, Ισλανδία και η Πορτογαλία όπου η κύρια αιτία ήταν ο υπέρογκος ιδιωτικός δανεισμός στην Ελλάδα τα αίτια ήταν περισσότερο μοιρασμένα μεταξύ δημόσιου και ιδιωτικού τομέα. Το ύψος του συνολικού δανεισμού στην Ελλάδα παρόλα αυτά δεν είναι από τα υψηλότερα διεθνώς. Αναλογικά η Ελλάδα είχε μικρότερο ύψους ιδιωτικού δανεισμού σε σχέση με τις ΗΠΑ, την Ισπανία, την Ιρλανδία ή το Ηνωμένο Βασίλειο. Βέβαια οι ΗΠΑ και το Ηνωμένο Βασίλειο έχουν δικό τους νόμισμα…

Υπάρχουν βέβαια ευθύνες και στις τράπεζες όσο αφορά τα κόκκινα δάνεια που αποσιωπώνται. Μάλιστα σε διεκδικήσεις που φτάνουν στα δικαστήρια για κουρέματα δανείων έχουν υπάρξει κα παραπομπή τραπεζικών υπαλλήλων για απιστία ή αβλεψία. Θα μπορούσαμε εδώ να εντάξουμε τον καταιγισμό προσφορών δανείων την προηγούμενη δεκαετία, την ταχύτητα και ευκολία έγκρισης τους, τις περιπτώσεις μεγαλοφειλετών, τα διάφορα θαλασσοδάνεια, τα δάνεια σε κόμματα και ΜΜΕ κλπ. Όπως είδαμε οι επισφάλειες από επιχειρηματικά δάνεια υπερτερούν αυτές των στεγαστικών. Υπάρχουν ακόμα και περίεργες περιπτώσεις όπως δανειοδοτήσεις της Τράπεζα Πειραιώς προς τα στελέχη της, τα οποία βρέθηκαν το 2017 στο επίκεντρο έρευνας από την Τράπεζα της Ελλάδος, εξαγοράστηκαν σε χαμηλότερη τιμή.

Παράλληλα να επισημανθεί ότι οι ξένες τράπεζες «κατάφεραν» να απεμπλακούν από την έκθεση τους στο Ελληνικό Χρέος στην διόγκωση του οποίου συμμετείχαν, αποφεύγοντας το κούρεμα που υπέστησαν οι ιδιώτες (δηλ Έλληνες ομολογιούχοι, οι Ελληνικές Τράπεζες και άλλοι). Το χρέος που κατείχαν το 2009 ξεπερνούσε τα €140 δις αλλά είχε μειωθεί σε περίπου €70 δις στο τέλος του 2011. Το Γ’ τρίμηνο του 2010, οι γερμανικές τράπεζες είχαν δάνεια προς στην Ελλάδα ύψους €19,3 δισ. στα βιβλία τους. Τον Μάρτιο του 2011, οι συνολικές δεσμεύσεις του ομίλου της Deutsche Bank στην Ελλάδα όμως είχαν μειωθεί στα μόλις € 1,6 δισ. (Πηγή: Ramifications of debt restructuring on the euro area – The example of Germany’s exposure to Greece, EU Parliament, Directorate General For Internal Policies, June 2011).

ΤΟ Σκάνδαλο ΤΗΣ Ανακεφαλαιοποίησης

Ακόμα πιο σκανδαλώδες είναι το γεγονός ότι το προϊόν των πλειστηριασμών θα αποτελέσει κέρδος για τις Τράπεζες και τους μετόχους τους και όχι του Δημοσίου, δηλ. του Ελληνικού λαού που παρείχε τα κεφάλαια για την διάσωσή τους. Πιο συγκεκριμένα οι συστημικές Τράπεζες ανακεφαλαιοποιήθηκαν με τουλάχιστον €37 δις κατά την διάρκεια των μνημονιακών προγραμμάτων από τα οποίο εκτιμάται ότι έχουν χαθεί τουλάχιστον τα €25δις της ανακεφαλαιοποίησης του 2015. Δεν είναι αυτό κοινωνικοποίηση των ζημιών και ιδιωτικοποίηση του κέρδους; Είναι αβλεψία ή σκάνδαλο; Φαίνεται δεν είμαστε οι μόνοι που διερωτόμαστε. Πρόσφατα η αντιπολίτευση ανακοίνωσε ότι θα διερευνηθούν οι ευθύνες για αυτό το θέμα.

Μετά την τελευταία ανακεφαλαιοποίηση του 2015, τον έλεγχο των τραπεζών τον έχουν πλέον οι ιδιώτες μέτοχοι οι οποίοι έχουν συνεισφέρει και λιγότερα κεφάλαια, όμως παρόλα αυτά παίρνουν τις αποφάσεις. Αυτοί θα επωφεληθούν κυρίως και από τα όποια κέρδη των πλειστηριασμών. Να σημειωθεί ότι η ανακεφαλαιοποίηση αποφασίστηκε μετά από πίεση της ΕΚΤ με βάση τα stress test δηλ. κάποιους υποθετικούς υπολογισμούς (παρεμβλήθηκε βέβαια φυγή καταθέσεων το 2015). Όμως ο Wilbur Ross ο Αμερικανός μεγαλοεπενδυτής, που τώρα είναι Υπουργός Εμπορίου των ΗΠΑ, και είχε μετοχές στις τράπεζες έφερε αντιρρήσεις σε αυτή την απόφαση. Επίσης και στην Ιταλία υπήρχε παρέμβαση των πολιτικών για αποτροπής εκχώρησης τραπεζών σε ιδιώτες (π.χ. Banca Monte dei Paschi di Siena) όπως και αντίδραση στη λήψη μέτρων που θα είχαν ως αποτέλεσμα την έλλειψη κεφαλαίων (αυξημένες προβλέψεις).

Σε ανάλογη περίπτωση στις ΗΠΑ κατά την κρίση του 2008 όταν η κυβέρνηση παρείχε κεφάλαια για να σώσει τις τράπεζες (όπως τις στεγαστικές Freddie Mac και Fannie Mae ή την ασφαλιστική AIG και άλλες τράπεζες μέσω του προγράμματος TARP των $475 δις) έλαβε αποπληρωμές κατά προτεραιότητα και τελικά πληρώθηκε στο σύνολό της και μάλιστα με κέρδος και τότε αποχώρησε για να αφήσει τις επιχειρήσεις στον ιδιωτικό τομέα.

Και σαν να μην έφτανε αυτό οι τράπεζες έχουν ζητήσει μειώσεις ΕΝΦΙΑ για τα ακίνητά τους, αυτά που έχουν και αυτά που επαναγοράζουν στους πλειστηριασμούς επιδιώκοντας να μειώσουν τα έξοδά τους, ενώ έχει ζητηθεί μείωση ή απαλλαγή από φόρους (ΦΠΑ μεταβίβασης, ΕΝΦΙΑ) για τα fund-κοράκια που θα αγοράζουν σπίτια στους πλειστηριασμούς. Τόση ανισοκατανομή δηλαδή!

Κοινή γνώμη: Έλλειψη εμπιστοσύνης, οργή και απελπισία

Τελικά δεν είμαστε μόνο εμείς αυτοί που δεν καταλαβαίνουμε τη σπουδή να προχωρήσουν οι πλειστηριασμοί. Αλλά ούτε και οι μόνοι που είμαστε δύσπιστοι με τις τράπεζες. Μήπως προωθούνται τώρα οι πλειστηριασμοί επειδή υπάρχει αυστηρή εποπτεία και κάλυψη από την Τρόικα; Σύμφωνα με πρόσφατη δημοσκόπηση της Pulse RC λιγότεροι από τους μισούς, ένα 40% του κοινού, πιστεύει ότι οι πλειστηριασμοί είναι αναγκαίοι ενώ οι υπόλοιποι όχι. Το θέμα βέβαια είναι γενικότερο: μόνο ένα 25% τους κοινού εμπιστεύεται τις τράπεζες σύμφωνα με άλλη δημοσκόπηση της Public Issue. Και πως βέβαια να τις εμπιστεύεται μετά από το πάρτυ των δανειοδοτήσεων την προηγούμενη δεκαετία, στην έλλειψη χρηματοδοτήσεων τώρα, τις ανακεφαλαιοποιήσεις, τα capital controls, τα σκάνδαλα.

Παράλληλα Σε ένα μεγάλο ποσοστό το κοινωνικό σύνολο είναι απαισιόδοξο για την έξοδο από την κρίση (46%). Η κρίση του προκαλεί ανησυχία και απογοήτευση (κύρια μελήματα η ανεργία και η οικονομική αστάθεια). αλλά και οργή (64%). Η οικονομική κατάσταση θεωρείται σχεδόν ομόφωνα κακή (98%) σύμφωνα με επίσημη δημοσκόπηση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής.

Επίλογος 

Συμπερασματικά, η ανάλυση αυτή αποσκοπεί στο να δείξει ότι:

  • Το πρόβλημα των NPL στην Ελλάδα είναι αποτέλεσμα ενός “Επιλεκτικού Grexit” που έλαβε χώρα λόγω της κρίσης χρέους, για οποιουσδήποτε λόγους το 2010 και του αποτυχημένου τρόπου αντιμετώπισής της από την Τροίκα. Το πρόγραμμα αυτό παρείχε χρηματοδότηση για την διάσωση μόνο των εξωτερικών οφειλετών χρεοκόπησε την εγχώρια οικονομία. Αυτό έγινε με την εφαρμογή λιτότητας και της έλλειψη ρευστότητας με αποτέλεσμα την υποτίμηση του ΑΕΠ και του εισοδήματος των νοικοκυριών μέχρι και κατά 40% σε επίπεδο προ ένταξης στο Ευρώ την ίδια στιγμή που το ιδιωτικό χρέος παρέμεινε σε σταθερό σε τιμές Ευρώ. Εξ ου και ο όρος “Επιλεκτικό Grexit” επειδή το Grexit έλαβε χώρα μόνο για τα νοικοκυριά και την πραγματική οικονομία με προσγείωση σε προ Ευρώ δεδομένα και όχι τα χρέη (ή θα μου πείτε για τις καταθέσεις όσων είχαν….). Έτσι τα μη εξυπηρετούμενα (κόκκινα) δάνεια αντιπροσωπεύουν το 50% των δανείων αλλά και το 50% του μειωμένου ΑΕΠ. Οι ανείσπρακτες φορολογικές υποχρέωσης αποτελούν ένα 50% του ΑΕΠ επιπλέον. Αν ανατρέξει βέβαια κανείς στα λεγόμενα τις εποχής, η Τρόικα είχε πει ότι θα υπήρχε αναπροσαρμογή της οικονομίας ίσως κάποιοι θεώρησαν ότι αυτό θα ήταν παροδικό, βέβαια το θέμα είναι τι επιδίωκαν και οι Έλληνες «διαπραγματευτές». Θα μπορούσε να υπήρχε ανακατανομή και του ιδιωτικού χρέους όπως και του δημοσίου μέσω του PSI. Ποιος ξέρει ίσως οι τράπεζες ήλπιζαν στην ανάκαμψη ώστε να πάρουν το 100% πίσω ή μήπως κάποιοι θέλαν να διατηρηθεί το χρέος ως μοχλός εξαναγκασμού; Ή όλοι συνειδητοποίησαν ή ήξεραν ότι το πρόγραμμα θα αποτύχει και χρησιμοποίησαν τις λεγόμενες «μεταρρυθμίσεις» για αποπροσανατολισμό ή για να ξαναμοιράσουν την μικρότερη πίτα και την Τρόικα ως τον κακό αστυνόμο που θα εισέπραττε την οργή; Πραγματικά με όσα έχουν λεχθεί και γίνει και με την τραγική αποτυχία του προγράμματος είναι δύσκολο να αντισταθεί κάποιος να κάνεις υποθέσεις συνωμοσιολογικές. Τώρα υποστηρίζεται ότι υπάρχει έξοδος από το πρόγραμμα διάσωσης και του καθεστώτος Χρεοκατοχής κάτι φυσικά δεν πείθει πολλούς. Η χώρα παραμένει αποικία χρέους. Αλλά πια οι συνθήκες έχουν αλλάξει στην ΕΕ και πρέπει να απεμπλακεί από αυτή την κρίση με ένα ψεύτικο success story όπως έχουμε γράψει και αιτιολογήσει από πολύ πριν: https://www.linkedin.com/pulse/greek-miracle-bond-street-fake-success-story-grexit-dream-chatziplis/?published=t . Τα ευρωπαϊκά κοινοβούλια δεν θα συνεχίσουν με αυτή την φαρσοκωμωδία και ο Ελληνικός λαός αρχίζει να χάνει την υπομονή του και πάλι. Μετά την έλλειψη όμως της Τρόικας ως του «κακού» η προσοχή θα στραφεί και πάλι στο Ελληνικό πολιτικο-οικονομικό κατεστημένο που θα πρέπει να διαχειριστεί την καυτή πατάτα. Βλέπετε ο ψεύτης και ο κλέφτης τον πρώτο χρόνο χαίρονται …
  • Η πτώχευση και η συνεπακόλουθη οικονομική ασφυξία έγινε δυνατή και δικαιολογήθηκε μέσα από ένα πρόγραμμα χειραγώγησης της διεθνούς κοινής γνώμης μέσω των ΜΜΕ που συχνά έφτανε στα όρια της δυσφήμισης και της προκατάληψης υπονοώντας ότι η ελληνική οικονομία και οι Έλληνες είναι σε κάποιο βαθμό κατώτεροι και πρέπει να “μεταρρυθμιστούν”. Μιλάμε δηλαδή για τα γνωστά επιχειρήματα περί τεμπέληδων και διεφθαρμένων Ελλήνων που τα έχουμε αντικρούσει εδώ: https://www.linkedin.com/pulse/storytelling-investing-common-fallacies-greek-economy-pete-chatziplis/. Όλα αυτά δημιουργούσαν ένα είδος «πνευματικής φυλακής» και συνεργάσιμα υποκείμενα στην Ελλάδα μετά από κάποιες εξεγέρσεις όπως των Αγανακτησμένων ή της Άνοιξης του 2015 που φροντίστηκε να αντιμετωπιστούν με ένα τέτοιο τρόπο ή αφήγημα που να θεωρούνται άτοπες. Ως δια μαγείας δε όλες αυτές οι αρνητικές αναφορές έχουν σταματήσει τελευταία λες και οι Έλληνες αλλάξαν από την μια στιγμή στην άλλη.
  • Τα μη εξυπηρετούμενα (κόκκινα) δάνεια δεν θα ξεπληρωθούν στο σύνολό τους, αυτό είναι σχεδόν βέβαιο, τουλάχιστον όσο για τα καταναλωτικά και τα ακάλυπτα επιχειρηματικά δάνεια. Οι διεκδικήσεις και η εξυγίανση για τα στεγαστικά ή τα εξασφαλισμένα με ακίνητα επιχειρηματικά θα είναι μια μακροχρόνια διαδικασία. Μπορούν να ανακάμψουν μετά από χρόνια, τριάντα είναι η ελάχιστη ένδειξη, με τη φυσική ανάπτυξη μιας μικρότερης οικονομίας.. Αυτό συμβαίνει και λόγω την απουσίας ουσιαστικών επενδύσεων υπό μορφή κεφαλαιακής συσσώρευσης και όχι απλά κεφαλαιακών συναλλαγών μέσω ιδιωτικοποιήσεων υφιστάμενης δημόσιας περιουσίας. Το τελευταίο δεν φαίνεται να δημιουργεί και πολύ πρόσθετη ανάπτυξη παρά τις σχετικές οικονομικές φιλολογίες εκτός ίσως από την καταγραφή της ιδιωτικής δραστηριότητας στο ΑΕΠ (κάτι που το αυξάνει τεχνηέντως). Έχει υπολογιστεί ότι οτιδήποτε μεταξύ 50 και 100 δισεκατομμυρίων ευρώ χρειάζεται για να επιστρέψει η οικονομία στα επίπεδα πριν από την κρίση. Αυτό αντιπροσωπεύει περίπου τα κοινοτικά κεφάλαια που εισέρευσαν στην Ελλάδα από τότε που έγινε μέλος της ΕΕ δηλ. κατά τη διάρκεια της τελευταίας 40ετίας. Αυτό είναι πολύ απίθανο να συμβεί ιδιαίτερα στον σημερινό μικρότερο προϋπολογισμό της ΕΕ μετά το Brexit (περίπου 100 δισεκατομμύρια ευρώ ή λιγότερο;) και με ένα μη ευνοϊκό πολιτικό κλίμα. Από την άλλη πλευρά, δεν φαίνεται εύκολο να προέλθουν και από ιδιώτες επενδυτές, είτε Έλληνες είτε ξένοι. Το Ελληνικό κατεστημένο δεν φαίνεται να έχει ενδιαφέρον ή την ικανότητα να προσφέρει ή να συνεταιριστεί με νέους παίκτες. Συνεπώς θα γίνει κάτω από οργανική συσσώρευση στο βαθμό που η οικονομία αφεθεί να λειτουργήσει.
  • Οι Ελληνικές τράπεζες φέρουν την ευθύνη για την έκρηξη του ιδιωτικού χρέους υπό αμφιλεγόμενες επιχειρηματικές πρακτικές μετά την εισαγωγή του Ευρώ στη δεκαετία του 2000 και πιθανότατα μπορεί να έχουν και ευθύνη για την εκτόξευση του Δημόσιου χρέους στο βαθμό που δεν προειδοποίησαν. Τελικά αυτοί είναι οι επαγγελματίες του χρηματοπιστωτικού τομέα και έπρεπε να γνωρίζουν καλύτερα και να μην αφήνονταν να παρασυρθούν, αν αυτή είναι η δικαιολογία.
  • Η ανακεφαλαιοποίηση των Τραπεζών έχει πλήξει όλους τους Έλληνες, καθώς τουλάχιστον € 25 δις, από αυτές που παρείχε το Δημόσιο μέσω του ΤΧΣ θεωρούνται χαμένα αν και έχουν προστεθεί στο Δημόσιο Χρέος. Όμως μετά την απώλεια του ελέγχου των Τραπεζών από το Δημόσιο με την ανακεφαλαιοποίηση του 2015 το κέρδος από τώρα και στο εξής θα παραμένει στις τράπεζες. Είναι αυτό που θα μπορούσαμε να πούμε «κοινωνικοποίηση των ζημιών και η ιδιωτικοποίηση των κερδών….». Αυτό ήταν κάτι που δεν συνέβηκε όμως σε ανάλογη περίπτωση στις ΗΠΑ όταν μετά την κρίση του 2008 το Δημόσιο ξεπληρώθηκε στο ακέραιο και σε κάποιες περιπτώσεις με κέρδος για όσα κεφάλαια παρείχε στον χρηματοπιστωτικό τομέα προτού αποχωρήσει και πάλι.

Σε κάθε περίπτωση αυτό που μένει στην οικονομία και την κοινωνία είναι το ξεκαθάρισμα των κόκκινων δανείων, η τελευταία πράξη αυτού και ίσως και η επώδυνη μέσω μεταβιβάσεων σε εισπρακτικές και πλειστηριασμούς. Αυτό θα αγγίξει ένα μεγάλο μέρος του πληθυσμού. Η αντιμετώπιση ή η αποτροπή των αρνητικών πτυχών του μπορεί να γίνει μέσω μεταβίβασης σε Bad Bank ή φιλική εξαγορά από τρίτη εταιρία. Αυτό θα μπορούσε να φέρει και κάποιες καλές αποδόσεις στους επενδυτές. Αν όμως επιλεγεί η οδός της σύγκρουσης τότε λόγο θα έχουν οι δικαστικές διαμάχες και οι ακτιβιστικές διεκδικήσεις οι οποίες έχουν ήδη εκδηλωθεί στην Ελλάδα και για τις οποίες έπεται συνέχεια και κλιμάκωση εάν κρίνουμε και από άλλες χώρες της Ευρώπης με ανάλογα προβλήματα. Αυτοί οι τρόποι αντιμετώπισης θα καλυφθούν σε άλλο άρθρο.

—————————————————————————————

Συντάχθηκε από τον Παναγιώτη Χατζηπλή, CFA, ACCA, MBA.

Το άρθρο αυτό βασίστηκε σε δημοσιευμένα στοιχεία και σε επεξεργασία τους από τον γράφοντα. Είναι μέρος ευρύτερης μελέτης της κρίσης του Ελληνικού χρέους και των προοπτικών της Ελληνικής οικονομίας. Το Transatlantic Business Forum δεν μπορεί να θεωρηθεί ότι συμμερίζεται τις απόψεις των άρθρων που φιλοξενεί.  Μια μορφή του κειμένου αυτού στα Αγγλικά βρίσκεται εδώ, You can find an English version of this article in this link (with not exactly the same content though)

Advertisements

Το θαύμα της πτώσης των αποδόσεων των Ελληνικών ομολόγων, το ψεύτικο success story της εξόδου στις αγορές, το Grexit και το Ευρωπαϊκό όνειρο που έγινε εφιάλτης

Πιστεύετε ότι υπάρχει ο Άγιος Βασίλης; Εάν ναι, τότε δεν θα σας φανεί παράξενο που οι αποδόσεις στα Ελληνικά ομόλογα διαμορφώνονται λίγο πριν τα Χριστούγεννα του 2017 στα χαμηλότερα επίπεδα από τον καιρό που εκδηλώθηκε η οικονομική κρίση!

Αυτό συνέπεσε με την επίσκεψη στην Νέα Υόρκη του Μαρξιστή υπουργού της Ελληνικής κυβέρνησης, αυτού που ανατράφηκε σε ακριβό ιδιωτικό σχολείο της Αγγλίας και σπούδασε στην περίφημο πανεπιστήμιο της Οξφόρδης, και ήταν ο πιο πρόσφατος «διαπραγματευτής» στο λεγόμενο «πρόγραμμα διάσωσης» της χρεοκοπημένης χώρας που έχει ρημάξει την οικονομία. Κατά την επίσκεψη αυτή προέδρευσε σε συνέδριο για τις επενδύσεις στην Ελλάδα και μέσα στα άλλα του δόθηκε η ευκαιρία να χτυπήσει το κουδούνι στο Χρηματιστήριο της Νέας Υόρκης, τον ναό του πλασματικού ή κερδοσκοπικού κεφαλαίου κατά τον Μαρξ. Την ίδια στιγμή ο Πρωθυπουργός της Ελλάδας συναντιόταν με τον Διευθύνοντα Σύμβουλο της Deutsche Bank, μιας από τις τράπεζες που είχαν εμπλακεί στην αύξηση του χρέους της Ελλάδα και της υπαγωγής στο καθεστώς χρεοκοπίας και η οποία έχει τιμωρηθεί με υψηλά πρόστιμα από τις Αμερικανικές αρχές για την εμπλοκή της στην οικονομική κρίση του 2008. Όμως αυτή την φορά τα μηνύματα ήταν θετικά συντείνοντας στην θριαμβολογία της κυβέρνηση για καθαρή έξοδο στις αγορές, δηλαδή χωρίς κάποιο μνημόνιο επιτήρησης, από το νέο έτος. Γιατί όχι; Η πτώση των αποδόσεων των Ελληνικών κρατικών ομόλογων της χρεοκοπημένης χώρας κυμαίνεται πλέον σε αξιοζήλευτα επίπεδα ακόμα και για χώρες που δεν βρίσκονται υπό επιτήρηση!

Για κάποιον που δεν είναι ενήμερος σίγουρα οι εξελίξεις αυτές θα μοιάζανε με θαύμα ή δώρο ΑγιοΒασιλιάτικο. Θα μπορούσε να ήταν και σενάριο ταινίας, εξ ου και η αναφορά μας σε άλλες ταινίες εδώ. Αλλά γιατί όμως είμαστε σκεπτικοί ως προς το θαύμα αυτό;

Η Ελλάδα δεν έχει πρόσβαση στις αγορές, από το 2010, εκτός από τα βραχυπρόθεσμα κρατικά ομόλογα και κάποια μικρή έκδοση ομολόγων το 2014 και 2017. Αυτό ήταν αποτέλεσμα της ουσιαστικής χρεωκοπίας της χώρας που προκάλεσε και την είσοδο στο πρόγραμμα οικονομικής αναδιάρθρωσης (ή «διάσωσης») υπό το ΔΝΤ, την ΕΚΤ και την ΕΕ. Έχουν διατυπωθεί αρκετές θεωρίες για το τι οδήγησε στην κρίση, ποιος πραγματικά “διασώθηκε” με αυτό το πρόγραμμα και εάν το πρόγραμμα σχεδιάστηκε και εφαρμόστηκε σωστά. Αλλά αυτή είναι μια άλλη συζήτηση. Ωστόσο, στο πλαίσιο αυτού του προγράμματος, το χρέος που κατέχουν ιδιώτες επενδυτές (εκείνοι που δεν το ξεφορτώθηκαν κατά τη διάρκεια των πρώτων ετών της “διάσωσης”, δηλαδή μάλλον εκείνοι που παρείχαν δανειακά κεφάλαια με αποτέλεσμα να οδηγηθούμε σε αυτή τη κατάσταση) υπέστη οριζόντιο κούρεμα (απομείωση) της τάξης του 53% το 2012.  Όμως η χώρα εξακολουθεί να είναι σε πτώχευση ακόμα και σήμερα με το χρέος σε υπερβολικά υψηλά επίπεδα, κάτι που το καθιστά ιδιαίτερα δύσκολο να αποπληρωθεί ειδικά επειδή ανήκει κυρίως σε ξένους επενδυτές, διέπεται από νόμους του εξωτερικού και ορίζεται σε νόμισμα που δεν ελέγχεται από τη χώρα, δηλαδή χωρίς τη δυνατότητα υποτίμησης. Το ΔΝΤ έχει ήδη χαρακτηρίσει το χρέος ως μη βιώσιμο ή τουλάχιστον αυτό έχει αφήσει να εννοηθεί και προετοιμάζεται να απεμπλακεί δεδομένου ότι δεν φαίνεται δυνατή μια γενναία ελάφρυνση αφού το ευρωπαϊκό κοινό δεν φαίνεται να συναινεί. Αλλά σε κάθε περίπτωση μετά από όλο το μελόδράμα, η Ελλάδα πλησιάζει στο τέλος του τρίτου μέρους του προγράμματος “διάσωσης” από το οποίο υποτίθεται ότι θα εξέλθει μέσα στο 2018 αποκτώντας για άλλη μια φορά πρόσβαση δανειοδότησης απευθείας από τις κεφαλαιαγορές, ανεξάρτητα από το πόσο απίθανο αυτό φαίνεται.

Η πιστοληπτική αξιολόγηση

Ποιος θα το φανταζόταν ότι η Ελλάδα θα μπορούσε να βγει στις αγορές; Το δημόσιο χρέος της βρίσκεται κοντά στο 180% του ΑΕΠ και η αξιολόγηση του στο Β- (κατά την S&P) το οποίο το κατατάσσει στα κερδοσκοπικά προϊόντα (δηλ. δεν είναι επενδυτικό προϊόν-investment grade). Το επίπεδο του χρέους είναι πολύ υψηλότερο από ό,τι πριν από την κρίση και η αξιολόγησή του, όπως θα ήταν αναμενόμενο, πολύ χαμηλότερη.

Ωστόσο, η απόδοση του 4% των ομολόγων, το Δεκέμβριο του 2017, είναι πολύ χαμηλότερη σε σχέση με την περίοδο της κρίσης, ακόμη και αν η πιστοληπτική ικανότητα δεν έχει βελτιωθεί τρομερά. Λίγο πριν ξεσπάσει η Ελληνική κρίση το 2009, η απόδοση των δεκαετών ομολόγων ήταν περίπου 5% με το Euribor λίγο πάνω από το 1%, ενώ τώρα με το Euribor ελαφρώς θετικό, η απόδοση είναι 4%. Δηλαδή η απόδοση βρίσκεται στα ίδια σχεδόν επίπεδα με πριν την κρίση αν και η οικονομία είναι σε χειρότερη κατάσταση!

Οι αποδόσεις

Η απόδοση των Ελληνικών ομολόγων κυμάνθηκε κατά τη διάρκεια της κρίσης κυρίως μεταξύ 7-10% (με κάποιες εξάρσεις σε περιόδους αβεβαιότητας). Αυτή τη στιγμή, με το 4%, είναι κάτω από χώρες που είναι πολύ μεγαλύτερες, δεν βρίσκονται σε συνθήκες οικονομικής ασφυξίας όπως η Ελλάδα, δεν είναι υπό δημοσιονομική εποπτεία, έχουν πολύ χαμηλότερη μόχλευση και μεγαλύτερες προοπτικές ανάπτυξης. Τέτοιες περιπτώσεις χωρών είναι ενδεικτικά το Μεξικό, η Ινδία ή η Βραζιλία. Ίσως αυτό να παρέχει μια εξήγηση: αυτές οι χώρες είναι ανεξάρτητες. Η Ελλάδα είναι μέλος της ΕΕ, η οποία έχει χορηγήσει πολλά δάνεια στη χώρα. Από τα €330 δισ. Ελληνικού χρέους, το 75% οφείλεται στο ΔΝΤ, στην ΕΚΤ και τις χώρες της ΕΕ. Πιθανότατα αυτό σημαίνει ότι υπάρχει κάποια εγγύηση σε περίπτωση αδυναμίας πληρωμής, ή έτσι έχουν αφεθεί να πιστεύουν κάποιοι. Αλλά έτσι πιστεύαν πολλοί και πριν από την πτώχευση. Αυτή τη φορά βέβαια υποτίθεται ότι οι χώρες της ΕΕ έχουν εγγυηθεί αυτό το χρέος, μια πράξη που επιβλήθηκε ή ήταν έκφραση αλληλεγγύης. Όπως και να’ναι δεν είναι κάτι για το οποίο πολλοί θα τους ζήλευαν.

Αν τα Ελληνικά ομόλογα παρέχουν αρκετή ασφάλεια αποπληρωμής τότε θα μπορούσε να υποστηρίξει κανείς ότι αποτελούν μια καλή επενδυτική ευκαιρία; Σίγουρα έχουν ένα από τα υψηλότερα επιτόκια και αποδόσεις στην ΕΕ και πιθανώς και σε όλο το δυτικό ανεπτυγμένο κόσμο (σημ. δε συμπεριλαμβάνω την Ελλάδα στις ανεπτυγμένες αγορές επειδή είναι σε ένα καθεστώς χρεοκοπίας). Οι αποδόσεις των Γερμανικών ομολόγων είναι μόλις στο 0,3%, η οποία με τη σειρά της μαζί με άλλες χώρες της ΕΕ έχουν δανείσει στην Ελλάδα με επιτόκιο περίπου 1% στα πλαίσια του προγράμματος «διάσωσης». Αυτές οι χώρες πιθανότατα κερδίζουν χρήματα από τη διαφορά. Λυπάμαι βέβαια πραγματικά για τις χώρες που αντλούν κεφάλαια με υψηλότερα επιτόκια ή μπορούν να κάνουν κάτι καλύτερο με αυτά τα ποσά. Από την άλλη πλευρά, με αυτό το 4%, οι ιδιώτες επενδυτές θα κερδίζουν περίπου 3% εάν μπορούν να εκτιμήσουν σωστά τον πολιτικό κίνδυνο. Και αυτό είναι κάτι για το οποίο πρέπει να είναι ενήμερος κάποιος πριν αγοράσει. Δηλαδή να μπορεί να εκτιμήσει πόσο πιθανό είναι να ξεσηκωθούν και πάλι οι Έλληνες, όπως το 2015 και να θέλουν κάποιο είδος επαναδιαπραγμάτευσης ή μια έξοδο από αυτή την κατάσταση, δηλαδή το τρομακτικό #Grexit για το οποίο όμως θα μιλήσουμε παρακάτω.

Η δυνατότητα αποπληρωμής

Εάν η μόχλευση και η αξιολόγηση της πιστοληπτικής ικανότητας της Ελλάδας δεν δικαιολογούν την χαμηλή απόδοση (ή υψηλή τιμή) των ομολόγων, τότε τι συντελεί σε αυτό; Θα μπορούσε ας πούμε να δικαιολογείται από τη δυνατότητα αποπληρωμής αυτών των ομόλογων, με κάποια τρόπο, ακόμα και εάν όλα τα άλλα στοιχεία είναι αρνητικά; Μπορεί η Ελληνική οικονομία να το κάνει; Πιθανότατα όχι. Τουλάχιστον όχι χωρίς να καταστραφεί εντελώς η χώρα. Φυσικά ορισμένοι μπορεί να υποστηρίζουν ότι είναι δυνατόν ή να είναι αδιάφοροι με το ενδεχόμενο καταστροφής. Έχει χυθεί αρκετό μελάνι από οικονομολόγους για να αποδειχθεί ότι είναι απίθανο μια οικονομία να αυξάνεται με ρυθμούς 2-3% με πρωτογενές πλεόνασμα 3,5% ή λιγότερο και χωρίς γενναίες επενδύσεις. Επιπρόσθετα ούτε αυτή η ανάπτυξη του 2-3% δεν συμβαίνει αυτή τη στιγμή που μιλάμε. Δεν μπορεί να συμβεί επενδύοντας μόνο σε τουριστική δραστηριότητα χαμηλής προστιθέμενης αξίας και υποτονική κατανάλωση (των απείρων σουβλατζίδικων που ανοίγουν). Η προστιθέμενη αξία καθώς και οι μισθοί είναι υψηλότεροι στην παραγωγή.

Αντί να συζητάμε την αύξηση της παραγωγής ή της προστιθέμενης αξίας αν μπορεί να γίνει αλλιώς πολλοί προσπαθούν να αποπροσανατολίζουν και να εξαπατούν με τις συνηθισμένες ιστορίες περί διαφθοράς και γραφειοκρατίας που εμποδίζουν την ανάπτυξη. Ακόμη και αν αυτός ήταν ο λόγος, η Τρόικα θα έπρεπε να το είχε αντιμετωπίσει μετά από τόσα χρόνια και τόσες πολλές, αν και συχνά ανούσιες, μεταρρυθμίσεις. Όμως, με όλες αυτές τις μεταρρυθμίσεις, οδήγησε σε χαμηλότερη παραγωγικότητα, ακόμη και αν μειώθηκαν οι μισθοί. Αυτό οφείλεται στη ιστορικά χαμηλή προστιθέμενη αξία καθώς και το ΑΕΠ που μειώθηκε περαιτέρω λόγω της κρίσης. Είναι σαν να προσπαθεί κάποιος να καταπολεμήσει τα συμπτώματα παρά τα αίτια. Ποιος ξέρει, ίσως αυτός να είναι και ο σκοπός.

Στο τέλος όλα καταλήγουν στα χρήματα. Οι επενδύσεις στην Ελλάδα έχουν κατακρημνιστεί κατά τη διάρκεια της κρίσης. Η PwC εκτιμά ότι η οικονομία στερείται επενδύσεις ύψους 100 δισ. Ευρώ. Παρόλα αυτά η ΕΕ δεν επενδύει πραγματικά αυτή στη στιγμή αλλά ούτε και παλιότερα. Τα επενδυτικά προγράμματα της ΕΕ κυμάνθηκαν ιστορικά μόνο στο 1-3% του ΑΕΠ (δηλ στα €70 δισεκατομμύρια συνολικά από τα κοινοτικά προγράμματα 1985-2014 (ΕΣΠΑ, Πακέτο Ντελόρ/Σαντερ, ΜΕΠ). Με παράλληλη μόχλευση από την EBRD/EBI τα ποσά αυτά προσαυξήθηκαν σε κάποιο βαθμό αλλά αυτά δεν προσφέρονται δωρεάν, καθώς χρεώνεται τόκος. Να σημειωθεί επίσης ότι ακόμη και εκτός ΕΕ χώρες λαμβάνουν τέτοια κεφάλαια, όπως η Τουρκία, τα οποία είναι και αρκετά σημαντικού ύψους μάλιστα. Οι επενδύσεις από τα Ευρωπαϊκά προγράμματα όμως κατευθύνθηκαν σε δημόσια έργα χωρίς κάποιο μακροχρόνιο όφελος για την οικονομία. Αμφίβολο επίσης είναι και το όφελος από τις γεωργικές επιδοτήσεις που δίνονται, συχνά σε καλλιέργειες χωρίς μεγάλη προστιθέμενη αξία ή χρησιμότητα (π.χ.  τα έσοδα ανά στρέμμα της Ελληνικής γεωργοκτηνοτροφίας είναι πολύ χαμηλότερα της Ολλανδικής ενώ δεν παρέχουν και τροφική επάρκεια στην Ελλάδα…). Αλλά οι επιχορηγήσεις δημιουργούν εύκολη κατανάλωση και αίσθηση ευμάρειας ενώ τα δημόσια έργα εκτινάξανε τα κέρδη εργολαβικών εταιριών και με την σειρά τους καθιέρωσαν κάποιους νέους επιχειρηματικούς ομίλους που επίσης έλεγχαν και μέσα μαζικής ενημέρωσης. Ως εκ τούτου υπήρξε κάποια θετική προβολή αυτών των έργων και της ΕΕ μαζί και με το εισαγόμενο lifestyle που έφερε η φούσκα της κατανάλωσης με δανεικά… Το κοινό πλέον δε χρησιμοποιεί αυτούς τους νέους αυτοκινητόδρομους (καθώς τα διόδια και η χρήση των αυτοκινήτων είναι αρκετά ακριβά) καθιστώντας έτσι αμφίβολη και την απόσβεση των επενδύσεων ενώ η κατανάλωση έχει καταβαραθρωθεί αυξάνοντας και την ανεργία.

Ένας από αυτούς τους αυτοκινητόδρομους είναι στην πραγματικότητα η Ελληνική εκδοχή της “γέφυρας προς το πουθενά” του όρου που χαρακτηρίζει διεθνώς περιπτώσεις επενδύσεων χωρίς χρησιμότητα. Ο όρος προέκυψε στις ΗΠΑ, που είναι αρκετά ευαίσθητες σε θέματα σπατάλης δημοσίου χρήματος, όταν κάποτε κατασκευάστηκε μια γέφυρα σε ένα μέρος που δεν υπήρχε μεγάλη κίνηση και μετέπειτα μάλιστα κατέστη ανενεργή. Στην Ελλάδα ανάλογη περίπτωση είναι ο αυτοκινητόδρομος Ε65 ο οποίος έγινε στη μέση του πουθενά και δεν οδηγεί πουθενά, δηλαδή δεν συνδέεται με άλλο αυτοκινητόδρομο, μεγάλη πόλη, λιμάνι ή αεροδρόμιο (να σημειωθεί ότι η λέξη «πουθενά» αναφέρεται με όλο το σεβασμό προς τους συντοπίτες Θεσσαλούς, αλλά είμαι σίγουρος και ότι αυτοί οι ίδιοι δεν θα χρησιμοποιούν τον αυτοκινητόδρομο συχνά αλλά θα προτιμούν το δωρεάν υπάρχον δίκτυο για τις τοπικές μετακινήσεις οι οποίες δεν είναι και τόσες πολλές άλλωστε). Περίπου €1 δισεκατομμύριο ευρώ δαπανήθηκαν για αυτόν τον αυτοκινητόδρομο και άλλα περίπου €700 εκατ χρειάζονται για να τελειώσει (δηλαδή να συνδεθεί με άλλους μεγάλους αυτοκινητόδρομους) αλλά κανείς δεν ξέρει πότε θα συμβεί αυτό. Μάλλον αυτός που τον αποφάσισε, τουλάχιστον σε αυτή την μορφή και σε αυτή την Ελλάδα, σε περίπτωση που δεν είχε δόλια μέσα μάλλον θα ήθελε να κάνει πλάκα ή νόμιζε ότι οι Έλληνες είναι ηλίθιοι. Δεν είναι αστείο όμως, είναι εξωφρενικό. Συγκριτικά, με €1,2 δισ., 14 Ελληνικά τουριστικά αεροδρόμια υψηλής κυκλοφορίας (25 εκατ. επιβάτες) μεταβιβάστηκαν σε κοινοπραξία της Γερμανικής Fraport και του ομίλου Κοπελούζου. Με επιπλέον κοινοτική επιχορήγηση € 400 εκατ. θα εκσυγχρονιστούν. Τα μεγάλα Ελληνικά λιμάνια πωλήθηκαν για λιγότερο από αυτό το ποσό. Ενας από τους πιο ακριβούς και χρήσιμους αυτοκινητόδρομους, η Εγνατία, είναι προς πώληση και πιθανόν θα αποφέρει λιγότερα επίσης… Η Ελλάδα εξακολουθεί να μην έχει ούτε τρένα με μέση ταχύτητα (σύμφωνα με τα Ευρωπαϊκά πρότυπα δηλ. 200km). Ο εκσυγχρονισμός είναι σε εξέλιξη με ρυθμούς χελώνας τα τελευταία 20 χρόνια τουλάχιστον. Αν η Ελλάδα δαπανούσε αυτά τα χρήματα ανάλογα με τις ανάγκες και τις προτεραιότητες της, δηλαδή σε τομείς που δημιουργούν εισόδημα ή προσφέρουν υψηλή προστιθέμενη αξία, όπως σε μια Ελληνική αεροπορική εταιρεία ή σε ένα εργοστάσιο υψηλής τεχνολογίας, θα θεωρούνταν αθέμιτη επιδότηση, σπατάλη χρημάτων , αναποτελεσματικότητα, διαφθορά ή οτιδήποτε άλλο.

Αλλά ο Ε65 θα πρέπει να παραμένει όπως είναι, ως η απόδειξη της αναποτελεσματικής εμπλοκής της ΕΕ στην Ελλάδα καθώς και του ρόλου των συνεπικουρούμενων Ελληνικών επιχειρηματικών συμφερόντων. Ακόμα και οι αυτοκινητόδρομοι που οδηγούν βέβαια κάπου, λίγο διευκολύνουν τη εγχώρια οικονομία και τον πληθυσμό (ο καθένας θέλει να πηγαίνει στο χωριό του με αυτοκινητόδρομο μια φορά το χρόνο αλλά αυτό δεν σημαίνει ότι πρέπει να γίνει…). Περισσότερο αυτές οι επενδύσεις υποστηρίζουν μία οικονομία προτεκτοράτου που επικεντρώνεται, ελλείψει τοπικής παραγωγής, στην διευκόλυνση των μεταφορών αγαθών και ανθρώπων μεταξύ Ασίας και Βόρειας Ευρώπης.

Επιπλέον, τα τελευταία 40 χρόνια και ιδιαίτερα μετά την ένταξή στην ΕΕ και το Ευρώ η αποβιομηχάνιση επιτάθηκε καθιστώντας την Ελλάδα μια χώρα κατανάλωσης εισαγόμενων προϊόντων και υπηρεσιών, το οποίο επίσης αποτελεί χαρακτηριστικό μιας αποικιακής οικονομίας. Τα Ελληνικά επιχειρηματικά συμφέροντα δεν εναντιώθηκαν, ίσως και να το επικρότησαν. Πολλοί έσπευδαν να πάρουν άδειες εισαγωγών, πριν την είσοδο στην ΕΕ γιατί εν τέλει είναι ευκολότερο, ασφαλέστερο και γρηγορότερο να εισάγει κανείς παρά να παράγει. Αν θέλετε αυτή είναι η φιλοσοφία της άρπα-κόλας, αν μας επιτρέπεται ο αδόκιμος όρος. Η κατανάλωση αυτή υποστηρίζεται από το δημόσιο χρέος (που έχει πλέον εξαντλήσει τα όρια του) και τις υπηρεσίες χαμηλής παραγωγικότητας/χαμηλού μισθού όπως ο τουρισμός (που επίσης φθάνει σε κορεσμό καθώς η χώρα σύντομα εάν όχι ήδη έχει έλλειψη σε σερβιτόρους, καμαριέρες κλπ, ενώ οι μορφωμένοι νέοι αναγκάζονται να φύγουν στο εξωτερικό). Προτροπές όπως π.x. ένα μηχανικός να γίνει σερβιτόρος στερούνται σοβαρότητα φαντάζομαι αλλά είναι και αντιπαραγωγικές αν ληφθεί υπόψη σε αυτή την περίπτωση την χαμένη επένδυση στην εκπαίδευση αυτού του μηχανικού και το διαφυγόν κέρδος από την απασχόλησή του για να μη μιλήσουμε για το ψυχολογικό κόστος.  Αν κάποιος θεωρεί οπισθοδρομική ή κολάσιμη την προστασία της τοπικής παραγωγής σε έναν κόσμο υποτιθέμενου «ελεύθερου εμπορίου» τότε θα πρέπει να σκεφτούν ανάλογα μέτρα που λαμβάνονται σε όλες τις μεγάλες οικονομίες ξεκινώντας από την ίδια της ΕΕ και τα “anti-dumping” μέτρα κατά των εισαγωγών χάλυβα από τη Κίνα η στην προστασία στρατηγικών τομέων και στα μέτρα ενίσχυσης της τοπικής παραγωγής που λαμβάνουν οι ΗΠΑ και η Κίνα. Ελλείψει επενδύσεων μεγάλης κλίμακας (κατά πολύ μεγαλύτερες δηλαδή του €1-2 δις που συζητιούνται αυτόν τον καιρό), ή ενός Grexit, η ΕΕ θα πρέπει πιθανώς να προσφέρει στην Ελλάδα πενταετή διάλλειμα από τους κανονισμούς της ώστε να μπορούν να υπάρξουν δασμοί στις εισαγωγές, ελαστικότητα ως προς τις προδιαγραφές των προϊόντων και γενναίες επιχορηγήσεις ώστε να μπορέσουν να αναπτυχθούν εγχώρια τεχνολογία και προϊόντα. Θα μπορούσε να ονομαστεί αυτό “μέτρα κατά του παρασιτισμού”.

Ακόμα κι αν κάποιος μπορεί να επινοήσει περίεργα μαθηματικά για να αποδείξει τη βιωσιμότητα του χρέους στο υπερβολικό ύψος του 180% και απαίτησης πρωτογενούς πλεονάσματος 2-3,5%, κάποιες τελευταίες εξελίξεις θέτουν σε αμφισβήτηση και αυτό το επιχείρημα και αφήνει να εννοηθούν άλλες μηχανορραφίες. Μόλις τον Νοέμβριο του 2017, η Ελληνική Κυβέρνηση, προφανώς σε συμφωνία με την Τρόικα, προχώρησε στην ανταλλαγή των ομολόγων που κατείχαν ιδιώτες επενδυτές (εκείνα που υποβλήθηκαν στο κούρεμα του PSI του 2012) με νέα ομόλογα που λήγουν το 2023, 2028, 2033, 2037 και 2042 δηλ. σε 5,10,15,17,20 έτη), €25 δισεκατομμύρια ανταλλάχθηκαν σε σύνολο €30 δισ. Το κουπόνι των ομολόγων αυτών είναι 3,5%, 3,75%, 3,9%, 4,0%, 4,2%.

Η εξήγηση που δόθηκε για αυτή την κίνηση είναι ότι το Δημόσιο θέλει να αυξήσει τη ρευστότητα των ομολόγων προωθώντας τα σε μεγάλα χαρτοφυλάκια του εξωτερικού. Υπονοείται δηλαδή ότι οι μεγάλοι επενδυτές θέλουν να αγοράσουν Ελληνικό χρέος περισσότερο από τους μικρούς. Αυτό πια θα έθετε σοβαρά ερωτήματα για το κατά πόσο ή αγορά είναι αποτελεσματική (efficient market hypothesis). Επίσης δόθηκε ως εξήγηση ή ανάγκη κατασκευής μια κανονικής καμπύλης αποδόσεων (yield curve). Γιατί όμως ?!. Παρεμπιπτόντως, μήπως έχετε δει την καμπύλη αποδόσεων των Ελληνικών ομολόγων; Με βάση τα στοιχεία του Δεκεμβρίου του 2017, οι αποδόσεις κυμαίνονται γύρω στο 3% για όλες τις διάρκειες.

Αυτό δεν μοιάζει με καμπύλη αποδόσεων. Μοιάζει περισσότερο με καρδιογράφημα νεκρού (ή σχεδόν νεκρού). Και όντως κάτι τέτοιο είναι η χρεοκοπημένη Ελληνική οικονομία: βρίσκεται στην εντατική, σε μηχανική υποστήριξη (αν έχετε διαφορετικά στοιχεία για την καμπύλη παρακαλώ ενημερώστε με). Όμως, εάν η ΕΕ και το Υπουργείο Οικονομικών προσπαθούν να κατασκευάσουν μια κανονικότητα όσο αφορά τις αποδόσεις, αυτό είναι ένα πολύ ακριβό εγχείρημα. Τα κουπόνια των νέων ομολόγων είναι πολύ πάνω από το 2% των αρχικών ομολόγων. Ποιος θα πληρώσει τη διαφορά; Ο ελληνικός λαός; Και αν ναι, πώς;

Εν πάσει περιπτώσει, λαμβάνοντας το αρχικό χρονοδιάγραμμα αποπληρωμής του χρέους και αφού το ενημερώσουμε με τα νέα ομόλογα που έχουν ανταλλαχθεί, θα δούμε να προκύπτουν κάποιες πολύ υψηλές ανάγκες πληρωμών το 2023, το 2028, το 2033, το 2037 και το 2042. Οι πληρωμές αυτές διακόπτουν μια ήδη αφόρητη, σταθερή αλληλουχία υψηλών πληρωμών τις οποίες η χώρα έπρεπε να καλύψει μεταξύ 2023-2040, πράγμα που απαιτούσε ένα πρωτογενές πλεόνασμα 3,5%. Εάν η Ελλάδα πρόκειται να καλύψει τις νέες υψηλότερες πληρωμές, για παράδειγμα το 2023, το πρωτογενές πλεόνασμα θα πρέπει να υπερβεί το 5% ή η οικονομία να αυξηθεί κατά 8% ετησίως έως τότε, το οποίο αποτελεί σενάριο επιστημονικής φαντασίας απουσία κάποιου μαγικού σχεδίου ανάπτυξης ή όποιου σχεδίου εν τέλει εκτός από προεκλογικά κατασκευάσματα και ευφυολογήματα τηλεσχολιαστών σε συστημικά μέσα ενημέρωσης που συχνά προωθούν κάποιο αγαπημένο τους σχέδιο ή επενδυτή.

Επομένως, αυτές οι δανειακές υποχρεώσεις δεν μπορούν να ικανοποιηθούν. Τι θα συμβεί σε αυτή την περίπτωση; Πιθανώς η ΕΕ θα κληθεί να την καλύψει μέσω του ESM ή κάποιου άλλου μηχανισμού ή κάποιος άλλος θα έρθει προς διάσωση. Μάλλον θα δοθεί επίσης, ένα είδος ελάφρυνσης του χρέους με τη μορφή ανακατανομή των πληρωμών, το οποίο πιθανότατα θα ανακοινωθεί μέσα στο 2018. Πιθανώς αυτό ήδη έχει διαμορφωθεί και συμφωνηθεί με τους εμπλεκόμενους, αλλιώς δεν θα μπορούσε να προχωρήσει. Τουλάχιστον οι εταιρίες αξιολόγησης, θα έπρεπε να είχαν ξεσηκωθεί ως προς την αδυναμία αποπληρωμής του χρέους και να έχουν εγείρει επιφυλάξεις και απευθύνει προειδοποιήσεις. Αντιθέτως δεν έχουν κάνει κάτι, σιωπούν και υποτίθεται ότι προδιαγράφουν θετικές προοπτικές για το Ελληνικό χρέος. Τι ωραία! Φαίνεται ότι έχουμε μείνει έξω από όλες αυτές τις συνομιλίες!

Συνεπώς φαίνεται ότι η ΕΕ ή είναι ικανοποιημένη ή δεν μπορεί να κάνει κάτι περισσότερο και προσπαθεί να κλείσει τη συζήτηση για το Ελληνικό χρέος και την αποτυχία της άρον-άρον. Αυτό θέτει και στις πραγματικές διαστάσεις της την συζήτηση για το κόστος που προκάλεσε η διαμάχη για το δημοψήφισμα του 2015 (δηλ. η υποτιθέμενη πρόσθετη επιβάρυνση ύψους 100 δισ. σύμφωνα με κάποιους πόσο μάλλον αφού τα μέτρα αυτά ήταν προδιαγεγραμμένα). Δεν υπάρχει κάποια λύση ή βελτίωση των οικονομικών μεγεθών αυτή τη στιγμή, ούτε βιωσιμότητα του χρέους. Απλώς οι κυρίαρχες Ευρωπαϊκές χώρες και το διευθυντήριο των Βρυξελλών αποφάσισαν ότι πρέπει να σταματήσει το θέμα ή δεν μπορούν να συνεχίσουν την ίδια τακτική. Όμως αυτό δεν ήταν δυνατό πιο πριν, δεν μπορούσαν να ανεχθούν αμφισβητήσεις, ή ήταν πιο δυνατοί και ο Βαρουφάκης αποτέλεσε το κακό παράδειγμα προς αποφυγή χωρίς να το γνωρίζει. Υπήρχαν και περίφημοι ακαδημαϊκοί που έλαβαν θέση και στις δυο μεριές του επιχειρήματος τότε (δηλαδή εναντίωση ή συνεργασία) αλλά στο τέλος η συζήτηση κατάληξε να περιστρέφεται γύρω από το εγώ και τις συμπάθειές τους. Όμως φαίνεται ότι η καταστολή φέρνει αρνητικά αποτελέσματα. Έχουν αλλάξει και οι συνθήκες και είναι πια δύσκολη η έγκριση από το Ευρωπαϊκό κοινό μιας συνέχισης των ίδιων προγραμμάτων. Έτσι από τη πειθαρχία και την επιβολή κυρώσεων περάσαμε στην εξομάλυνση των αντιθέσεων ώστε να οικοδομηθεί μια ελκυστική εικόνα για την ΕΕ. Αυτό δημιουργεί την ανάγκη δημιουργίας μιας απτής επιτυχίας (δηλ. το “success story”) που να αυξήσει το γόητρο της ΕΕ μια που έχει περάσει η εποχή που φτάνανε για αυτό απλώς μεγάλες κουβέντες, λαμπερό φυλλάδια και εορταστικές εκδηλώσεις. Η ιδέα της ΕΕ ξεθωριάζει. Δεν ήταν μια κακή ιδέα, αλλά σίγουρα εφαρμόσθηκε λάθος (ή τουλάχιστον αυτό που οι ιδρυτές της είχαν στο μυαλό τους δεν είναι αυτό που έβγαινε προς τα έξω…) και είναι μάλλον αδύνατο να αλλάξει μέσα στη διάρκεια της ζωής μας ή πιθανώς και ποτέ. Αν κανένας δεν τα πιστεύει μπορεί να ανατρέξει σε δημόσιες δηλώσεις. Μερικές φορές το ακούς από εκεί που δεν το περιμένεις. Σε μια συνέντευξη της μια Ολλανδή διπλωμάτη στην πρεσβεία της Αθήνας το 2016, δήλωσε ότι απαιτείται επιτυχία στο Ελληνικό πρόγραμμα «διάσωσης» για να αντιμετωπιστούν οι ευρωσκεπτικιστες στη χώρα της και πιθανόν και αλλού. Από τότε οι ευρωσκεπτικιστές είναι παντού και τα πράγματα μάλλον εξελίσσονται προς όφελός τους. Βέβαια οι ευρωσκεπτικιστές έχουν δύσκολο δρόμο γιατί είναι οι εξ ορισμού οι κακοί τύποι, οι λαϊκιστές, ενώ οι ευρωπαϊστές (δηλ αυτοί που υποστηρίζουν την μη εκλεγμένη γραφειοκρατία των Βρυξελλών και τα συναφή συμφέροντα τα οποία παρουσιάζονται ως εκπρόσωποι της Ευρωπαϊκής ταυτότητας και πολιτισμού, ποιος τους έδωσε το δικαίωμα αλήθεια) είναι οι καλοί…, αυτοί που γνωρίζουν καλύτερα, οι ηθικοί, οι ιδεαλιστές που έχουν την ιστορική ευθύνη να διαφωτίζουν τους υπόλοιπους ή να τους σπρώξουν στο περιθώριο.

Επομένως, αν η ΕΕ χρειάζεται κάποια επιτυχία, ελλείψει μιας, πρέπει να δημιουργήσει μία. Θα κοστίσει ελάχιστα σε σύγκριση με τον συσσωρευμένο πλούτο της (το Ελληνικό χρέος είναι περίπου 2% του ΑΕΠ της ΕΕ …). Αν σκεφτεί κάνεις ότι κοστίζει τόσο λίγο, γιατί δεν το’κάναν πολύ πιο πριν, θα μου πείτε χωρίς το πρόβλημα να λάβει αυτές τις διαστάσεις; Τέλος πάντων, αν κάποιος προσπαθήσει να χαμηλώσει τις αποδόσεις των ομολόγων το κόστος θα είναι μερικά δισεκατομμύρια αυτή τη στιγμή. Εάν κάποιο μεγάλο fund προσπαθούσε να χειραγωγήσει το Χρηματιστήριο Αθηνών δεν θα’ταν επίσης και πολύ δύσκολο καθώς ο ημερήσιος όγκος συναλλαγών του, των περίπου 40 εκατομμυρίων ευρώ είναι ψίχουλα για αυτά τα fund. Όμως στο ΧΑΑ δε συμμετέχουν οι Έλληνες μικροεπενδυτές οπότε δεν θα’χε και μεγάλο όφελος μια τέτοια καμπάνια, πέρα από κάποια δημοσιότητα. Πολύ πιο αποτελεσματικό όμως θα είναι αν μοιραστούν κάποια λεφτά σε φτωχούς και άνεργους. Αυτό θα αυξήσει και το ΑΕΠ μέσω της κατανάλωσης, μιας που η Ελλάδα δεν συμμετέχει στο πρόγραμμα νομισματικής επέκτασης (QE) της ΕΚΤ. Περίπου δύο δισεκατομμύρια ευρώ (ή αλλιώς “helicopter money”) αποφασίστηκε να δαπανηθούν για αυτό το σκοπό εφάπαξ κατά την περίοδο των γιορτών. Θα δοθούν €300-900 ανά φτωχό νοικοκυριό και €400 ανά νέο άνεργο. Εκτός από μια εφήμερη ικανοποίηση αυτά τα χρήματα γρήγορα θα ξοδευτούν στα πολυκαταστήματα των εισαγομένων προϊόντων προσφέροντας μιας πρόσκαιρη ένεση στο ΑΕΠ μέσω της αύξησης της κατανάλωσης – το οποίο είναι ένα άλλο τέχνασμα (όντως η κίνηση στα καταστήματα ήταν κατά πληροφορίες 2,5% υψηλότερη την περίοδο των γιορτών). Αυτά μπορεί να αρκούν για να γίνει πιστευτό το κόλπο για τώρα. Αλλά και εάν γίνει πιστευτή η καθαρή έξοδος στις αγορές, κάτι που δε φαίνεται σύμφωνα με τις δημοσκοπήσεις, θα ήταν πραγματικά μια επιτυχία έτσι κι άλλως;

Κατά τη διάρκεια του μήνα του μέλιτος μετά την εισαγωγή του Ευρώ το 2000, όταν οι ασθενέστερες χώρες της ΕΕ ελπίζανε σε σύγκλιση με το μέσο όρο της ΕΕ, προσπάθησαν να φτάσουν εκεί με δανεισμό και κατανάλωση, ελλείψει παραγωγής υψηλής προστιθέμενης αξίας όπως στον Βορρά. Αυτό συνέβη μοιράζοντας χρήματα μέσω δαπανών, προσλήψεις και μισθούς στο δημόσιο τομέα (υπήρχε δε και αύξηση των τιμών λόγω της μετατροπής των τιμών σε Ευρω) και αθρόα δανειοδότηση όπως για καταναλωτικά (διακοποδάνεια κλπ), στεγαστικά, αγορά αυτοκινήτου ακόμα και επιχειρηματικά δάνεια συχνά με φτωχά εχέγγυα και προοπτικές. Τουλάχιστον έτσι το καταλαβαίνω εγώ. Στη συνέχεια, η συνταγή έφτασε σε αδιέξοδο. Το χρέος εξακοντίστηκε. Η ιδέα της ισότητας, της προόδου είναι καλές, αλλά κανείς δεν ήθελε να βοηθήσει στην πράξη μέσω μοιράσματος τους συσσωρευμένου κεφαλαίου και της τεχνογνωσίας του Βορρά. Και για να γίνει η σύγκλιση δεν αρκούν κερδοσκοπικές κινήσεις στο χρηματιστήριο, δημόσια έργα αμφιβόλου χρησιμότητας και δάνεια για κατανάλωση (συχνά εισαγόμενων προϊόντων) αλλά επενδύσεις στην πραγματική οικονομία. Αν οι οικονομίες δεν ήταν έτοιμες για αυτό ας γινόταν προσπάθεια προετοιμασίας. Ίσως να αναρωτιέστε επίσης γιατί αυτοί που χρηματοδότησαν αυτό το ράλι το έκανα δεδομένων αυτών των αδυναμιών; Μήπως ήταν ανεύθυνοι ή ανήξεροι και επίσης γιατί δεν υπέστησαν τις συνέπειες των πράξεών τους; Φαίνεται ότι υπάρχουν μόνο ανεύθυνοι δανειολήπτες σε αυτόν τον κόσμο και όχι ανεύθυνοι δανειστές και ότι οι ζημίες συσσωρεύονται μόνο στους δανειολήπτες. Ενώ αν και το χρέος αποτιμάται ανάλογα με τα διαφορετικά επίπεδα ρίσκου που συνεπάγεται δεν υπάρχει τελικά κίνδυνος μη αποπληρωμής του! Αυτή είναι μια άλλη, μακρά συζήτηση βέβαια. Σε κάθε περίπτωση, βλέποντας το αδιέξοδο και πιθανό φαινόμενο ντόμινο (οι δανειοδότες είναι πάντα καλοί στο να υπερβάλλουν αυτούς τούς φόβους), το ΔΝΤ και η Τρόικα ενέταξαν την Ελλάδα σε πρόγραμμα «σωτηρίας» (άλλοι υποστηρίζουν ότι τουλάχιστον το ΔΝΤ είχε προσκληθεί από μερικούς Έλληνες πολιτικούς … ενώ και το ΔΝΤ παραδέχεται ότι η εμπλοκή του έγινε κατά παράβαση των ορίων χρηματοδότησης για την Ελλάδα λόγω ευρύτερων συστημικών κινδύνων). Το πρόγραμμα της Τρόικα στόχευσε στη δημοσιονομική προσαρμογή, ξέρετε τώρα τα γνωστά: περικοπές μισθών, περικοπές συντάξεων κ.λπ., καθώς έπρεπε να βρεθούν τα κεφάλαια για να εξυπηρετηθεί το χρέος. Όμως αν και το χρέος της Πορτογαλίας ανέρχεται τώρα στο 130% του ΑΕΠ, το πρόγραμμα θεωρείται ότι έχει συμπληρωθεί. Την ίδια ώρα ο υπουργός Οικονομικών της ο Mario Centeno, ο οποίος έχει πιστωθεί με την «επιτυχία» της χώρας του, είναι αυτός που επιλέχθηκε για νέος πρόεδρος του Eurogroup το οποίο αποκτά έτσι, ίσως όχι τυχαία, ένα πιο φιλικό πρόσωπο μετά την αποχώρηση των άτεγκτων Schaeuble και Dijsselbloem. Ποιος ξέρει μπορεί ο Centeno να ανταμειφθεί και με μια θέση στη περίφημη διεθνή τράπεζα Goldman Sachs μετά το πέρας της θητείας του όπως έγινε και με τον Πορτογάλο πρώην πρόεδρος της ΕΕ Χοσέ Μπαρόζο. Μήπως είναι τυχαίο ότι και οι δυο, όπως και ο Τσίπρας, προέρχονται από τον σοσιαλιστικό χώρο αλλά εφάρμοσαν νεοφιλελεύθερες πολιτικές? Ο Σεντενο ως πανεπιστημιακός είχε επικεντρώσει την έρευνα του στην εργασιακή ευελιξία ενώ ο Μπαρόζο ήταν στα νιάτα του σκληροπυρηνικός κομμουνιστής. Αν δεν μπορείς να τους νικήσεις τότε ακολούθησέ τους, ή απλή στρατολόγηση; Η μήπως κάπου οι δύο υποτιθέμενα αντιδιαμετρικά αντίθετες ιδεολογίες έχουν κοινά σημεία; Εν πάσει περιπτώση για την Πορτογαλία, το ΔΝΤ έχει σιγήσει, έχει αποπληρωθεί σχεδόν εξ ολοκλήρου και αποχωρεί όπως δείχνει ότι θα κάνει το ίδιο και στην Ελλάδα.

Οι λεγόμενες επιτυχίες στην Πορτογαλίας και την Ελλάδα μοιάζουν μάλλον να περιορίζονται στη δημιουργία ενός είδους χρεο-αποικιών ή χρεο-ζόμπι με υπερβολικά υψηλά επίπεδα χρέους (130% και 180% του ΑΕΠ), αν και εξυπηρετούνται με χαμηλότερα επιτόκια από ό, τι έξω από το δίχτυ ασφαλείας της ΕΕ. Για αυτόν το λόγο ο καθηγητής του Πανεπιστημίου της Βαρκελώνης ESADE Pablo Triana υποστηρίζει ότι η Ελλάδα οφείλει ευγνωμοσύνη στην ΕΕ! Τα επιτόκια θα μπορούσαν να είναι υψηλότερα με βάση την πιστοληπτική ικανότητα (αναρωτιέμαι τι νομίζει τώρα με τα επιτόκια που δίνουν οι θεωρητικά λογικές “αγορές”…). Παρεμπιπτόντως καλό θα ήταν να εξεταστεί ως προς την ψυχολογική κατάσταση ή την αμεροληψία του ή και τα δύο. Το επιχείρημα του μοιάζει με το να υποστηριζόταν ότι κάποιος φυλακισμένος που υφίστανται ηλεκτροσόκ οφείλει ευγνωμοσύνη στους δέσμιούς τους επειδή δεν του χρεώνουν τον ηλεκτρισμό που δαπανάται για την “συμμόρφωσή” τους. Ωστόσο, ακόμα και κάποιοι υπουργοί της ΕΕ, όπως ο Johan Van Overtveldt του Βελγίου, συμμερίζονται την ίδια άποψη. Αναρωτιέμαι ποιος τη σκέφτηκε πρώτος …

Το κατά πόσο έχει επιτύχει το πρόγραμμα μπορεί τελικά να κριθεί έξω από δυσκολονόητους αριθμούς από το πως νιώθουν οι άνθρωποι δηλ. την ανεργία του 25% (αν και απεργάζεται κάποια μείωση μέσω συμβάσεων ορισμένης διάρκειας χαμηλόμισθης απασχόλησης και υποαπασχόληση πολλών στον τουρισμό και τις υπηρεσίες), από τους πολλούς ξενιτεμένους (περίπου 500,000 που έχουν φύγει κατά την κρίση, οι περισσότεροι νέοι και μορφωμένοι δηλ. η γενοκτονία του braindrain), την άνοδο της φτώχειας, την έξαρση των μη εξυπηρετούμενων δανείων, τα κλειστά μαγαζιά, τις πτωχεύσεις, τους άστεγους, τις αυτοκτονίες και πολλά άλλα.

Σύμφωνα με εκτιμήσεις του ΔΝΤ, η χώρα θα χρειαστεί 20 χρόνια για να φτάσει στα προ της κρίσης επίπεδα. Η αντίστοιχη εκτιμώμενη περίοδος για την Πορτογαλία ήταν το μισό. Όμως η Πορτογαλία προχωρώντας σε ένα πρόγραμμα παροχών, προφανώς με την υποστήριξη της ΕΕ (αλλιώς πως θα ήταν δυνατό για μια χρεοαποικία του 130% Χρέος/ΑΕΠ;) κατάφερε να καλύψει ήδη το χαμένο έδαφος όσο αφορά την ανεργία. Να δούμε βέβαια έως πότε θα κρατηθεί στην πρίζα η μηχανική υποστήριξη και έως ποιο βαθμό θα πάει η ανάπτυξη της χρεο-αποικίας… Αν ακολουθηθεί το ίδιο και στην Ελλάδα προκειμένου να κλείσουν στόματα μπορούμε να εικάσουμε μια μείωση της ανεργίας μέσω συμβάσεων στο δημόσιο και ανάπτυξη με σουβλατζίδικα και rooms to let. Αν ας πούμε δημιουργηθούν 500,000 συμβάσεις στο ευρύτερο δημόσιο των €700 αυτό θα κόστιζε περίπου €5 δις. κατ’ετος. (την στιγμή που μιλάμε 7 Ιανουαρίου 2018 ο υπουργός Σταθάκης υπόσχεται μείωση ανεργίας στο 15% μέχρι το 2019. Ηδη υπάρχει πρόγραμμα του ΟΑΕΔ το οποίο προσφέρει επιχορήγηση από κράτος €360 για κάθε προσλαμβανόμενο για μισθούς από €586 κατώτατο. Αυτό εάν επεκταθεί σε ας πούμε 300,000 θέσεις θα είχε ένα κόστος €2-3 δις ετήσια και θα επέφερε αυτό το αποτέλεσμα. Το μέτρο αυτό θα μπορούσε να ονομαστεί «Πρόσλαβε έναν πάρε τον δεύτερο τσάμπα» δεδομένου ότι το κράτος μπορεί να καλύπτει και το μισό του μισθού). Να σημειωθεί ότι το 33% των εργαζόμενων με μερική ή σταθερή απασχόληση λαμβάνουν κάτω από €600 ενώ περίπου το μισό των προσληφθέντων το 2017 είναι μερικής απασχόλησης.

Μια τέτοιου είδους μείωση της ανεργία θα μπορούσε να γίνει εύκολα με ένα λαό απελπισμένο και εθισμένο στην εργασία στο Δημόσιο για να πουληθεί το success story ενώ οι υπόλοιποι που θέλουν ή μπορούν περισσότερα να φεύγουν στο εξωτερικό (π.χ. στη Γερμανία που επιζητά απεγνωσμένα και εισάγει εργάτες και καταναλωτές προς υποστήριξη του συσσωρευμένου κεφαλαίου εντός της επικράτειάς της). Βέβαια ακόμα και σε αυτή τη περίπτωση που κάποια χώρα λειτουργεί άνετα με χρέος/ΑΕΠ 130% και επιτόκιο 2% μέσα στην ΕΕ (αντί με χρέος 60% όπως προέβλεπε η συνθήκη του Μααστριχτ και ας πούμε επιτόκιο 4%) γιατί έπρεπε να μπει η Ελλάδα σε όλη αυτή την περιπέτεια αφού τόσο ήταν το χρέος της το 2010? Για να γίνει μια χώρα για λιγότερους μετά και το ξενιτεμό των μορφωμένων (δηλαδή downsized που λένε και στις επιχειρήσεις) και συνεπώς μικρότερο βαρύδι για την ΕΕ;

Κάποιοι “φίλοι απ’τα παλιά” και κάποιές ακόμα δουλίτσες που πρεπιε να τελειώσουν πριν φύγει η Τρόικα….

Παρά την απουσία λοιπόν χρηματοοικονομικών δεδομένων που να συνάδουν προς την μείωση των αποδόσεων του χρέους, κάποιος αγοράζει Ελληνικά ομόλογα. Ποιος όμως μπορεί να είναι αυτός και γιατί;

Στις 18 Δεκέμβριου 2018, ο διευθύνων σύμβουλος της Deutsche Bank John Cryan, επισκέφθηκε τον πρωθυπουργό της Ελλάδας Τσίπρα στην Αθήνα. Ο Τσίπρας τουίταρε το εξής επικό για τη συνάντηση:

Η Deutsche Bank συγκαταλέγεται μεταξύ των συντονιστών για την ανταλλαγή ομολόγων που αναφέραμε παραπάνω μαζί με τις BNP Paribas, Citigroup Global Markets Limited, Goldman Sachs, HSBC Bank plc και Merrill Lynch International. Βλέπετε κανένα γνωστό όνομα εδώ; Μερικές από αυτές τις τράπεζες κατείχαν Ελληνικό χρέος το 2010, όταν ξέσπασε η κρίση. Οι γερμανικές και γαλλικές τράπεζες ελέγχαν σχεδόν το ήμισυ του χρέους, σύμφωνα με τις BIS και Reuters (αν και μεγάλο μέρος της Γαλλικής έκθεσης ήταν μέσω των θυγατρικών τους στην Ελλάδα όπως η Εμπορική και η Γενική που υπήρχαν τότε). Το Γ’ τρίμηνο του 2010, οι γερμανικές τράπεζες είχαν δάνεια προς στην Ελλάδα ύψους €19,3 δισ. στα βιβλία τους. Τον Μάρτιο του 2011, οι συνολικές δεσμεύσεις του ομίλου της Deutsche Bank στην Ελλάδα όμως είχαν μειωθεί στα μόλις € 1,6 δισ. ………. (Πηγή: Ramifications of debt restructuring on the euro area – The example of Germany’s exposure to Greece, EU Parliament, Directorate General For Internal Policies, June 2011). Αν έχετε δει την ταινία “Margin Call” αυτή είναι η στιγμή που τα μεγάλα κεφάλια ξυπνούν και συνειδητοποιούν ότι η μουσική έχει σταματήσει και πρέπει να ξεφορτώσουν χαρτιά. Τότε αναρωτιούνται αν θα μπορούσαν να πουλήσουν στους συναδέλφους σε άλλες τράπεζες για να σώσουν το κορμί τους και αν το κάναν τότε πώς θα μπορούσαν να τους ξαναδούν μια μέρα; Λοιπόν, φαίνεται ότι μπορούν … Ποιος θα μπορούσε να αγοράσει Ελληνικά ομόλογα λοιπόν; Αν κάποιος ξέρει, ενημερώστε μας παρακαλώ (εκτός από αυτά που αναφέραμε παραπάνω που μεταφέρθηκαν από Πορτογαλία). Ή μήπως μπορεί να μην είναι δυνατό να μάθουμε επειδή τα ομόλογα μέσω της ανταλλαγής αυτής έγιναν μεγάλα πακέτα τα οποία μπορούν να διαπραγματευτούνε με ανωνυμία στα darkpools (εξωχρηματιστηριακά συναλλακτήρια για ανώνυμες αγοραπωλησίες τίτλων); Μήπως έγιναν για αυτό το λόγο; Αν ναι, τότε μήπως μπορεί κάποιος να ακολουθήσει τη πορεία του χρήματος, δηλαδή ποιος θα μπορούσε να ωφεληθεί από αυτή την ιστορία και να κάνει υποθέσεις για το ποιος αγόρασε; Ηδη έχουν εμφανιστεί ειδήσεις περί fund που μετακινήθηκαν από την Πορτογαλία (το άλλο success story) στην Ελλάδα όταν οι αποδόσεις εκεί έπεσαν. Καλό είναι να μάθουμε ποιοι είναι όλοι αυτοί και τι ξέρουν.

Οι ξένες τράπεζες, οι «φίλοι απ’τα παλιά», οι οποίοι πιθανότατα είναι πολύ καλοί γνώστες των Ελληνικών προβλημάτων εδώ και καιρό, συντονίσανε τη διανομή των νεοεκδοθέντων ομολόγων σε μεγάλα διεθνή κεφάλαια που αντιπροσωπεύουν το 60% των αγοραστών. Οι Ελληνικές τράπεζες δηλαδή η Alpha Bank, Eurobank, Εθνική Τράπεζα και Τράπεζα Πειραιώς ήταν συνδιαχειριστές της έκδοσης για τους εγχώριους αγοραστές οι οποίοι κατά κύριο λόγο είναι…. οι Ελληνικές τράπεζες … (!!) 🙂 Το αυξημένο κουπόνι φυσικά είναι ένα οικονομικό όφελος για αυτές τις τράπεζες . Και μάλλον θα εισέπραξαν και τη αμοιβή για αυτή τη διαμεσολάβηση. Δεν είναι και άσχημα, δε νομίζετε, για να μεταφέρει κάποιος χαρτιά από τη μία του τσέπη στην άλλη;

 Κόκκινα Δάνεια και Πλειστηριασμοί

 Μετά την επιτυχή περαίωση της ανταλλαγής των ομολόγων, ο Πρωθυπουργός ζήτησε δημοσίως από τις Ελληνικές τράπεζες, αυτές δηλαδή που εισέπραξαν τα οφέλη της ανταλλαγής, να προχωρήσουν γρήγορα με τους πλειστηριασμός ακινήτων που σχετίζονται με κόκκινα δάνεια, γιατί αυτό συγκαταλέγεται στις υποχρεώσεις του προγράμματος (δηλ. είναι προαπαιτούμενο) αλλά θα οδηγήσει και στη “διάσωση” των τραπεζών μέσω της εξυγίανσης των ισολογισμών τους και την άντληση κεφαλαίων που θα μπορέσουν να διοχετευθούν στην οικονομία. Τι ωραία! Σε αντίθετη περίπτωση οι φήμες που διοχετεύονται υποβολιμαία είναι ότι θα πρέπει οι τράπεζες να ανακεφαλαιωθούν ή να εξυγιανθούν με κούρεμα των καταθέσεων τους, αυτή και μόνο η τελευταία απειλή μπορεί να συνετίσει τυχόν επίδοξους «επαναστάτες». Η αλήθεια είναι ωστόσο ότι αυτές οι τράπεζες έχουν μερικούς πολύ μεγάλους ξένους μετόχους που ζημιώθηκαν, ενδεχομένως αδίκως, με τις προηγούμενες ανακεφαλαιοποιήσεις και μάλλον θα προσπαθούν να αποφύγουν να ξαναβάλουν το χέρι στη τσέπη. Υποτίθεται ότι αυτοί που πιέζουν για αυτές τις ανακεφαλαιοποιήσεις και το ξεκαθάρισμα των κόκκινων δανείων είναι η ΕΚΤ, ή το ΔΝΤ ή κάποιος άλλος. Ωστόσο, ανάλογες πιέσεις προς την Ιταλία τόσο όσο αφορά ανακεφαλαιοποιήσεις αλλά και μη εξυπηρετούμενα δάνεια έγειρε αντιδράσεις από τους εκεί πολιτικούς και φαίνεται ότι κάμφθηκαν, που τέτοια τύχη για την Ελλάδα.

Υπάρχουν μεταξύ 80-110 δισεκατομμύρια ευρώ σε μη εξυπηρετούμενων δανείων τα οποία στην πραγματικότητα αποτελούν και την πλειοψηφία των τραπεζικών δανείων …. Δεν είναι περίεργο το εύρος του φαινομένου ή αντιπροσωπευτικό της κρίσης στην Ελλάδα? Δεν μπορεί οι περισσότεροι δανειολήπτες να είναι προβληματικοί, μάλλον στραβά αρμενίζουμε. Και αν κάποιοι χαρακτηρίζονται στρατηγικοί κακοπληρωτές γιατί αντί να πληρώνουν το δάνειό τους προτιμούν να αγοράζουν φαγητό για την οικογένειά τους ή θέρμανση ή να μορφώνουν τα παιδιά τους τότε ίσως κάπου να έχουμε λάθος στους ορισμούς. Έχει αναφερθεί ότι πρέπει αυτά τα κόκκινα δάνεια να μειωθούν κατά 40 δισεκατομμύρια ευρώ (σε τιμές πριν από την κρίση) σύμφωνα με αναφορές της ΕΚΤ. Αυτό εκτιμάται ότι  θα μπορούσε να περιλαμβάνει κατασχέσεις για 10.000 ιδιοκτησίες. Για να αποφευχθούν οι κοινωνικές αναταραχές και αντιδράσεις υπάρχει νομική προστασία κατά των πλειστηριασμών πρώτης κατοικίας για τιμές ακινήτων μέχρι € 180.000 για εργένηδες και έως € 280.000 για οικογένειες. Αυτό δεν καλύπτει τα ακίνητα που χρησιμοποιούνται ως εξασφάλιση για επιχειρηματικά δάνεια. Αυτά θα πρέπει να είναι αρκετά, λαμβάνοντας υπόψη τον εκτεταμένο τομέα των μικρών επιχειρήσεων στην Ελλάδα καθώς και την καταστροφή που προκλήθηκε από την ύφεση και το πρόγραμμα «διάσωσης». Ακόμη όμως και αυτοί οι περιορισμοί της πρώτης κατοικίας λήγουν το 2019.

Εν τω μεταξύ, από τις αρχές του 2018, τα ακίνητα μπορούν να πωληθούν σε fund-κοράκια –εισπρακτικές εταιρίες. Εξ ου ακούγεται μάλλον και ότι τα fund επιστρέφουν στην Ελλάδα … Οι αξίες αυτών των ιδιοκτησιών είναι κατά πάσα βεβαιότητα πολύ χαμηλότερες από ό, τι πριν από την κρίση και θα πωλούνται σε ένα κλάσμα της ονομαστικής αξίας των δανείων σύμφωνα και με την παγκόσμια πρακτική, πιθανώς πολύ λιγότερο από το 50% (τα καταναλωτικά δάνεια που αποτελούν τα χαμηλότερης ποιότητας μη εξυπηρετούμενα δάνεια λόγω μη ύπαρξης εξασφαλίσεων πωλούνται στο 3% της αξίας τους, ακόμη και τα δάνεια για επιχειρήσεις έχουν πωληθεί για λιγότερο από 10% από την Τράπεζα Αττικής). Σε πρόσφατη δημοπρασία ακίνητων της Τράπεζας Πειραιώς (Δεκέμβριος 2017), η οποία πρέπει να αφορούσε χρέη άνω των € 500.000, κατά την ισχύουσα νομοθεσία, πωλήθηκαν 26 ακίνητα με μέση τιμή € 146.000. Με δεδομένο ότι δεν δίδονται περισσότερα στοιχεία για τα δάνεια που αφορούσε (αν κάποιος ξέρει κάτι σχετικά θα ήταν χρήσιμο) θα μπορούσε να υποτεθεί ότι η δημοπρασία κατέληξε σε ξεπούλημα όσο-όσο ή τα ακίνητα ήταν κάτω από το όριο της πρώτης κατοικίας ή τα δάνεια δεν ήταν επαρκώς εξασφαλισμένα. Επίσης να σημειώσουμε ότι εκτός από τα υποθηκευμένα ακίνητα των κόκκινων δανείων πλειστηριασμοί θα γίνουν και για οφειλές προς το δημόσιο όπου δεν ισχύει και η προστασία της πρώτης κατοικίας. Περίπου 100 δις είναι οι οφειλές στο δημόσιο και άγνωστο πόσα ακίνητα θα βγουν σε πλειστηριασμό έτσι. Επίσης άγνωστο αλλά ενδιαφέρον τι συμβαίνει αν ο ιδιοκτήτης του ακίνητου χρωστάει και φόρους και το δάνειο… .

Προσπαθούμε όμως να καταλάβουμε ποιο είναι το όφελος από τέτοιες δημοπρασίες αυτή τη στιγμή κάτω από αυτές τις συνθήκες αν ο σκοπός είναι η άντληση σημαντικών κονδυλίων. Από την άλλη είναι μάλλον σίγουρη ευκαιρίας για τα fund-κοράκια. Αυτά τα ακίνητα θα μπορούσαν να διαβιβαστούν σε μια κακή τράπεζα (bad bank) και το δάνειο να εξοφληθεί στο μέλλον ( όπως συμβαίνει και με το ελληνικό χρέος- που έχει παγώσει κάπου και, κατά τα λεγόμενα, θα εξοφληθεί κάποτε, μετά από 40 χρόνια …). Εάν υπάρχουν στρατηγικοί κακοπληρωτές ή έχει γίνει κακή διαχείριση, θα πρέπει αυτές οι περιπτώσεις να αντιμετωπιστούν δικαστικά ή με κάποιο άλλο τρόπο (για να αποτραπούν και οι ανησυχίες περί ηθικού κινδύνου-moral hazard). Θα μπορούσαμε εδώ να εντάξουμε περιπτώσεις όπως εκείνες που αφορούσαν δανειοδοτήσεις της Τράπεζα Πειραιώς προς τα στελέχη της, τα οποία βρέθηκαν πρόσφατα στο επίκεντρο έρευνας από την Τράπεζα της Ελλάδος και διαπιστώθηκε παράκαμψη των κανονισμών κατά τη χορήγηση και τη μεταβίβαση δανείων αυτών σε τρίτη εταιρία σε χαμηλότερη τιμή. Εάν κάποιος δανειολήπτης διατηρεί χρήματα σε υπεράκτιους λογαριασμούς (offshore) και είναι στρατηγικός κακοπληρωτής γιατί να μην επικεντρωθούν κατευθείαν σε αυτούς τους offshore λογαριασμούς; Οι πλειστηριασμοί στο κατώτατο σημείο της αγοράς είναι ακριβώς αυτό που δεν έγινε στις ΗΠΑ έτσι ώστε να μην προκληθεί περαιτέρω πτώση στην αγορά ακινήτων. Τελικά εάν η οικονομία αρχίσει να αναπτύσσεται αυτές οι τιμές των ακινήτων θα επανακάμψουν τα επόμενα 10-20 χρόνια και ίσως και τα δάνεια να αποπληρωθούν. Και αν ακόμα τα δάνεια δεν αποπληρωθούν οι αξίες των πλειστηριαζόμενων ακινήτων θα είναι υψηλότερες (το ίδιο επιχείρημα μπορεί να ισχύει και για τις αποκρατικοποιήσεις).

Ο Έλληνας πρωθυπουργός βέβαια μιλώντας για επικέντρωση σε μεγάλους δανειστές που είναι σκόπιμα κακοπληρωτές και όχι στον μικρό δανειολήπτη προσπαθεί να μειώσει τους φόβους και να διατηρήσει ένα κοινωνικά ευαίσθητο πρόσωπο στα πλαίσια και της υποτιθέμενης πολιτικής του ιδεολογίας. Όμως εάν υπάρχουν τόσοι πολλοί μεγάλοι στρατηγικοί κακοπληρωτές γιατί δεν έχουν ακόμα αντιμετωπιστεί; Βέβαια ακόμη και αν υπάρχουν καλές προθέσεις να διευθετηθούν κάποιες περιπτώσεις μεγάλων οφειλών από επιχειρηματικά δάνεια μπορεί να είναι δύσκολο να αποπληρωθούν. Κάποιοι κλάδοι της οικονομίας ενδέχεται να έχουν καταρρεύσει (π.χ. οι πωλήσεις αυτοκινήτων είναι στο 1/3 σε σχέση με τα υψηλά της αγοράς). Ακόμα και εάν συντρέχουν δυνατότητες εξυγίανσης μπορεί οι τράπεζες να μην έχουν τις ικανότητες ή να μη μπορούν να διαθέσουν το ανάλογο προσωπικό. Αλλά αν ο Πρωθυπουργός ήθελε οι τράπεζες να κάνουν κάτι, δεν θα μπορούσε να τις υποχρεώσει πριν προσφέρει αυτά τα νέα ομόλογα;

Ιδιωτικοποιήσεις και μεταρρυθμίσεις

Εκτός από τα μη εξυπηρετούμενα δάνεια, υπάρχουν και άλλα θέματα που θα πρέπει να τελειώσουν μέχρι το πέρας του προγράμματος “διάσωσης”, όπως μερικές ιδιωτικοποιήσεις…. Βασικά οτιδήποτε μπορούσε να πωληθεί έχει ήδη φύγει. Υπάρχει ακόμα μερικές αξιόλογες περιπτώσεις (πχ Εγνατία, ΔΕΗ), αλλά απ’ότι φαίνεται οι υπόλοιπες αποτελούν μη κερδοφόρες εταιρίες που ίσως να μην μπορούν και να λειτουργήσουν με ιδιωτικοοικονομικά κριτήρια. Αν μη τι άλλο η μεταβίβασή τους στο ΤΑΙΠΕΔ θα χρησιμεύσει στο ξελάφρωμα του κρατικού ισολογισμού από το σχετικό χρέος και άρα μπορεί να είναι ένα ακόμα τερτίπι. Οι ιδιωτικοποιήσεις μέχρι στιγμής απέφεραν λιγότερα από 6 δισ. Ευρώ και πιθανότατα δεν θα ξεπεράσουν τα € 10 δις έως το τέλος. Το ποσό αυτό απέχει πολύ από το αρχικά αναφερθέν των € 50 δισ. αλλά υπολείπεται απελπιστικά και του Ελληνικού χρέους. Δηλαδή μια τρύπα στο νερό. Τι μπορεί να περιμένει κανείς από ξεπουλήματα όσο-όσο σε συνθήκες ανέχειας και ανάγκης, όπως πολλοί προειδοποίησαν πολύ καιρό πριν. ¨Όταν κανένας θέλει να πουλήσει το σπίτι του για να πιάσει μια καλή τιμή θα κοιτάξει τουλάχιστον να το ασπρίσει, δεν θα το δώσει αχούρι και κακολογημένο όπως έχει γίνει με διάφορες επιχειρήσεις του Δημοσίου. Ίσως όμως αυτός να ήταν και ο σκοπός. Επομένως, αν υπάρχει κάποιο όφελος από τις ιδιωτικοποιήσεις (για την οικονομία και την κοινωνία) θα πρέπει να είναι στο ότι έχει αφαιρεθεί μαζί με τις επιχειρήσεις κάποια εξουσία από εκείνους τους ανεπαρκείς άρχοντες που χρεοκοπήσαν τη χώρα και ίσως λυμαίνονταν και αυτές τις επιχειρήσεις και τις επιβάρυναν με ζημιές. Το ερώτημα όμως είναι αν οι διάδοχοί τους θα τις λειτουργήσουν προς όφελος του κοινωνικού συνόλου όσο αφορά τις υπηρεσίες ή τα κέρδη και συνεπώς τη φορολογία, τις θέσεις εργασίας και την ποιότητα ζωής.

Εκτός των ιδιωτικοποιήσεων υπάρχουν ακόμα και κάποιες μεταρρυθμίσεις να γίνουν (όπως η απελευθέρωση κάποιων αγορών ή οι περιορισμοί εργατικών δικαιωμάτων) αλλά μετά από την τεράστια αποτυχία των μεταρρυθμίσεων να αναζωογονήσουν την οικονομία (παρά τις όποιες δικαιολογίες που προσπαθούν να αρθρωθούν) δεν πρέπει να απασχολούν σοβαρά το ευρύτερο σύνολο εκτός φυσικά από όσους κερδίζουν ή χάνουν από αυτές και από την ανακατανομή μιας μικρότερης πίτας την οποία προκαλούν….

Το τρομακτικό Grexit – αλλά για ποιον;

Αν όλη αυτή τη κατάσταση με το πώς εξελίχτηκε το δήθεν «πρόγραμμα διάσωσης» ακούγεται άσχημη, τότε γιατί η Ελλάδα δεν προχωρεί σε ένα Grexit, όπως κάποιοι επιθυμούν και ακόμη και κάποιοι άλλοι ίσως να προτείναν με αντάλλαγμα τη διαγραφή χρεών; Grexit!…. Και μόνο η λέξη δημιουργεί φόβο και πανικό…, πόσο μάλλον τον εκνευρισμό για τους διάφορους διαφωτιστές τους Ευρωμονόδρομου (ΤΙΝΑ). Το ερώτημα του ποιος φοβάται το Grexit και γιατί, έχει ερωτηθεί και απαντηθεί πολλές φορές και με πολλούς τρόπους ανάλογα με τα κίνητρα του ομιλητή. Στο τέλος θυμίζει κάτι από ένα θεατρικό έργο, το «Ποιος φοβάται τη Βιρτζίνια Γουλφ», το οποίο διαπραγματεύεται τις σχέσεις ενός ζευγαριού σε ένα αποτυχημένο γάμο. Περιστρέφεται γύρω από διάφορες αιτίες που μπορεί να φταίνε αλλά τελικά μάλλον προσπαθούν να αποφύγουν το ότι ο γάμος είναι αποτυχημένος και σε λάθος βάσεις από την αρχή. Η Ελληνική κοινή γνώμη τόλμησε να αψηφήσει ή να διακινδυνεύσει το Grexit καταψηφίζοντας τα μνημονιακά μέτρα με το δημοψήφισμα του 2015, αν και κάποιοι σπεύδουν να ερμηνεύσουν το περιεχόμενο της πράξης αυτής κατά το δοκούν. Αυτοί που εναντιώνονταν στο ΟΧΙ όμως είχαν κάνει το λάθος να φορτίσουν το εκλογικό σώμα, προκειμένου ενδεχομένως να το προκαταλάβουν, αφήνοντας να υπονοηθεί ότι το ΟΧΙ θα σήμαινε Grexit και ο κόσμος δεν φαίνεται να τρομοκρατήθηκε…

Βέβαια ένα διαζύγιο έχει και συναισθηματικές πτυχές. Το Ελληνικό κοινό καθώς και μεγάλο μέρος του κατεστημένου είναι προσκολλημένο στη Δύση.  Αυτή όμως η σχέση είναι δεδομένη πολιτιστικά και πολιτικά μέσω π.χ. του ΝΑΤΟ. Δεν πρέπει αυτό να συγχέεται με τα μέτρα λύσης ενός οικονομικού προβλήματος στα πλαίσια μιας τεχνικοοικονομικής προσέγγισης χωρίς περιττούς συναισθηματισμούς. Τώρα εάν κάποιοι υπονοούν ότι το Grexit μπορεί να επιφέρει κινδύνους πρόκλησης σύρραξης ή οικονομικό πόλεμο αυτό μάλλον είναι υπερβολικό με βάση τόσο τη συμμετοχή στο ΝΑΤΟ και αφετέρου γιατί μιλάμε πρωταρχικά για συναινετική έξοδο. Ωστόσο, με βάση τις δημοσκοπήσεις, ακόμη και αν οι Έλληνες έχουν πολύ χαμηλή εμπιστοσύνη στην ΕΕ και τους Έλληνες πολιτικούς, έχουν ελαφρώς μεγαλύτερη εμπιστοσύνη στο Ευρώ (αν και το τελευταίο ποσοστό έχει μειωθεί κατά πολύ και πλέον μετά βίας πρέπει να υπερβαίνει το 50%). Ποιος ξέρει γιατί, ίσως ο κόσμος να έχει μια καλή ιδέα για το πώς θα γίνει ανάκαμψη μέσα στο σκληρό και ακριβό Ευρώ ή απλώς δεν εμπιστεύεται τους Έλληνες πολιτικούς να δημιουργήσουν κάποιο αξιόπιστο νόμισμα με συναλλακτική αξία. Ωστόσο, αυτό δεν έχει σημασία αν δεν μπορεί κανείς να έχει στη κατοχή του το νόμισμα… δηλαδή εάν είναι φτωχός οπότε καταλήγουμε σε κοινωνική αντιπαλότητα μεταξύ των εχόντων και των μη εχόντων.

Επίσης υπάρχουν οικονομικές πτυχές. Το Grexit θα μπορούσε να κοστίσει πολύ, πιθανότατα μια βραχύβια υποτίμηση και μείωση του ΑΕΠ, αλλά η Ελληνική οικονομία έχει ήδη βιώσει το μεγαλύτερο μέρος της μείωσης του ΑΕΠ και η αποκαλούμενη εσωτερική υποτίμηση των μισθών και των τιμών είναι σε πλήρη εξέλιξη χωρίς όμως να έχει οδηγήσει και σε ανάκαμψη. Βλέπετε η κατάσταση είναι τώρα πολύ πιο διαφορετική από εκείνη πριν από επτά χρόνια που προδιαγραφόταν μια υποτίμηση 30% η οποία ήδη έχει γίνει. Μια έξοδος θα κοστίσει επίσης πολύ στην ΕΕ, μερικοί λένε ότι το κόστος θα υπερέβαινε το 1 τρισεκατομμύριο ευρώ, αλλά μάλλον η ΕΕ το έχει ήδη λάβει υπόψη και έχει θωρακιστεί για αυτή τη προοπτική. Εξάλλου, αν νοιάζονταν, θα μπορούσε να κάνει κάτι να το αποτρέψει και σαν σκέψη στο επίπεδο του κόσμου (…) αλλά εν τέλει οι συνέπειες αυτές δεν είναι πρόβλημα της Ελλάδας ούτως ή άλλως.

Το Ευρωπαϊκό όνειρο που προδόθηκε

Ωστόσο, ένα Grexit θα δημιουργούσε ένα οικονομικό και πολιτικό κενό. Θα απαιτούσε την αναδιαμόρφωση της οικονομίας με αύξηση της εγχώριας παραγωγής και απομάκρυνση από το παρασιτισμό του παρελθόντος. Αυτό όμως μπορεί να είναι δύσκολο να γίνει γρήγορα. Ωστόσο, αν γίνει και πρέπει να γίνει, αφού η Ελληνική βιομηχανική παραγωγή δεν υπερβαίνει τώρα το 10% του ΑΕΠ και είναι πολύ πιο κάτω από οποιοδήποτε υγιές επίπεδο ακόμα και τον μέσο όρο της ΕΕ, μπορεί να είναι επιζήμια για την υπάρχουσα κατανομή των δυνάμεων στην οικονομία. Θα ανοίξει το κουτί της Πανδώρας για την επιχειρηματική ελίτ που στην Ελλάδα καλύπτει κυρίως νεόπλουτους (αφού οι περισσότεροι είναι 1ης ή 2ης γενιάς) ολιγάρχες που δραστηριοποιούνται σε τομείς χαμηλής προστιθέμενης αξίας ή με σταθερά και προβλέψιμα έσοδα (βλέπετε δεν υπάρχει ούτε καν σημαντικό private equity ή venture capital στην Ελλάδα που να επενδύει σε νέες επιχειρήσεις) αλλά και το νεποτικό πολιτικό κατεστημένο και το περιβάλλον του. Αυτό το κατεστημένο είναι συνηθισμένο να λειτουργεί σε μια οικονομία εισαγωγών και τις υπηρεσιών και να τροφοδοτείται από τη δημόσια χρηματοδότηση. Ισως και να έχει και σημαντικές επιχειρηματικές σχέσεις με την ΕΕ και άλλες εξαρτήσεις. Για το λόγο αυτό έχει ειπωθεί ότι παρόλο που υπήρχε περιθώριο αποφυγής των μνημονιακών παροραμάτων, οι πολιτικοί δεν προσπάθησαν να το πράξουν, αφού όπως αφήνεται να εννοηθεί, προτιμούσαν να αποφύγουν το πολιτικό κόστος από τα όποια μη δημοφιλή μέτρα ή ενδεχομένως να μην παραγκωνιστούν (στοιχεία σχετικά με τα γεγονότα της εποχής αυτής και την πορεία προς την υπαγωγή στα μνημόνια υπάρχουν στο βιβλίο του 2015 του έγκυρου Έλληνα δημοσιογράφου Μιχάλη Ιγνατίου «Τρόικα-ο δρόμος προς την καταστροφή», αλλά και διαφόρων εμπλεκομένων πολιτικών).

Κάτω από την Τρόικα, το πολιτικό κατεστημένο παρέμεινε χρήσιμο ως προς την εφαρμογή των αποφάσεων σε τοπικό επίπεδο (και για αυτό μάλιστα υπάρχουν και οι σχετικά σκληροί χαρακτηρισμοί ως προς αυτό που παραπέμπουν στο παρελθόν). Ωστόσο, ένα από τα καθιερωμένα κόμματα του διπολικού συστήματος διακυβέρνησης δεν απέφυγε τελικά τη διάλυση και έπρεπε να ανασυντεθεί ένας αντικαταστάτης σχεδόν από το μηδέν με μία επίπονη διαδικασία. Αυτό είναι το κόμμα που αυτή τη στιγμή κυβερνά και απολαμβάνει την εμπιστοσύνη της ΕΕ εκτελώντας υπάκουα και αποτελεσματικά τις περισσότερες από τις οδυνηρές αποφάσεις της. Αλλά και η ΕΕ έκανε πολλά λάθη κατά την εφαρμογή του προγράμματος ή δεν είχε την δυνατότητα να εμπλακεί αποτελεσματικά ή είχε άλλες προτεραιότητες, όπως π.χ. δεν προχώρησε σε κούρεμα τους χρέους στα πρώτα στάδια της κρίσης, όταν θα ήταν πιο αποτελεσματικό. Αντί αυτού έριξε χρήματα για να υποστηρίξει μια κατάσταση που δεν ήταν βιώσιμη, δηλαδή ουσιαστικά σπατάλησε τα χρήματα αυτά, εκτός και αν αυτό έγινε για να διασωθούν κάποιες τράπεζες όπως λέγεται. Και υπήρχαν και άλλοι παράμετροι. Ο Βαρουφάκης στο βιβλίο του “Ανίκητοι Ηττημένοι” μιλάει για “διπλούς πράκτορες” μέσα στην κυβέρνηση και την ομάδα διαπραγματεύσεών του την ίδια στιγμή που υποτίθεται ότι είχε εντολή να κοντραριστεί με το Ευρωπαϊκό κατεστημένο.

Προφανώς μια μετωπική σύγκρουση και ένα Grexit θα είχαν οδηγήσει στην εθνικοποίηση των τραπεζών και μαζί την εθνικοποίηση των δανείων προς την ελληνική ελίτ. Θα είχε προκαλέσει ζημίες στην ΕΚΤ και σε άλλους διεθνείς οργανισμούς. Θα επιβάρυνε επίσης μάλλον σημαντικά τις Ελληνικές επιχειρήσεις που έχουν δάνεια σε ευρώ καθώς και τις επιχειρηματικές σχέσεις. Εταιρίες που είχαν λαμβάνειν από προγράμματα και επενδυτικά σχέδια της ΕΕ. Ποιος ξέρει επίσης πώς θα επηρεάζονταν και οι λογαριασμοί υπεράκτιων λογαριασμών offshore (μεγάλο μέρος των οποίων ελέγχονται απευθείας από την ΕΕ (Λουξεμβούργο) ή έμμεσα (Καραϊβική)). Υπάρχουν περίπου 120 δισ. Ευρώ τοποθετημένα από Έλληνες σε υπεράκτιους λογαριασμούς (offshore) σύμφωνα με τις αποκαλύψεις των WikiLeaks (Paradise Papers). Δεν είναι όλα προϊόν φοροδιαφυγής βέβαια. Ορισμένα πρέπει να έχουν προκύψει από παράνομες δραστηριότητες όπως σε κάθε χώρα (ναρκωτικά κλπ). Αν θεωρήσουμε ως κανονικό επίπεδο υπεράκτιου πλούτου το μέσο όρο της ΕΕ δηλ. 13% του ΑΕΠ τότε αυτό σημαίνει ότι περίπου 80-90 δισεκατομμύρια ευρώ αποτελούν μια ιδιαιτερότητα της Ελλάδας. Φανταστείτε αν το κεφάλαιο αυτό είχε επενδυθεί ξανά στη χώρα ή δεν είχε φύγει ποτέ. Αντιπροσωπεύει περίπου το 45% του τρέχοντος ΑΕΠ και σχεδόν το έλλειμα σε επενδύσεις σύμφωνα με την έρευνα της PwC.

Παρόλη την επίπονη και μακρά συζήτηση για τη φοροδιαφυγή και τη διαφθορά στην Ελλάδα και παρότι έχει εκσυγχρονισθεί και εντατικοποιηθεί ο μηχανισμός είσπραξης φόρων δεν έχει αντιμετωπιστεί πραγματικά ο υπεράκτιος πλούτος. Η τρόικα φαίνεται ότι έχει παρατήσει το θέμα, πόσο μάλλον οι Ελληνικές αρχές. Δηλώνουν αδυναμία να το ερευνήσει. Πώς κι έτσι? Μήπως το Grexit θα συνέβαινε τη στιγμή που η ΕΕ επιχείρησε να παραβιάσει αυτούς τους offshore λογαριασμούς ή να τους φορολογήσει για να εξοφλήσει το χρέος; (τα offshore κεφάλαια των Ελλήνων ανέρχονται στο 35% του χρέους της Ελλάδας …). Θα μπορούσε να στοιχηματίσει κανείς ότι σε αυτή την περίπτωση το Ελληνικό κατεστημένο θα ξεσηκώνονταν κρούοντας τα τύμπανα της επανάστασης και της εθνικής υπερηφάνειας και θα κήρυσσε τον αγώνα της ανεξαρτησίας! Ας μην παραβλέπουμε από την άλλη και τις πιθανές αντιδράσεις των τραπεζιτών σε αυτούς τους offshore προορισμούς (ή των τελικών κυριών τους). Μια καλοστημένη επικερδής δραστηριότητα θα κλονιζόταν ανεπανόρθωτα. Από την άλλη το Ευρώ πιθανώς προσφέρει για όλους αυτούς ένα επίπεδο ασφάλειας από την άποψη δυνατότητας κίνησης των κεφαλαίων, έτσι ένα Grexit είναι μια απειλή. Επιπλέον, το πρόγραμμα “διάσωσης” παρέχει ένα πέπλο κάλυψης και μοχλό για την επιβολή των διαφόρων “μεταρρυθμίσεων” κατά το δοκούν και στο όνομα του προγράμματος «σωτηρίας» που όμως αποδεικνύονται εκ των αποτελεσμάτων άχρηστες για την οικονομία … Πώς θα μπορούσε να συμβεί αυτό μέσω συνήθων δημοκρατικών διαδικασιών;

Μερικά πράγματα φαίνεται ότι απλά επαναλαμβάνονται στην Ελλάδα.  Μπορούμε να θυμηθούμε για αυτό και τις απόψεις του Paul Porter, του επικεφαλής της Οικονομικής Βοήθειας στην Ελλάδα για την διαχείριση του σχεδίου Μάρσαλ στην Ελλάδα μετά τον 2ο Παγκόσμιο Πόλεμο. Γράφει μεταξύ άλλων:

Φαίνεται τελικά ότι όλα αυτά, η κρίση, το «πρόγραμμα σωτηρίας» και τώρα η κίβδηλη επιτυχία και η προσπάθεια απεξάρτησης συνέβησαν επειδή η ΕΕ (δηλ. η μη-εκλεγμένη διοίκηση στις Βρυξέλλες) και οι Ευρωπαϊκές οικονομικές υπερδυνάμεις δεν ενδιαφέρονται και πολύ για την Ελλάδα ούτε ενδιαφέρθηκαν και πότε. Κάθε χώρα της ΕΕ φαίνεται να μοχθεί για τις δικές της προτεραιότητες, θα πείτε φυσικό δεν είναι; Η ΕΕ δεν είναι οι ΗΠΑ, η δομή είναι κατακερματισμένη και δεν υπάρχουν κεντρικοί μηχανισμοί, ακόμα κι αν γίνουν ποιος ξέρει πότε, κανείς δεν ξέρει αν θα δρούνε προς όφελος των πολλών αλλά ποιος ξέρει και αν αυτή η προσπάθεια θα μπορούσε να γίνει ειρηνικά. Αν ήταν αλλιώς, η ΕΕ θα είχε σπεύσει να αντιμετωπίσει το Ελληνικό πρόβλημα χρέους στην ρίζα του πολύ πιο πριν, χωρίς να παραβλέψει τα προβληματικά Ελληνικά στατιστικά στοιχεία κατά τη στιγμή της ένταξής στο Ευρώ και να επιτρέψει την συσσώρευση του χρέους από τους διάφορους επιτήδειους πού είτε δεν ήξεραν είτε σκόπιμα δημιούργησαν αυτό το επονείδιστο και μη βιώσιμο χρέος. Και οι δυο πράξεις είναι κολάσιμες. Αλλά και πάλι και να θέλαν να το σταματήσουν αυτό θα ζημίωνε τις εξαγωγές τους ή τις δικές τους παρατυπίες (δηλ. σκάνδαλα όπως οι δωροδοκίες της Siemens). Και ακόμα κι αν παρέμβαιναν, δεν θα μπορούσαν να αντικαταστήσουν το υπάρχον κατεστημένο. Θα ήταν πάρα πολύ δουλειά για να παρεμβληθούν και να αναλάβουν, ίσως ακόμα και αδύνατο ή παράνομο. Έτσι οι Ελληνικές ελίτ λειτουργούσαν για το δικό τους όφελος και για να επιβιώσουν. Και όντως το κατάφεραν. Και με αυτό μην μας παρεξηγείται για αντι-καθεστωτικούς ή αντι-ελίτ. Ενα είδος κατεστημένου είναι ίσως αναπόφευκτο να υπάρχει παντού. Το θέμα είναι ότι το σημερινό, αυτό που κυριάρχησε στην Ελλάδα τα τελευταία σαράντα χρόνια πάνω κάτω, έχει αποδειχθεί ανίκανο να εξυπηρετήσει αυτή τη στιγμή τόσο την Ελλάδα αλλά ακόμα και τον εαυτό του όπως μαρτυράται από τις αρκετές χρεοκοπίες εξάλλου. Το διεθνές οικονομικό και τεχνολογικό περιβάλλον έχει μεταβληθεί αλλά και η Ελλάδα έχει αλλάξει με την άνοδο του μορφωτικού επιπέδου. Αυτό το κατεστημένο απλά έμεινε όπως ήταν πριν, ένας αναχρονισμός.  Και εδώ μιλάμε κυρίως για την κρατικοδίαιτη πολιτική ελιτ και τα συναφή συμφέροντα που λυμαίνονται το Ελληνικό κράτος και την κεντρική διοίκηση από της ίδρυσής του συχνά σε συνεργασία με ξένους προστάτες.  Ίσως αυτό είναι το πεπρωμένο της Ελλάδας: πέντε πτωχεύσεις κατά τα τελευταία 200 χρόνια ανεξαρτησίας (1827, 1843, 1893, 1932, 2012 συν ένα καταστροφικό, ισοπεδωτικό Β ‘Παγκόσμιο Πόλεμο). Μπορεί ο καθένας να εξάγει τα δικά του συμπεράσματα. Και εάν κάποιος το αποδώσει στην αδυναμία των θεσμών (κατά τη θεωρία του Acemoglu) τότε κάποιος άλλος θα μπορεί να αντιπαραβάλλει την αδυναμία των ανθρώπων που ελέγχουν τους θεσμούς και την διοίκηση (κατά τον Πλάτωνα).

Όμως έτσι κι αλλιώς η Ελλάδα είναι τώρα πάλι εκεί που ξεκίνησε πριν από την είσοδο της στο Ευρώ ίσως και πριν την ένταξη στην ΕΕ, με μια καταστραμμένη οικονομία, πολύ λιγότερο περιθώρια και εργαλεία για να αναπτυχθεί και με το ίδιο αμαρτωλό και αναποτελεσματικό κατεστημένο στη διοίκηση.  Περίφημα!

Στην ίδια περίπτωση ίσως και να βρισκόταν βέβαια μετά από ένα Grexit εάν παρέμενε υπό το ίδιο κατεστημένο με τον έλεγχο του κράτους και την οικονομία ή με τις ίδιες ξένες εξαρτήσεις. Είναι μακρά η ιστορία της εξάρτησης ακόμα και χωρίς κοινό νόμισμα.  Πριν ακόμα την επανάσταση του 1821, το 1767 όταν ο Έλληνας έμπορος Σαράντος Παπαδόπουλος προσπάθησε να ιδρύσει σαπωνοποιία στο Ναβαρίνο και την Κορώνη ο Γάλλος πρόξενος τον εμπόδισε για να μην δημιουργηθεί ανταγωνισμός για της βιομηχανίες της Μασσαλίας και την Προβηγγίας και μάλιστα του πλήρωσε και 562 πιάστρα ως αποζημίωση ενώ το 1779 ο βαρόνος Ντε Τοτ συμβούλευε τη Γαλλική κυβέρνηση να συνεχίσει να παρεμποδίζει την δημιουργία βιομηχανιών στην Τουρκία (Tr Sotianovich Ο κατακτητής ορθόδοξος Βαλκάνιος έμπορος). Ο Καποδίστριας το 1819 διεκτραγωδεί την κατάσταση των Επτανήσων που είχαν περιέλθει εμφανισιακά σε ένα καθεστώς ανεξαρτησίας υπό των Αγγλων σε μια οικονομία ασφυκτιούσα που έρεπε προς τον μεταπρατισμό ενώ η πρότερη ισχυρή βιομηχανία και ναυτιλία έφθιναν υπό τους υψηλούς φόρους και την απουσία κεφαλαίων. Το Υπόμνημα περι της καταστάσεως των Ιονίων Νήσων προς το Αγγλικό Υπουργείο Εξωτερικών είναι διαφωτιστικό και επίκαιρο ίσως.  Γράφει μεταξύ άλλων:

Από την άλλη πρέπει να αναγνωρίσουμε ότι δεν εκλείπουν από την Ελλάδα και οι πρόθυμοι συνεργάτες ποτέ ξένων δυνάμεων, ως επιτόπου εισπράκτορες των φόρων των Οθωμανών ή μεσάζοντες. Εκτός από του Κοτζαμπάσηδες την περίοδο της Κατοχής είναι ενδιαφέρον να διαβάσει κανένας για του ολιγάρχες Καλικάντζαρους στην Σάμο οι οποίοι δεν δίστασαν να προστρέξουν στους Οθωμανούς για να διαφυλάξουν την κυριαρχία τους στο νησί εναντίων του κινήματος του Φιλικού Λογοθέτη. Εκτός από τον Paul Porter, τον απεσταλμένο των ΗΠΑ σε παρόμοιες επισημάνσεις ως προς την ανεπάρκεια της αστικής τάξης προβαίνει και η αντίθετη πολιτική πλευρά αποδίδοντας όμως αλλού τις αιτίες. Γράφει ο τέως Πρύτανης του ΕΜΠ, διακεκριμένος επιστήμονας και αριστερός πολιτικός Νίκος Κιτσίκης στον πρόλογο της ιστορικού βιβλίου “Η Βαρειά Βιομηχανία στην Ελλάδα” το οποίο εκδόθηκε το 1947 από τον οικονομολόγο Δημήτριο Μπάτση: «Η μεγάλη ευθύνη της άρχουσας τάξης στην Ελλάδα είναι ότι δεν έλυσε βασικά – και για την ανάπτυξη του ίδιου του κεφαλαίου της – κοινωνικά και οικονομικά ζητήματα και δεν κατόρθωσε να αντισταθεί σε τέτοιου είδους «προστασία» (εννοεί στη δράση των ξένων συμφερόντων), δε θέλησε δηλαδή παρακάμπτοντας τις αντιξοότητες ν ‘αναπτύξει τον αστικό μετασχηματισμό, ν ’αναπτύξει μια παραγωγική γερή οικονομία με μια πλατιά αγορά. Σε μας προτιμήθηκε ή «οδός της ήσσωνος αντιστάσεως» ο άνομος συμβιβασμός των εγχωρίων κερδοσκόπων προς τους ξένους χρηματοδότες και τους πολιτικούς του ιμπεριαλισμού σε βάρος του Ελληνικού λαού…. Το ξένο κεφάλαιο αναπτύσσει μονάχα τους κλάδους που δεν είναι εμπόδιο στους βασικούς σκοπούς για την τοποθέτηση και ανάπτυξή του….. «Η κυρίαρχη εκμεταλλεύτρια τάξη ήταν ένας εμπορικός υπηρέτης του ξένου κεφαλαίου ο υποτακτικός του μεσολαβητής» κατά τον Κ. Μπάτση» (να σημειωθεί ότι τόσο ο Κιτσίκης όσο και ο Μπάτσης ήταν αστοί. Ο Μπάτσης ήταν ένα αστός δικηγόρος και οικονομολόγος, γιός συντηρητικού στρατιωτικού και παντρεμένος με κόρη βιομηχάνου που εκτελέστηκε το 1952 μαζί με αριστερούς).

Όμως περισσότερο και από θέμα σκοπιμοτήτων ή αδυναμιών της αστικής τάξης να δημιουργήσει ανάπτυξη δυτικοευρωπαικής μορφής ίσως ήταν η ανυπαρξία της. Η αστική τάξη (η οποία σε άλλες χώρες ονομάζεται μέση τάξη ή μπουρζουαζία) ήταν αυτή που ανήλθε δυναμικά στο προσκήνιο στην Ευρώπη ώστε να διεκδικήσει ισότιμο ρόλο της στην κοινωνία και την οικονομία και ήταν αυτή που έφερε την βιομηχανική επανάσταση. Ήταν η τάξη του διαφωτισμού και των δημοκρατικών ιδεωδών της Γαλλικής επανάστασης αλλά και του Εμφύλιο της Μεγάλης Βρετανίας πιο πριν.  Στην Ελλάδα υποστηρίζεται από πολλούς ότι ποτέ δεν διαμορφώθηκε αυτή η τάξη στη σύντομη ιστορία του νεώτερου Ελληνικού κράτους. Η θέση αυτή έχει αναπτυχθεί και από τον εξαίρετο στοχαστή Παναγιώτη Κονδύλη. Θα μπορούσε να πει κάποιος ότι για αυτό δεν «γίναμε Ευρώπη» κατά ένα προσφιλές σύνθημα μεταξύ των πιο φιλοευρωπαίων (δηλαδή εννοούν την αντιγραφή ή συμμόρφωση με ένα συγκεκριμένο δυτικοευρωπαϊκό μοντέλο που να ίσως όμως να είναι ξένο και ως προς την κουλτούρα και τη κοινωνική δομής της Ελλάδας αλλά και εν τέλει να μην είναι και αναγκαίο να υιοθετηθεί).

Το πρόβλημα με την Ελληνική αστική τάξη, κατά την άποψή μου, είναι ότι δεν είναι ευθεία συγκρίσιμη ως προς το τι αντιπροσωπεύει με τις ανάλογες Ευρωπαϊκές. Η Ελληνική αστική τάξη θεωρείται λίγο ανώτερη από την μέση τάξη, σίγουρα όσο αφορά τους μικροαστούς και ίσως πιο κοντά στην αριστοκρατία (ή έτσι θέλει να νομίζει μια που δεν υπάρχει ουσιαστικά αριστοκρατία στην Ελλάδα). Ομως ο τρόπος βιοπορισμού ή πλουτισμού της Ελληνική αστικής τάξης προέρχεται όχι τόσο πολύ από τις καπιταλιστικές διεργασίες και τις δυνατότητες της αλλά από την νομή της κρατικής εξουσίας. Για αυτό άλλωστε κατά μεγάλο ποσοστό συνδέεται με την Αθήνα, όπου και η διοικητική μηχανή. Η πρόσβαση στην εξουσία δημιουργεί επιχειρηματικότητα, γενικά οι δυο τομείς είναι αλληλένδετοι. Δεδομένων αυτών είναι σχετικά ανούσιο να μιλάμε για ιδεολογίες ειδικά στις μέρες μας όταν οι ιδεολογίες έχουν ξεφτίσει και έχουν προδοθεί από τα κόμματα. Τα κόμματα φαίνεται απλά να εφαρμόζουν πολιτικές οι οποίες προορίζονται να ικανοποιήσουν δεδομένα στρώματα της κοινωνίας στα οποία έχει απήχηση και οι οποίοι μπορούν να αυτοπροσδιορίζονται ως δεξιοί ή αριστεροί χωρίς να το έχουν πολυσκεφτεί και πολύ, ίσως περισσότερο να βαρύνουν συναισθηματικές εξαρτήσεις από το ένα μοντέλο ή το άλλο. Αλλωστε και κατά το παρελθόν τα κόμματα αυτοπροσδιοριζόνταν με βάση τις τάξεις που αντιπροσώπευαν (π.χ. Αγροτικό Κόμμα) ή την μεγάλη δύναμη με την οποία ευθυγραμμιζόταν (π.χ. Γαλλικό, Αγγλικό, Γερμανικό, Ρωσικό κόμμα). Ισως κάτι τέτοιο να ήταν και πιο αντιπροσωπευτικό σήμερα (τουλάχιστον όσο αφορά φιλοευρωπαϊστές και μη).

Σε κάθε περίπτωση  όμως το διακύβευμα είναι η εξουσία και όχι το κεφάλαιο. Υπό αυτές τις συνθήκες είναι μικρή η ανάγκη για ένα πλαίσιο που να βοηθά στην δημιουργία ή διατήρηση του κεφαλαίου όπως στη Δύση. Δεν εννοούμε ότι αυτό είναι μειονέκτημα, απλά ένας άλλος τρόπος λειτουργίας της κοινωνίας.

Αλλά εν πάσει περιπτώση, η μη ύπαρξη αυτού του πλαισίου για την δημιουργία και διατήρηση του κεφαλαίου οδηγεί την ελίτ στην απομάκρυνση του από την χώρα. Ακόμα και όταν πήγε να δημιουργηθεί κάποια επιχειρηματική τάξη με διαφόρους τρόπους αυτή μπορούμε να πούμε ότι καταπιέστηκε και παραμερίστηκε από άλλα κοινωνικά στρώματα.

Επίλογος

Αν επιστρέψουμε στο τώρα, λαμβάνοντας υπόψη όλους τους περιορισμούς που επιβάλλει η εξάντληση της πιστοληπτικής ικανότητας, ίσως και η έστω και φαινομενική απεξάρτηση της Ελλάδας να είναι μια ειλικρινής και αποτελεσματική λύση από την ΕΕ (αντιστεκόμαστε σε συνωμοσιολογικές θεωρίες περί καταναγκασμού σε εξάρτηση). Μπορείτε να δώσετε σε κάποιον μια υπερχρεωμένη πιστωτική κάρτα ώστε να τον κάνετε να σκεφτεί πώς να διαχειριστεί την κατάστασή του μόνος; Κάτι τέτοιο θα στρέψει το φως στο Ελληνικό κατεστημένο το οποίο δεν θα μπορεί να κρύβεται πίσω από την Τρόικα πια. Θα αντιδράσει ή η Ελλάδα θα παραμείνει μια οικονομία ζόμπι που θα παραπατά, θα χαθεί σε με αναιμική ανάπτυξη και θα πορεύεται χωρίς σκοπό και προορισμό; Τι είδους ζωή θα είναι αυτή; Κάτι σαν τον τραγικό ήρωα του Τζάκ Νίκολσον “Στην φωλιά του κούκου”. Ένας επαναστάτης φασαριόζος τρόφιμος που μετατρέπεται σε άβουλο υποχείριο κάτι που από την μια μεριά είναι τραγικό αλλά από την άλλη, σίγουρα φαντάζει ως επιτυχία για την καθωσπρέπει, απαθή ή και διεστραμμένη διοίκηση. Ο Ελληνικός λαός δείχνει κάποιο επίπεδο απάθειας και παραίτησης μετά από τόσα χρόνια διαμαρτυρίας. Η συμμετοχή στις εκλογές είναι σε ιστορικά χαμηλά και το ίδιο είναι η αισιοδοξία και η εμπιστοσύνη στο σύστημα. Θα παραμείνει έτσι ή θα αντιδράσει; Σε κάθε περίπτωση δεν φαίνεται να έχουν τελειώσει τα προβλήματα. Ας πούμε δανειζόμενοι τον όρο από αλλού ότι το δήθεν “success story” της εξόδου παρέχει μια ανάπαυλα ή παρατείνει μια «παγωμένη σύγκρουση». Υπάρχουν βέβαια και οι γραφικοί αυτοί που φανατίζονται κομματικά και στις δύο πλευρές των πολιτικών απόψεων (του ευρύτερου διπόλου διακυβέρνησης) που προσβλέπουν ίσως στην νομή της εξουσίας και τα οφέλη που θα σημάνει ή απλά το κάνουν γιατί τους είναι δύσκολο να παραδεχτούν τα σφάλματά τους. Ανάλογα με το ποιον μιλάτε, ίσως βρείτε και μερικούς που λένε ότι τα πράγματα βελτιώνονται! Μερικοί έχουν επιβιώσει, μερικοί είναι κοντά σε κέντρα εξουσίας και κάποιοι βρίσκουν καλές ευκαιρίες μέσα στην καταστροφή, στην εκμετάλλευση της δυστυχίας και της απελπισίας και στην ανακατανομή μιας μικρότερης πίτας. Ίσως αυτό να θυμίζει κάτι από το παρελθόν. Μιλούν στον εαυτό τους, βαυκαλίζονται και αναπαράγουν την ηχώ τους. Ελπίζω να αποδειχθώ λάθος. Είναι ακόμα μια καλή αγορά, όπως είπε μία φορά κάποιος που είχε βρεθεί στο επίκεντρο της οικονομικής κρίσης του 2008 στην Νέα Υόρκη, αλλά απλά για λιγότερους… Όπως και η παγκοσμιοποίηση των λίγων, εκείνων που μπορούν να παράγουν οπουδήποτε, να πουλάν οπουδήποτε αλλά να φορολογούνται πουθενά εκτός ίσως από τους φορολογικούς παραδείσους … Ίσως και η μαζική μετανάστευση των νέων του brain Drain να προσφέρει αυτή την αποσυμφόρηση.

Αυτή δεν είναι η προοπτική στην οποία έλπιζε ο Ελληνικός λαός, ούτε πιθανότατα και καμιά χώρα της ΕΕ. Αυτό δεν ήταν το όνειρο που ονειρευόταν. Όμως τα όνειρα είναι πολυτέλεια τώρα. Τώρα είναι η ώρα για δράση για να βρεθεί μια λύση, ενώ οι φιλοσοφίες και οι αβρότητες μπορούν να εκτυλίσσονται σε κάποιες ομίλους συζητήσεων.

Κακόμοιρη Ελλάδα … Η όλη κατάσταση δεν φαίνεται καλή, τουλάχιστον αν ληφθεί υπόψη η γνώμη των πολλών. Αλλά στο πνεύμα της εορταστικής περιόδου, ας πιστέψουμε ότι ο Άγιος Βασίλης υπάρχει πραγματικά και το Ελληνικό σχέδιο «διάσωσης» είναι μια επιτυχία. Τα επόμενα δύο χρόνια θα είναι ενδιαφέροντα. Η ελληνική κυβέρνηση έχει κάποιο περιθώριο άνεσης το 2018, καθώς δεν υπάρχουν μεγάλες πληρωμές τοκοχρεολυσίων. Τα προβλήματα εμφανίζονται το 2019, με μια μεγάλη πληρωμή το καλοκαίρι, η οποία μοιάζει πιο δύσκολη, αν ληφθεί υπόψη και η υποτονική ανάπτυξη. Αλλά το 2019 είναι έτος εκλογών, αν όχι νωρίτερα. Αυτό δίνει πάντα μια ευκαιρία για μεγάλες κουβέντες … Και μετά από αυτό ακόμα περισσότερες δυσκολίες για να συνεχιστεί το άγος του χρέους, να πάρει μια παράταση μέχρι την επόμενη πληρωμή. Τα όποια περιθώρια ελιγμών εξαρτώνται επίσης από την αναδιάρθρωση ή μείωση (σχετικά δύσκολο το δεύτερο) που θα προσφερθεί όπως είπαμε μάλλον μέσα στο 2018. Αλλά τουλάχιστον τώρα η μπάλα βρίσκεται στο μέρος της Ελλάδας και στη διοίκησή της, όποια κι αν είναι αυτή. Με δεδομένο ότι η λαϊκή βούληση κατά το δημοψήφισμα του 2015 αντιστράφηκε είναι πλέον φανερό ότι δεν είναι μόνο το κοινό που αποφασίζει αλλά και κάποιοι άλλοι. Θα είναι λοιπόν ενδιαφέρον και καθοριστικό το πώς θα αντιδράσει αυτό το κατεστημένο, καθώς δεν υπάρχει πολύς χώρος για ελιγμούς αλλά και περιθώριο για σφάλματα. Ας περιμένουμε να δούμε.

——————————————————————————

Συντάχθηκε από τον Παναγιώτη Χατζηπλή, CFA, ACCA, MBA.

Το άρθρο αυτό βασίστηκε σε δημοσιευμένα στοιχεία και σε επεξεργασία τους από τον γράφοντα. Ειναι μέρος ευρύτηρης μελέτης της κρίσης του Ελληνικού χρέους και των προοπτικων της Ελληνικής οικονομίας. Το Transatlantic Business Forum δεν μπορεί να θεωρηθεί ότι συμμερίζεται τις απόψεις των άρθρων που φιλοξενεί.  Το κείμενο αυτό γράφτηκε στα Αγγλικά και μεταφράστηκε ή μεταφέρθηκε στα Ελληνικά (κατά το δυνατό καλύτερa αλλά όχι τέλεια) με παράλληλη προσθήκη κάποιων ιστορικών αναφορών. Το αρχικό κείμενο βρίσκεται εδώ στο Linkedin