Κόκκινα Δάνεια και Πλειστηριασμοί: Τρόποι Αντιμετώπισης μέσω φιλικής εξαγοράς από τρίτη εταιρία, μεταβίβαση σε Bad Bank ή διαμάχη….

Σε προηγούμενο άρθρο έχουμε καλύψει το πρόβλημα των κόκκινων δανείων, τις επιπτώσεις τους καθώς και τις αιτίες. Έχουμε αναφερθεί στο «Επιλεκτικό Grexit» που έλαβε χώρα λόγω της κρίσης χρέους της Ελλάδας μέσα από τα προγράμματα «διάσωσης» της Τρόικας (ΔΝΤ/ΕΚΤ/ΕΕ). Δηλαδή πτώση εισοδημάτων και του ΑΕΠ 20%-40% σε επίπεδα προ Ευρώ, ανεργία, πτώση αξίας ακινήτων 40%, στέγνωμα της ρευστότητας ενώ τα δάνεια παρέμειναν σταθερά σε τιμές Ευρώ όπως πριν την κρίση. Δηλαδή δραχμές για την πραγματική οικονομία και Ευρώ για τους δανειστές.

Ακόμα πιο σκανδαλώδες όμως είναι η ανακεφαλαιοποίηση των Ελληνικών τραπεζών ώστε να ξεπεράσουν το θέμα των κόκκινων δανείων (δημιουργία προβλέψεων) και ανασυγκρότηση. Υπενθυμίζουμε ότι οι συστημικές Τράπεζες ανακεφαλαιοποιήθηκαν με τουλάχιστον €37 δις κατά την διάρκεια των μνημονιακών προγραμμάτων από τα οποίο εκτιμάται ότι έχουν χαθεί τουλάχιστον τα €25δις με την ανακεφαλαιοποίηση του 2015.  Το προϊόν των πλειστηριασμών όμως θα αποτελέσει κέρδος για τις Τράπεζες και τους μετόχους τους και όχι του Δημοσίου, δηλ. του Ελληνικού λαού που παρείχε τα κεφάλαια για την διάσωσή τους. Δεν είναι αυτό κοινωνικοποίηση των ζημιών και ιδιωτικοποίηση του κέρδους; Είναι αβλεψία ή σκάνδαλο; Και σαν να μην έφτανε αυτό οι τράπεζες έχουν ζητήσει μειώσεις ΕΝΦΙΑ για τα ακίνητά τους, αυτά που έχουν και αυτά που επαναγοράζουν στους πλειστηριασμούς επιδιώκοντας να μειώσουν τα έξοδά τους, ενώ έχει ζητηθεί μείωση ή απαλλαγή από φόρους (ΦΠΑ μεταβίβασης, ΕΝΦΙΑ) για τα fund-κοράκια που θα αγοράζουν σπίτια στους πλειστηριασμούς. Τόση ανισοκατανομή δηλαδή!

Το θέμα των κόκκινων δανείων και των πλειστηριασμών έχει πολλές σκοτεινές πλευρές. Αυτές και μόνο έφταναν για μια μεταχείριση του σε πολιτικό επίπεδο. Πάνω απ’όλα όμως το θέμα αυτό έχει κοινωνικές προεκτάσεις αφού πολλοί δανειολήπτες που έχουν περιέλθει σε αδυναμία χωρίς δική τους ευθύνη έχουν μείνει να πολεμάν συχνά μόνοι τους τις παντοδύναμες τράπεζες, χωρίς γνώσεις ή βοήθεια κι ίσως το πιο επίφοβο, χωρίς κουράγιο μερικές φορές που μπορεί να οδηγήσει και σε τραγικά αποτελέσματα. Το άρθρο αυτό αποσκοπεί να δώσει κάποιες γενικές κατευθύνσεις δράσης και τρόπους αντιμετώπισης.  Οι τρόποι αυτοί ποικίλουν από μια απλή διαπραγμάτευση ως την δικαστική διαμάχη μέχρι δυναμικούς τρόπους κοινωνικής διεκδίκησης αλλά και περιπτώσεις εποικοδομητικής επίλυσης μέσω μεταβίβασης σε τρίτο φορές. Συνεπώς, κατά τον γράφοντα οι τρόπο αντιμετώπισης διακρίνονται σε:

  • Διαπραγματευτικούς
  • Δικαστικούς
  • Νομοθετικούς (Πολιτική Παρέμβαση)
  • Οικονομικούς (αγορά από τρίτο φορέα)
  • Αγωνιστικούς

Για την εφαρμογή αυτών των τρόπων αντιμετώπισης όμως απαιτείται εκπαίδευση και τεχνικές γνώσεις. Οι τράπεζες χρησιμοποιούν τεχνική φρασεολογία, ακολουθούν επιθετικές πρακτικές και έχουν τα ΜΜΕ με το μέρος τους ώστε να υποστηρίζουν τις θέσεις τους. Κάποιος ο οποίος δεν είναι συνηθισμένος να διεκδικεί ή δεν έχει τις τεχνικές γνώσεις ή τις οικονομικές δυνατότητες για να προσλάβει συμβούλους, σίγουρα βρίσκεται σε πολύ μειονεκτική θέση. Υπάρχουν όμως και αρκετοί οργανισμοί κάποιοι κρατικοί και κάποιες ανεξάρτητες ΜΚΟ που προσφέρουν σχετική υποστήριξη δωρεάν. Παραθέτουμε μερικές παρακάτω ενδεικτικά (για τις ονομασίες βλέπε στο τέλος του άρθρου).

Τα γραφεία και οι οργανώσεις αυτές δίνουν γενικές πληροφορίες για τους τρόπους αντιμετώπισης είτε στο διαδίκτυο ή με άλλα έντυπα και συναντήσεις (νομική προσέγγιση, διαπραγμάτευσης κλπ. Επίσης μπορούν να παραπέμπουν σε ειδικούς (νομικούς, χρηματοοικονομικούς συμβούλους κλπ) ή να συνεργάζονται με κάποιους. Βέβαια λόγω περιορισμένων δυνατοτήτων και πόρων δεν μπορούν να παρέχουν ολοκληρωτική συμπαράσταση στον καθένα αλλά ενδείκνυται η ενεργή συμμετοχή και προσπάθεια του κάθε ενδιαφερόμενου. Όμως χρειάζεται και προσοχή να μην πέσει κανείς θύμα επιτηδείων ή ανειδίκευτων. Είδαμε π.χ. την περίπτωση του κινήματος Σώρρα το οποίο δημιούργησε ελπίδες αλλά δεν τελεσφόρησε καθώς υποσχέθηκε απαλλαγή χωρίς να έχει τα εχέγγυα απ’ότι αποδείχτηκε, αλλά και δεν αναλάμβανε τις απαιτήσεις (δηλ. είπε ότι υπάρχουν λεφτά χωρίς να τα παρέχει). Υπάρχουν και άλλες τέτοιες περιπτώσεις ειδικών ή μη που υπόσχονται μαγικές λύσεις και λαμβάνουν και αμοιβές χωρίς να προσφέρουν λύσεις τελικά. Αυτό το αναφέρουμε ως προειδοποίηση και σε αντιδιαστολή με λύσεις όπου προτείνεται εξαγορά δανείων από συνεργαζόμενες εταιρίες όπως θα δούμε παρακάτω (οι οποίες προϋποθέτει ότι υπάρχουν λεφτά για να γίνουν αγορές).

Ακολουθεί σύντομη περιγραφή των ανωτέρω τρόπων αντιμετώπισης.

1.   Διαπραγμάτευση με τράπεζες

Κάποιος μπορεί να προσπαθήσει να διαπραγματευτεί κάποια ρύθμιση. Η ρύθμιση αυτή μπορεί να περιλαμβάνει ανακατανομή των δόσεων ή μείωση του δανείου. Η ανακατανομή είναι μια λύση που δεν έχει μεγάλο κόστος για τις τράπεζες εφόσον δεν κουρεύονται τα δάνεια. Προσοχή λοιπόν στο ότι η ρύθμιση δεν σημαίνει και μείωση! Σύμφωνα με την ειδησεογραφία οι τράπεζες πρόκειται να προσθέσουν ρυθμίσεις για τα 300.000 κόκκινα δάνεια των στρατηγικών κακοπληρωτών. Δηλαδή αυτή τη δυνατότητα θα δοθεί κυρίως σε αυτούς που έχουν δάνεια σε καθυστέρηση και όχι στους ενήμερους… Φυσικά οι τράπεζες δεν θα κουρέψουν από μόνες τους τις απαιτήσεις τους. Τα κουρέματα θα γίνουν όταν δεν υπάρχουν άλλες εύκολες επιλογές και πάντα σε σχέση με το κόστος των επιλογών αυτών (πολλές φορές δε μπορεί να προσφύγουν και σε λύσεις που της ζημιώνουν αλλά αποθαρρύνουν άλλους). Τις περισσότερες φορές θα προσφερθεί πιθανότατα ανακατανομή, δηλ. μία χρονική διευκόλυνση χωρίς να μειώνεται το δάνειο. Οι κύριες προτεινόμενες ρυθμίσεις που έχουν αναφερθεί είναι:

  • Ανακατανομή του δανείου: δεν μεταβάλλεται η συνολική αξία αλλά οι πληρωμές όπως επιμηκύνεται η περίοδος αποπληρωμής (μπορεί να επιβαρύνει ακόμα και τα τέκνα αν συμφωνούν), μείωση επιτοκίων, πάγωμα για ένα διάστημα κλπ. Εδώ θα πρέπει να προσέχει κάποιος μη ειδικός με τα τραπεζικά γιατί μπορεί με αυτές τις ρυθμίσεις και να επιβαρύνεται.
  • Κούρεμα δανείου με “κούρεμα”(ανταλλαγή) σπιτιού: ανταλλάσσεται το σπίτι με ένα μικρότερης αξίας και γίνεται αντίστοιχη μείωση του δανείου.
  • Εθελοντική παράδοση ακινήτου για αποφυγή πλειστηριασμού: σε αυτή την περίπτωση ο δανειολήπτης συμφωνεί να επιστρέψει οικειοθελώς το σπίτι έναντι αντίστοιχης μείωσης του δανείου είναι όμως πολύ πιθανό να μείνει με ένα υπόλοιπο που θα πρέπει να εξοφλήσει. Δηλαδή κάποιος μένει και χωρίς σπίτι αλλά και με χρέος. Η ωφέλεια κατά τις τράπεζες είναι ότι η επιστροφή γίνεται σε υψηλότερη τιμή από αυτή που μπορεί να επιτευχθεί σε έναν πλειστηριασμό δηλ στο 50-70% της οφειλής ενώ στον πλειστηριασμό μπορεί να εισπράττεται και το 30%. Όμως οι οργανώσεις προστασίας δανειοληπτών στην Ισπανία όπως η PAH αντιπροτείνουν την ολική παραγραφή του δανείου αναδρομικά με την επιστροφή του ακινήτου (Dacion en Pago) και σε ορισμένες περιπτώσεις το επιτυγχάνουν.
  • «Σπάσιμο» της οφειλής (Split Balance): σε δύο τμήματα, ένα το οποίο ο οφειλέτης εκτιμάται ότι μπορεί να αποπληρώνει με βάση τα υφιστάμενα και εκτιμώμενα μελλοντικά διαθέσιμα εισοδήματα του και ένα δεύτερο το οποίο διευθετείται μεταγενέστερα, με ρευστοποίηση περιουσίας ή άλλη συναλλαγή.
  • «Σπάσιμο» και πάγωμα οφειλή (Split and Freeze): όπου η οφειλή «σπάει» σε δύο τμήματα επίσης, μόνο που το δεύτερο τμήμα τίθεται σε σταδιακό κούρεμα. Οι δύο τελευταίες ρυθμίσεις έχουν προταθεί για τα δάνεια σε Ελβετικό φράγκο τα οποία έχουν δημιουργήσει μεγάλες οφειλές λόγω της αύξησης της ισοτιμίας. Υπάρχει όμως και δικαστική απόφαση (Δεκέμβριος 2017) που κουρεύει τα δάνεια αυτά με βάση την παλιά ισοτιμία. Για αυτό προσοχή!
  • Κούρεμα» έως και 60%: Στις πλέον ευάλωτες ομάδες, όπως οι άνεργοι, οι ασθενείς και όσοι δεν διαθέτουν άλλα περιουσιακά στοιχεία πλην της κατοικίας που αγοράσθηκε με το δάνειο, προβλέπεται κούρεμα από 40% έως και 60% και ρύθμιση του υπολοίπου ποσού με αύξηση της διάρκειας του δανείου, μείωση του επιτοκίου και της μηνιαίας δόσης. Αυτή είναι μια λύση που πρέπει να οφείλεται στην πίεση που έχουν οι τράπεζες από δικαστικές αποφάσεις κουρέματος σε τέτοιες περιπτώσεις αδυναμίας. Τουλάχιστον γλυτώνουν έτσι τα δικαστικά έξοδα και τον χρόνο. Βέβαια δεν περιμένουμε ότι θα προτείνεται έτσι εύκολα. Με αυτό τον τρόπο αναμένεται να ρυθμιστούν οφειλές ύψους 13,5 δις ευρώ που τώρα έχουν παγώσει δηλ. αυτό σημαίνει ένα κόστος €6 δις για τις τράπεζες το οποίο δεν είναι διόλου ευκαταφρόνητο οπότε μένει να το δούμε να γίνεται. Να πούμε ακόμα ότι έχει αναφερθεί ότι η αξία μετά προβλέψεις των κόκκινων στεγαστικών δάνειων (δηλ. λογιστική απομείωση που κάνουν οι τράπεζες για εσωτερικούς λόγους) είναι στο 65% και αυτό καλύπτεται από εξασφαλίσεις. Συνεπώς κάποια τράπεζα μπορεί να κάνει μια μείωση 30% σε μη ενήμερα στεγαστικά χωρίς να ζημιωθεί ουσιαστικά, αλλά φυσικά δεν θα την κάνει αν μπορεί να την αποφύγει.
  • Στην Αμερική είχε προταθεί και η μετατροπή του δανείου σε ενοίκιο (με επιστροφή της κυριότητας του ακινήτου) ίσως όμως να αποτελεί μια μεταβατική λύση μόνο σε πολλές περιπτώσεις.

2.   Δικαστικά

Οι τράπεζες συχνά παραβαίνουν τις διατάξεις των δανείων ή του κράτους εκούσια ή ακούσια. Ίσως να ποντάρουν στην αμάθεια ή την απροθυμία του κοινού να ψάξει ή στα μικρά νούμερα των αποκλίσεων που κάνει αυτές τις παραβάσεις ανούσιες λόγου. Όμως αθροιστικά μπορεί να είναι σημαντικές και σε κάθε περίπτωση δεν παύουν να είναι αντικανονικές και συνεπώς να παρέχουν τη δυνατότητα δικαστικής προσβολής τους. Πολλές δε από αυτές τις παραβάσεις είναι οι παρόμοιες και μπορούν να αναπαραχθούν εύκολα με βάση την ίδια υπερασπιστική λογική και δεδομένα κάτι που διευκολύνει και τα δικαστήρια αλλά και μειώνουν τα δικηγορικά έξοδα. Παραδείγματα παραβάσεων αποτελούν:

  • Οι χρεώσεις των δανείων: δηλαδή ο τρόπος εκτοκισμού (με βάση 360 μέρες το χρόνο αντί για 365 που συνήθως πρέπει), η συχνότητα και η περίοδος εκτοκισμού, η ύπαρξη ανατοκισμού (πανωτόκια), τι συμπεριλαμβάνεται εν γένει στα εκτοκιζόμενα κεφάλαια, τις διάφορες χρεώσεις για προμήθειες, έξοδα φακέλου κ.α. Υπάρχουν και διάφορες οργανώσεις όπως π.χ. το ΕΙΧΕ που παρέχουν παραδείγματα τέτοιων παραβάσεων και τρόπο αντιμετώπισης.
  • Οι ακολουθούμενες πρακτικές: δηλαδή προθεσμίες και τρόπος προειδοποίησης για αλλαγή και μεταβολές των όρων των δανείων, για διεξαγωγή πλειστηριασμών κ.α. Επίσης όσο αφορά τις εισπρακτικές εταιρίες η συχνότητα και ώρες επικοινωνίας, χρήση προσωπικών στοιχείων, ενδεχόμενος εκφοβισμός κ.α.).

Υπάρχει όμως και δυνατότητα προσβολής του συνόλου της απαίτησης και κούρεμα των δανείων. Σε δικαστικές αποφάσεις από το 2012 και μετά, οι οποίες πλέον είναι πιο συχνές, έχει κατακυρωθεί κούρεμα από 20% έως 70% και 100% σε περιπτώσεις αδυναμίας (πχ στα Ειρηνοδικεία Ηρακλείου Κρήτης, Χανίων, Πάτρας, Καβάλας και αλλού). Αυτό εξαρτάται από τα εισοδήματα και προβλήματα του κάθε δανειολήπτη. Στις περιπτώσεις αυτές υπάρχει και επίκληση της αρχής του υπεύθυνου δανεισμού (δηλαδή υποσχέσεις και διαβεβαιώσεις που δόθηκαν για την σύναψη δανείων καθώς και καταιγισμό διαφημίσεων και προτροπών όπως πχ. για διακοποδάνεια, εορτοδάνεια κλπ) και αναγνώριση της συνυπευθυνότητας των τραπεζών ως προς τη δημιουργία αυτών των μη βιώσιμων δανείων και τον ελλιπή έλεγχο των εγγυήσεων.  Υπάρχουν όμως και περιπτώσεις εξόφθαλμων καταχρήσεων τόσο από πλευράς δανειοληπτών όσο και αβλεψίας ή απιστίας από τα τραπεζικά στελέχη (υποθέσεις σε Νεάπολη Κρήτης και Ρόδο). Σε αυτές τις περιπτώσεις παραπέμφθηκαν και οι δυο πλευρές προς περαιτέρω εκδίκαση.

Σημαντικός αποτρεπτικός παράγοντας για την δικαστική διεκδίκηση είναι τα δικηγορικά έξοδα για όσους δεν έχουν την δυνατότητα. Σε αυτή την περίπτωση κάποιος μπορεί να προσπαθήσει να αποταθεί στις οργανώσεις βοήθειας και σε εθελοντές. Από την άλλη σε περιπτώσεις που εντοπιστούν υπέρογκες χρεώσεις και καταβολές κάποιος δικηγόρος θα μπορούσε να αναλάβει συνεταιρικά (έναντι μέρους της πιθανής αποζημίωσης) της διεκδίκηση επιστροφών.

Υπάρχει επίσης η δυνατότητα εξωδικαστικού διακανονισμού για επιχειρήσεις και πρόσφατα για αγροτικά δάνεια. Ακούγεται ότι για διαφόρους λόγους δεν έχει σημαντικά αποτελέσματα όσο αφορά τις επιχειρήσεις. Για τα αγροτικά δάνεια έχει επιτραπεί μόνο για τις υποχρεώσεις προς τις τράπεζες υπό εκκαθάριση (δηλ. ΑΤΕ/ΑΤΕ Leasing, ΤαχΤαμ/ Tbank, Proton, Probank,, FBB, Πανελλήνια, Τράπεζα Κρήτης και έξι συνεταιριστικές) αλλά όχι για τις συστημικές (Alpha, Eurobank, Εθνική, Πειραιώς).  Ακόμα κι αν τα περισσότερα χρέη είναι προς την Αγροτική, δεν τίθεται ζήτημα ισονομίας; Τα ανοίγματα όλων των τραπεζών έχουν καλυφθεί με Δημόσιο χρήμα μέσω του ΤΧΣ και έχουν προστεθεί στο Δημόσιο χρέος όπως έχουμε αναφέρει σε προηγούμενο άρθρο. Τα λεφτά αυτά θεωρούνται χαμένα (€25 δις για τις συστημικές, και €11 δις από τις υπό εκκαθάριση). Διερωτόμαστε ποια είναι η νομική για αυτό.

Τέλος θα πρέπει να σημειωθεί ότι ο γραφών δεν είναι νομικός αλλά απλά μεταφέρει πληροφορίες στον τύπο με κάθε επιφύλαξη. Συστείνεται συνεπώς ο κάθε ενδιαφερόμενος να αποταθεί σε ειδικευμένους δικηγόρους σε αυτά τα θέματα. (Για μια μικρή λίστα με δικαστικές αποφάσεις βλέπε στο τέλος του άρθρου όπως και ενδεικτικές παραβάσεις των τραπεζών βλέπε «Οι κυριότεροι όροι τραπεζών που έχουν κριθεί παράνομοι ως καταχρηστικοί, Market News 6.8.15) http://marketnews.gr/article/255519/oi-kyrioteroi-oroi-trapezwn-pou-exoun-krithei-paranomoi-ws-kataxrhstikoi )

3.   Νομοθετικά/Πολιτική Παρέμβαση

 Έχουν υπάρξει κάποιες προτάσεις για εισαγωγή νόμων που να επιτρέπουν την αγορά δανείων από τους πολίτες πριν από τα funds. Αυτή είναι μια πρόταση για παράδειγμα του προέδρου της ΚΕΔΕ Πατούλη στα πρότυπα αντίστοιχης διάταξης της Κύπρου. Εκεί ενημερώνεται ο δανειολήπτης πριν το δάνειο μεταβιβαστεί σε fund για να γίνει κάποιος διακανονισμός αλλά η τράπεζα μπορεί και να τον αρνηθεί εάν δεν την συμφέρει. Συνεπώς ο διακανονισμός δεν θα γίνει στο 20-30% όπως στις πωλήσεις στα fund όπως κάποιοι μπορεί να ελπίζουν. Και πως άλλωστε θα μπορούσε να γίνει κάτι τέτοιο αφού τότε όλοι θα διεκδικούσαν να αγοράσουν τα δάνειά τους στο 20-30% και θα χρεωκοπούσαν οι τράπεζες εκ νέου…. Μια ανάλογη ρύθμιση έχει ψηφιστεί και στις αυτόνομες περιφέρειες της Καταλονίας και της χώρας των Βάσκων στην Ισπανία όπου οι τοπικές αρχές έχουν την δυνατότητα να παρεμβάλλονται και να αγοράζουν τα σπίτια πριν από τα fund (δικαίωμα πρώτης άρνησης). Γενικά είμαστε αρκετά επιφυλακτικοί ως προς τις όποιες προτάσεις που επαφίονται σε νομοθετικές ρυθμίσεις δεδομένου ότι οι τράπεζες φαίνεται να έχουν μια ευνοϊκή αντιμετώπιση από τους δανειστές και μπορεί να μπλοκαριστούν εάν δεν συμφωνούν (αν και στην Κύπρο λέγεται ότι υπήρχαν πιέσεις από τους δανειστές να μην εισαχθεί η εν λόγω ρύθμιση αλλά δεν εισακούστηκαν τελικά, και γενικά στην Κύπρο δεν έχει υπάρξει μεγάλος αριθμός πλειστηριασμών….).

Στη νομοθετική παρέμβαση θα μπορούσαμε να συμπεριλάβουμε και την λήψη απόφασης για την σύσταση μιας Bad Bank στην Ελλάδα (κάτι για το οποίο πλέον δεν υπάρχουν μεγάλες δυνατότητες) ή σε Πανευρωπαϊκό Επίπεδο με βάση κάποιες μελέτες που έχουν γίνει στην Ευρωπαϊκή Ένωση (βλέπε σχετικά τις κύριες παραμέτρους αυτών των μελετων στο τέλος του άρθρου). Και αυτό όμως φαίνεται δύσκολο με βάση τις πολιτικές συνθήκες στην Ευρώπη αυτή τη στιγμή. Απλά να υπενθυμίσουμε ότι ήδη έχουν δημιουργηθεί Bad Bank στην Ελλάδα στην οποία έχουν μεταβιβασθεί το προβληματικό χαρτοφυλάκιο των τραπεζών που έκλεισαν και τέθηκαν υπό εκκαθάριση το 2013 (ΑΤΕ Βank, FBB, Probank, Proton Bank, T-bank, Ταχυδρομικό Ταμιευτήριο και των συνεταιριστικών Αχαϊκή, Δωδεκανήσου, Ευβοίας, Λαμίας, Λέσβου-Λήμνου, Δυτικής Μακεδονίας και Πελοποννήσου) ύψους €13 δις. Αυτές οι τράπεζες μεταβιβάστηκαν στο Ταμείο Χρηματοπιστωτικής Σταθερότητας (ΤΧΣ) που κάλυψε τις υποχρεώσεις τους και εκτιμάται ότι θα έχει τελικά μια ζημιά €11δις.  Δεν φαίνεται όμως να υπάρχουν τα κεφάλαια για μια Bad Bank στην Ελλάδα, θα χρειάζονται γύρω στα €10 δις σε αυτή την περίπτωση κατά προσωπικές εκτιμήσεις.

4.   Οικονομική προσέγγιση (εξαγορά από τρίτο φορέα)

Η αγορά του δανείου από έναν τρίτο φορέα δρα κατά τον ίδιο τρόπο που γίνεται από τα fund σε πλειστηριασμό ακινήτου ή μετά από πώληση του δανείου από την Τράπεζα. Σε αυτή την περίπτωση η τράπεζα μεταβιβάζει το δάνειο στον τρίτο φορέα και αποχωρεί. Ο δανειολήπτης πλέον έχει να κάνει με τον τρίτο αλλά με καλύτερους όρους που μπορεί να έχουν προαποφασισθεί κοινή συνεναίσει. Τέτοιες περιπτώσεις είναι:

  • Αγορά δανείων από Δημόσιους φορείς: έχει λεχθεί ότι ασφαλιστικοί οργανισμοί τους Στρατού και του ευρύτερου Δημοσίου θα αγοράσουν τα δάνεια στρατιωτικών και δημοσίων υπαλλήλων αντιστοίχως. Πρώτον αυτή η λύση απαιτεί νομοθετική ρύθμιση. Από την άλλη όμως το βασικό ερώτημα είναι το αν υπάρχουν τα χρήματα για την εξαγορά των δανείων και σε τι τιμή θα γίνει. Αν ας πούμε μεταβιβαστούν 100,000 δάνεια (το σύνολο των δημοσίων υπαλλήλων είναι 560.000 περίπου) από €120.000 μέση αξία τότε θα χρειαστούν €12 δις. Ποιος οργανισμός έχει αυτά τα κεφάλαια; Για παράδειγμα ο Αυτόνομος Οικοδομικός Οργανισμός Αξιωματικών (Α.Ο.Ο.Α) και το Μετοχικό Ταμείο Στρατού (ΜΤΣ) που έχουν συζητηθεί δεν φαίνεται να έχουν μεγάλη οικονομική ευχέρεια. Ο ΑΟΟΑ λέγεται ότι έχει αποθεματικά ύψους €2 εκατ ενώ το ΜΤΣ Ιδια Κεφάλαια €447 εκατ και Διαθέσιμα/Ομόλογα €118 εκατ σύμφωνα με τον Ισολογισμό του 2015. Βέβαια θα μπορούσαν τα δάνεια αφού αγοράζονται να μεταπωλούνται στους δικαιούχους αλλά για αυτό εξυπακούεται ότι θα μπορούν αυτοί να τα εξαγοράσουν στο σύνολό τους ή να πάρουν δάνειο από κάπου για να το κάνουν και μετά να τα εξοφλήσουν με δόσεις. Όμως και εάν υπάρχουν τα λεφτά πως θα ληφθεί έγκριση από τους δανειστές για μια τέτοια κίνηση; Πολύ περισσότερο δε αν τα μεταβιβαζόμενα δάνεια αγοραστούν σε χαμηλότερες αξίες κάτι το οποίο θα σημάνει ζημιά για τις τράπεζες.
  • Αγορά από Φιλικό Κεφάλαιο (Λευκό Ιππότη όπως αποκαλείται) ή Εταιρία Λαϊκής Βάσης. αυτή είναι μια πρόταση που έχει αρχίσει να εξετάζεται τελευταία από κάποιους ενεργούς πολίτες στον Δήμο Μαρκόπουλου της Αθήνας. Η εταιρία αυτή θα έχει μετόχους από την τοπική κοινωνία αλλά και τρίτους οι οποίοι θα μπορούν να έχουν και ένα κέρδος, ενδεχομένως και τους ίδιους τους δανειολήπτες. Κεφάλαια θα μπορούν να βρεθούν και από το εξωτερικό, από ομογενείς ή άλλους επενδυτές. Η εταιρία θα αγοράζει τα κόκκινα δάνεια σε τιμές μεγαλύτερες από τα funds και μετά θα τα μεταβιβάζει στους ιδιοκτήτες ή θα εξοφλείται σταδιακά (δηλ. θα δανειοδοτεί με τη σειρά της). Το άλλο που θα μπορεί να κάνει αυτή η εταιρία είναι να αγοράζει ενήμερα δάνεια. Αλλά ποιος θα της τα δώσει με έκπτωση εάν δεν υπάρχει κάποια πίεση;

Το πρόβλημα και σε αυτή την περίπτωση όμως είναι ότι θα πρέπει να υπάρχουν σημαντικά κεφάλαια. Σύμφωνα με τις απαιτήσεις του νόμου (Ν. 4354/2015) η εταιρία απαιτείται να έχει αρχικό κεφάλαιο €100.000, την αναγκαία οργανωτική υποδομή αλλά και πρόσθετα κεφάλαια για την αγορά δανείων. Τα τελευταία τα υπολογίζω σε πάνω από €10δις συνολικά ίσως και €20 δις αν θέλει κανείς να καλύψει αποτελεσματικά τα περισσότερα από τα προβληματικά και ενήμερα στεγαστικά δάνεια και δάνεια μικρών επιχειρήσεων με εξασφαλίσεις ακινήτων. Οι αποδόσεις για τους επενδυτές σε αυτές τις εταιρίες θα μπορούν να είναι σημαντικές (για τα fund-κοράκια ο στόχος είναι 10-12% κατά κάποιες ενδείξεις, αυτό όμως είναι μετά από τα έξοδα διαχείρισης και νομικής απεμπλοκής τα οποία είναι σημαντικά ενώ σε μια εταιρία όπου υπάρχει καλή συνεργασία μπορεί να είναι χαμηλότερα). Σε κάθε περίπτωση αυτή η επιλογή είναι ακόμα αντικείμενο μελέτης τόσο όσο αφορά τα οικονομικές αλλά και τις νομικές πτυχές της.

·         Αγορά από Bad Bank ή το Ταμείο Χρηματοπιστωτική Σταθερότητας

Μια εναλλακτική λύση του προβλήματος θα ήταν, όπως έχουμε αναφέρει πιο πριν, τα δάνεια αυτά να μεταβιβαστούν σε μια Ευρωπαϊκή κακή τράπεζα (Βad Βank) δηλαδή να απομονωθούν κάπου και το δάνειο να εξοφληθεί σταδιακά στο μέλλον (όπως συμβαίνει και με το Ελληνικό χρέος- που έχει παγώσει κάπου και, κατά τα λεγόμενα, θα εξοφληθεί κάποτε, μετά από 40 χρόνια και ή με την δημόσια περιουσία που δεσμεύτηκε για 99 χρόνια…) ή να ρευστοποιηθεί σε κάποια καλύτερη στιγμή αργότερα. Είναι κάτι που μελετάται ήδη από την Ευρωπαϊκή Ένωση Τραπεζών (EBA) και στελέχη της Κομισιόν που έχουν προτείνει να διατεθούν €200-250δις για την τράπεζα αυτή πανευρωπαϊκά. Μέσα από κάποιες χρηματοοικονομικές διαδικασίες (τιτλοποίηση) τα δάνεια θα μπορούσαν να αποφέρουν από 10-40% περισσότερο απ’ότι με τις πωλήσεις από τις Τράπεζες. Και μόνο το ότι η πώληση δεν θα γινόταν βεβιασμένα αλλά στην καλύτερη στιγμή αρκεί. Αλλά δεν έχει ληφθεί καμία απόφαση ακόμα και φαίνεται να έχει απορριφθεί σε ανώτερο επίπεδο της ΕΕ για τώρα.

Μια τέτοια μεταβίβαση έχει ήδη γίνει στην Ελλάδα με το προβληματικό χαρτοφυλάκιο των τραπεζών που έκλεισαν και τέθηκαν υπό εκκαθάριση το 2013 (ΑΤΕ Βank, FBB, Probank, Proton Bank, T-bank, Ταχυδρομικό Ταμιευτήριο και των συνεταιριστικών Αχαϊκή, Δωδεκανήσου, Ευβοίας, Λαμίας, Λέσβου-Λήμνου, Δυτικής Μακεδονίας και Πελοποννήσου) ύψους €13 δις. Αυτές οι τράπεζες μεταβιβάστηκαν στο Ταμείο Χρηματοπιστωτικής Σταθερότητας (ΤΧΣ) που κάλυψε τις υποχρεώσεις τους και εκτιμάται ότι θα έχει τελικά μια ζημιά €9δις. Το ταμείο παρείχε και τα κεφάλαια για την ανακεφαλαίωση των υπολοίπων Τράπεζων και από αυτά εκτιμάται ότι έχουν χαθεί €25δις. Παρόλα αυτά τα κεφάλαια αυτά έχουν προστεθεί στο χρέος, δηλαδή αν και δεν πρόκειται να εισπράξουμε κάτι άμεσα θα πρέπει να πληρώσουμε όλη την ζημιά. Αν τα κόκκινα δάνεια όμως μεταβιβάζονταν στο ΤΧΣ σε τιμές πλειστηριασμών θα μπορούσαν να αποδώσουν κάποιο κέρδος. Το πρόβλημα όμως είναι ότι το ΤΧΣ δεν έχει τώρα τα κεφάλαια για τέτοιες αγορές.

Από την άλλη αν ήταν δυνατή η παραχώρηση των δανείων αυτών στο Δημόσιο έναντι των οφειλών ή η αγορά από το Δημόσιο πριν από τα fund-κοράκια τότε το Δημόσιο θα είχε ένα σημαντικό όφελος. Αν δηλαδή αυτή στη στιγμή τα €11.5 δις που θα πάνε σε πλειστηριασμούς αγοραστούν από κοράκια στο 20% τότε θα έχουν ένα όφελος 2-3 δις (αν τα μισά είναι εξασφαλισμένα); Αυτά θα μπορούσαν να πάνε στο Δημόσιο για την αποπληρωμή του χρέους. Στην Ισπανία υπάρχει νομοθετική ρύθμιση που δίνει το δικαίωμα σε τοπικούς δήμους να παρεμβαίνουν σε πλειστηριασμούς (στις περιφέρειες της Καταλονίας και των Βάσκων) όπως στην Κύπρο υπάρχει δικαίωμα να παρεμβαίνουν οι ίδιοι οι δανειολήπτες και ας υπήρχε πίεση από τους δανειστές να μη προχωρήσει η ρύθμιση. Γι’ αυτό εξάλλου δεν έχουν προχωρήσει και οι πλειστηριασμοί στην Κύπρο.

Το πρόβλημα βέβαια είναι ότι για να υπάρχει μαζική αγορά δανείων χρειάζονται αρκετά κεφάλαια, αναλόγως την τιμή αγοράς (δηλ. αγορά σε τιμές πλειστηριασμών ή σε τιμές πραγματικής αξίας) που τα εκτιμώ σε €10 έως €20δις μόνο για τα κόκκινα δάνεια. Το Ελληνικό Δημόσιο ή το ΤΧΣ δεν έχουν αυτά τα χρήματα και είναι ίσως δύσκολο να συγκεντρωθούν και από ιδιώτες. Η ΕΕ όμως θα μπορούσε να τα παρέχει μια που η Bad Bank που συζητιέται θα έχει διαθέσιμα έως και €250 δις για αγορά σε πανευρωπαϊκό επίπεδο. Αναλόγως με την τιμή αγοράς και πώλησης θα μπορούσε να γίνει και αντίστοιχη μείωση του χρέους.

5.   Αγωνιστικά

Σε απάντηση των πιεστικών προβλημάτων που έφερε οι κρίση, των χρεωκοπιών των κατασχέσεων οι κοινωνίες διεθνώς οργανώνονται σε τοπικό επίπεδο για αγωνιστική αντιμετώπιση. Τέτοιες οργανώσεις στην Ελλάδα είναι τα Κινήματα κατά των Πλειστηριασμών οι οποίες κυρίως επικεντρώνονται σε διαδηλώσεις και δυναμικές παρεμβάσεις σε πλειστηριασμούς ή τουλάχιστον αυτό φαίνεται προς τα έξω. Υπάρχουν όμως και συνεχώς δημιουργούνται και πολλές άλλες μικρές προσπάθειες σε τοπικό πεδίο για την συμπαράσταση, ανταλλαγή πληροφοριών και συντονισμό ενεργειών ως κοινότητα. Πολύ σημαντική είναι η ενεργοποίηση και η κοινωνικοποίηση που επιτυγχάνεται έτσι ακόμα κι αν αυτό αφορά ψυχολογική υποστήριξη. Στις περισσότερες περιπτώσεις ο δανειολήπτης είναι σε κατάθλιψη και νιώθει παραδομένος και απελπισμένος. Αυτό ίσως είναι και το ζητούμενο των δανειστών ώστε να είναι δεκτικός στις απόψεις τους. Από την άλλη όμως μπορεί να οδηγήσει σε τραγικά αποτελέσματα, για παράδειγμα κατά την περίοδο της κρίσης στην Αμερική παρατηρήθηκε αύξηση των αυτοκτονιών η οποία αποδόθηκε στις κατασχέσεις.

Με την επαναλαμβανόμενη μαζική ειδησεογραφία ο δανειολήπτης έχει εμποτιστεί με την νοοτροπία ότι «μαζί τα φάγαμε», ότι ζούσαμε σε εποχές που σκορπάγαμε πολλά και τώρα το πληρώνουμε κλπ. Λες οι ανεύθυνοι είναι μόνο οι δανειζόμενοι και ποτέ οι δανειστές. Όμως αυτό που δε λέγεται είναι ότι υπήρξε μια έντονη παρότρυνση προς το δανεισμό με τη προοπτική απόκτησης στέγης ακόμα και εάν δεν υπήρχε η δυνατότητα. Επίσης λεγόταν ευρέως ότι το σπίτι είναι μια επένδυση που δεν χάνει ποτέ την αξία του. Τέλος έγινε μια συγκεκριμένη συμφωνία δανειοδότησης κάτω από συγκεκριμένες οικονομικές συνθήκες οι οποίες έχουν τώρα αλλάξει. Μετά την εκδήλωση της οικονομικής κρίσης το 2008 όμως ενώ οι τράπεζες κατά το μεγαλύτερο ποσοστό βοηθήθηκαν για να επιβιώσουν από το δημόσιο κάτι τέτοιο, ίσως και μετά την λήξη του Νόμου Κατσέλη, δεν θα γίνεται για τον κόσμο, ο οποίος έχει ζημιωθεί από την μείωση του εισοδημάτων (το «Επιλεκτικό Grexit» που είπαμε). Κατά αντιδιαστολή, στις συντάξεις που υπήρχε μια κάποια συμφωνία μεταξύ ταμείων και ασφαλισμένων έγιναν μειώσεις λόγω της κρίσης κάτι που δεν γίνεται στα δάνεια. Αυτά τα φαινόμενα δημιουργούν την πεποίθηση σε πολλούς ότι το θέμα των κόκκινων δανείων είναι κοινωνικοπολιτικό και όχι οικονομικό.

Η ανάγκη για κοινωνική παρέμβαση και υποστήριξη των ασθενέστερων εμφανίστηκε έντονα στην Ισπανία πολύ πιο πριν από την Ελλάδα, ίσως και λόγω του μεγάλου προβλήματος εκεί. Έτσι από το 2009 δημιουργήθηκε στην Βαρκελώνη ένα πολύ δραστήριο και επιτυχές κίνημα ενάντια στις εξώσεις από απλούς πολίτες με την οργάνωση PAH (Plataforma de Afectados por la Hipoteca– Πλατφόρμα Επηρεασμένων από Υποθήκες).  Η PAH επικεντρώθηκε στους οικονομικά ασθενείς και στις εξώσεις, το επόμενο βήμα των πλειστηριασμών που δεν έχουμε φτάσει τόσο πολύ ακόμα στην Ελλάδα. Οι δράσεις της αφορούν περιφρουρήσεις σε εξώσεις, καταλήψεις, δημόσιες παραστάσεις, διαδηλώσεις, υποστήριξη σε διαπραγματεύσεις και οργάνωση συναντήσεων για ενημέρωση και ανταλλαγή γνώσεων και εμπειριών. Ακτιβισμός υπάρχει και σε άλλες χώρες της Ευρώπης αλλά και στις ΗΠΑ. Συχνά αυτές οι οργανώσεις αλληλοσυνδέονται και συνεργάζονται τουλάχιστον για ανταλλαγή γνώσεων και συντονισμό διεκδικήσεων. Αξίζει να μελετηθούν οι θέσεις του PAH από τους εμπλεκόμενους.

Επίλογος

Δεν ξέρουμε σε τι βαθμό θα προχωρήσουν οι πλειστηριασμοί. Σίγουρα το μέγεθος του φαινομένου είναι μεγάλο, 130.000 πλειστηριασμοί, και οι συνθήκες αρκετά αμφίρροπες μετά την υποτιθέμενη έξοδο από τα μνημόνια ή σε περίπτωση εκλογών. Από την άλλη οι πλειστηριασμοί παγιώνουν μια αδικία σε βάρος του κοινωνικού συνόλου που έχει συνδράμει στην ανακεφαλαιοποίηση των τραπεζών την ίδια στιγμή που τα εισοδήματά του έχουν μειωθεί και η οικονομική δραστηριότητα στραγγαλιστεί. Όπως είπαμε υποτιμήθηκαν τα εισοδήματα με την κρίση αλλά όχι και τα δάνεια ενώ τα όποια έσοδα από τους πλειστηριασμούς θα πάνε στους μετόχους των τραπεζών και όχι προς εξόφληση των κεφαλαίων που προστέθηκαν στο χρέος.

Παρουσιάστηκε μια πρόταση για φιλική αγορά από τρίτο φορέα μια περίπτωση που μπορεί να δώσει ενδεχομένως και σημαντικές αποδόσεις στους επενδυτές. Επίσης αναλύθηκε η συζητούμενη πρόταση για εξαγορά από Bad Bank σε πανευρωπαϊκό επίπεδο και καταγράφηκαν οι δυνατότητες διεκδίκησης μέσα από διαπραγματεύσεις και δικαστικές διαμάχες που μπορούν να απαντήσουν και στις πρακτικές των fund κορακιών.

Όμως, το κείμενο αυτό γράφτηκε πάνω από όλα για αυτούς που νιώθουν απελπισμένοι τόσο εάν έχουν δάνεια σε καθυστέρηση και φοβούνται μη χάσουν το σπίτι τους αλλά και εάν είναι ενήμεροι και αντιμετωπίζουν προβλήματα επιβίωσης. Η λύση είναι στη δραστηριοποίηση. Υπάρχουν πολλοί τρόποι αντιμετώπισης αλλά χρειάζονται γνώσεις, επιμονή και συλλογική προσπάθεια.  Δεν είναι ώρα για απελπισία αλλά για δουλειά. Ελπίζουμε να συμβάλλαμε στο να δώσουμε κάποιες ιδέες και κουράγιο!

————————————————————–

Συντάχθηκε από τον Παναγιώτη Χατζηπλή, CFA, ACCA, MBA.

Το άρθρο αυτό βασίστηκε σε δημοσιευμένα στοιχεία και σε επεξεργασία τους από τον γράφοντα. Είναι μέρος ευρύτερης μελέτης της κρίσης του Ελληνικού χρέους και των προοπτικών της Ελληνικής οικονομίας. Το Transatlantic Business Forum δεν μπορεί να θεωρηθεί ότι συμμερίζεται τις απόψεις των άρθρων που φιλοξενεί. Μια μορφή του κειμένου αυτού στα Αγγλικά βρίσκεται εδώ, You can find an English version of this article in this link (with not exactly the same content though).

Υ.Γ. 

Οι έρευνα γύρω από τα κόκκινα δάνεια τόσο όσο αφορά το τα στοιχεία στο άρθρο αυτό αλλά και σε άλλα που έχω δημοσιεύσει και κοινοποιήσει αλλού ξεκίνησε για όσους είναι υπό πίεση λόγω κόκκινων δανείων, τους απελπισμένους, αυτούς που χάνουν τα σπίτια τους, που αυτοκτονούν ή που αλλοίμονο το σκέπτονται, για εκείνους που προσπαθούν να συντηρήσουν τις οικογένειές τους έχοντας ένα μη εξυπηρετούμενο δάνειο και εκείνους που αντιμετωπίζουν πλειστηριασμούς. Να ξέρουν ότι υπάρχουν λύσεις και βοήθεια. Αναλήφθηκε επίσης για εκείνους που περνάν απαρατήρητοι σε αυτό το δράμα καθώς δεν έχουν κοκκινήσει τα δάνειά τους παρόλο που έχουν πέσει τα εισοδήματά τους και αγωνίζονται διπλά για να ξεπληρώσουν. Γράφτηκε για όσους δεν καταλαβαίνουν περίπλοκα οικονομικά, για εκείνους που τους έχουν πει ότι είναι υπεύθυνοι για τη χρεωκοπία της χώρας τους για τον τρόπο που ψήφισαν ή την αφέλειά τους, ότι φταίνε αυτοί για την άσχημη πολιτική, τα παράγωγα που αγόρασε το κράτος, τη γενική διαχείριση, τα λάθη του λεγόμενου προγράμματος “διάσωσης” από την Τρόικα και που του λένε ότι είναι πατριωτικό να κλείνει τα μάτια του και να τα αποδέχεται όλα αυτά. Έγινε για όσους τους έχουν πει ότι είναι υπεύθυνοι για την κακοτυχία τους λόγω υπερβολικής κατανάλωσης του παρελθόντος και για αυτό τους αξίζει η τιμωρία. Είναι γραμμένο για εκείνους που λένε ότι πρέπει να μεταρρυθμιστούν για πάντα, επειδή οι τρόποι τους ή και οι ίδιοι ακόμα μπορεί να είναι κατώτεροι. Γράφεται για εκείνους που έχουν ξεχάσει τι μας έφερε εδώ ώστε να φρεσκάρουν τη μνήμη τους αν αισθάνονται τώρα ασφαλείς και βλάσφημοι. Για εκείνους που δεν είχαν γεννήθηκαν τότε όταν όλα αυτά ξεκίνησαν, αλλά θα πρέπει να ζήσουν τη ζωή τους με τα αποτελέσματα τους, ώστε τουλάχιστον έτσι να ξέρουν γιατί. Είναι γραμμένο για εκείνους που πρέπει να υπομείνουν όταν άλλοι στείλαν τα χρήματα στα offshore. Φυσικά δεν γράφτηκε για τους τελευταίους, ειδικά εάν έχουν δάνεια σε καθυστέρηση άμεσα ή έμμεσα μέσω των χρεωκοπημένων εταιρειών τους και ανεκπλήρωτων υποχρεώσεων έναντι προσωπικού, ενώ συνεχίζουν σαν να μην έγινε τίποτα. Μετά από οκτώ χρόνια, ήρθε η ώρα να τελειώνουμε με όλα αυτά. Αυτό το τέλος δεν είναι βέβαια η ψεύτικη έξοδος από τα προγράμματα του ΔΝΤ / ΕΚΤ / ΕΕ. Πρέπει να είναι κάτι άλλο. Μπορεί να μην είναι εύκολο να συμβεί όμως. Μέχρι τότε; κουράγιο αδέρφια! Ποτέ μην το βάζετε κάτω, μην τα παρατάτε ..!

Παραρτήματα

Δικαστικές Αποφάσεις

Περιπτώσεις κουρέματος στα Δικαστήρια:

  • Ηράκλειο Κρήτης(Μάρτιος 2018): το Ειρηνοδικείο «κούρεψε» το χρέος οφειλέτριας κατά 75%. Συνολική οφειλή 235.394 ευρώ (στεγαστικό δάνειο, καταναλωτικά δάνεια -πιστωτικές κάρτες), δηλ. θα καταβάλλει συνολικά το ποσό των 58.290,46 ευρώ για την διάσωση της κατοικίας της για 25 έτη σε 300 δόσεις με μηνιαία καταβολή 194,30 ευρώ.
  • Αμαλιάδα (Μάρτιος 2018): Το δικαστήριο «κούρεψε» 340.000 ευρώ (95%) από δανειολήπτρια. Συνολική οφειλή 376.264,85 ευρώ (στεγαστικά, καταναλωτικά και επαγγελματικό) αλλά θα καταβάλλει μετά το κούρεμα 35.739,98 ευρώ στις τρεις πιστώτριες τράπεζες. Η δανειολήπτρια αδυνατούσε να αποπληρώσει τις δόσεις από το έτος 2015 οπότε όμως είχε απορριφθεί αίτηση της να υπαχθεί στον Νόμο Κατσέλη επειδή ήταν έμπορος. Τελικά δικαιώθηκε μεταγενέστερα. Πρόκειται για νεαρή γυναίκα διαζευγμένη, μητέρα δύο ανήλικων παιδιών
  • Ειρηνοδικείο Χανίων(Μάρτιος 2018): Οικογένεια δανειοληπτών έσωσε το σπίτι της και “κούρεψε” το χρέος της κατά 70%. Είχαν πάρει στεγαστικό δάνειο και δύο καταναλωτικά, είτε ως οφειλέτες, είτε ως εγγυητές αλλήλων από δύο τράπεζες. Συνολική οφειλή 78.122,77 ευρώ, μετά το κούρεμα κατά 70% θα πληρώσει 22.534 ευρώ.
  • Ιεράπετρα (Οκτώβριος 2017): 20% κούρεμα με απόφαση του Ειρηνοδικείου Ιεράπετρας σε δάνεια οικογένεια αστυνομικού, η οποία χρωστούσε το χρηματικό ποσό των 113.096 ευρώ μέσω τεσσάρων δανείων σε μία τράπεζα. Επέβαλε τμηματική εξόφληση ενώ 22.697,61 ευρώ, διαγράφεται. Εισόδημα που διαθέτουν: 000ευρώ, μηνιαίως από μισθούς ενώ οι ίδιοι δηλώνουν ότι τα έξοδα διαβίωσης τους φθάνουν τα 1500 ευρώ.
  • Πάτρας (Φεβρουάριος 2017): δικαστήριο επέβαλε 79% κούρεμα και απάλλαξε δανειολήπτη από «κόκκινα» δάνεια 250.000 ευρώ! Πρόκειται για υπάλληλο τράπεζας- οι οφειλές του οποίου ανέρχονταν συνολικά στις 297.000 ευρώ, από λήψη δανείων. Το υπόλοιπο καθορίστηκε σε 42.000 ευρώ, σε μηνιαίες δόσεις ύψους 137,44 ευρώ, για 29 έτη. Έγινε δεκτή αντένταση της δικηγόρου, περί μη δόλιας περιέλευσης δανειολήπτη σε υπερχρέωση αφού οι ίδιες πιστώτριες ήταν αυτές που συνέβαλλαν σημαντικά στο οικονομικό του αδιέξοδο, προκαλώντας του την αισιοδοξία και την πεποίθηση ότι θα μπορέσει να ανταποκριθεί στην εξυπηρέτησή τους και έτσι τον ενέπλεξαν σε υπερβολικό δανεισμό και σε εξάρτηση από αυτόν.
  • Καβάλα (Μάιος 2012): το Ειρηνοδικείο Καβάλας αποφάσισε να διαγράψει το σύνολο των οφειλών μιας χήρας που έπαιρνε σύνταξη 420 ευρώ και όφειλε στις τράπεζες 61.000 ευρώ.
  • Χανιά (Ιανουάριος 2017): Ειρηνοδικείο Χανίων “κούρεψε” το χρέος οικογένειας κατά 78%. Σε σύνολο χρέους 146.336,39 ευρω ο σύζυγος θα καταβάλει 7.200 ευρώ και άλλα 24.875 η σύζυγος.
  • Ηράκλειο Κρήτης (Φεβρουάριος 2018): Κούρεμα χρέους κατά 99% πέτυχε ένας άνεργος, πατέρας δύο παιδιών με απόφαση του Ειρηνοδικείου. Συνολική οφειλή 239.397 ευρώ (καταναλωτικά δάνεια και πιστωτικές κάρτες), διασώζοντας όλα τα περιουσιακά του στοιχεία με καταβολή μηνιαίας δόσης των 40 ευρώ, για 60 μήνες, δηλ. θα καταβάλλει συνολικά, μόνο 2.400 ευρώ και για τις δύο πιστώτριες τράπεζες.
  • Ηράκλειο Κρήτης (Απρίλης 2012): μέσα σε διάστημα μίας εβδομάδας το Ειρηνοδικείο ενέκρινε το «κούρεμα» του 74% των οφειλών μιας υπερχρεωμένης οικογένειας (από 151.000 ευρώ στα 39.900 ευρώ) και κατά 40% ενός άνεργου, που όφειλε 323.000 ευρώ (διαγραφή 170.000 ευρώ).

Υπάρχουν όμως και περιπτώσεις εξόφθαλμους κατάχρησης τόσο από πλευράς δανειοληπτών με δόλιο υπέρμετρο δανεισμό που ήταν φανερό ότι δεν μπορούσε να καλυφθεί όσο και αβλεψίας από τα τραπεζικά στελέχη. Σε αυτές τις περιπτώσεις παραπέμφθηκαν και οι δυο πλευρές σε περαιτέρω έλεγχο. Τέτοια περίπτωση προέκυψε στο Ειρηνοδικείο Νεάπολης Κρήτης όπου οι δανειολήπτες λάβαν υπέρμετρα υψηλό για τις δυνατότητές τους στεγαστικό αλλά και τα τραπεζικά στελέχη παραπέμφθηκαν να ελεγχθούν για κακουργηματική απιστία. Μια ανάλογη περίπτωση αναφέρθηκε για υπέρμετρο δανεισμό οφειλέτρια εκπαιδευτικού στην Ρόδο η οποία υπόθεση αρχικά είχε οδηγήσει σε κούρεμα 75% το 2012 αλλά έφτασε μέχρι τον Άρειο Πάγο όπου η απόφαση ανατράπηκε αλλά παρόλα αυτά αναγνωρίστηκε και η συνυπευθυνότητα των τραπεζών ακόμα και αν υπήρχε δόλος από την δανειολήπτρια (Δεκέμβριος 2016)

Οργανώσεις (Πλήρεις ονομασίες) 

Κρατικές

  • Γραφείο Ενημέρωσης Υποστήριξης Δανειοληπτών (ΓΕΥΔ) που ειπάγεται στην Ειδική Γραμματεία Διαχείρισης Ιδιωτικού Χρέους (ΚΥΣΔΙΧ)
  • Μεσολαβητής Τραπεζικών Επενδυτικών Υπηρεσιών (ειπάγεται στον Συνήγορο του Καταναλωτή)

Ανεξάρτητες ΜΚΟ

  • Ένωση Εργαζομένων Καταναλωτών Ελλάδος
  • Πανελλήνια Ομοσπονδία Ελλήνων Καταναλωτών (ΠΟΜΕΚ) Η Παρέμβαση, με μέλη κατά τόπους οργανώσεις
  • Ένωση Καταναλωτών Ε.Κ.ΠΟΙ.ΖΩ (Συνήγορος Καταναλωτή)
  • Γενική Ομοσπονδία Καταναλωτών Ελλάδος (ΙΝΚΑ) με μέλη κατά τόπους οργανώσεις
  • Σύλλογος Δανειοληπτών Τραπεζών και Οφειλετών Δημοσίου
  • Ένωση Καταναλωτών και Δανειοληπτών
  • Εθνικό Ινστιτούτο Χρηματοπιστωτικών Ερευνών (ΕΙΧΕ)

Αυτόνομες κινήσεις πολιτών, πολιτικές, επαγγελματικές και εργατικές οργανώσεις

  • Συντονισμός Συλλογικοτήτων Αθήνας, Θεσσαλονίκης και άλλων περιοχών
  • Ενωτική Πρωτοβουλία κατά των Πλειστηριασμών
  • Συνδεδεμένες με πολιτικούς χώρους πρωτοβουλίες (ΠΑΜΕ, ΛΑΕ, κλπ)
  • Συλλογικότητα «Αλληλεγγύη για Όλους»
  • Πρωτοβουλία «Δρόμος Ανοιχτός»
  • Κίνημα Υπέρβαση
  • Κίνημα Δεν Πληρώνω
  • Εργατικά Κέντρα και Επιχειρηματικοί/Επαγγελματικοί Σύνδεσμοι και Οργανώσεις
  • Και άλλες πολλές…

Πρόσθετα στοιχεία για Bad Bank – Πρόταση EBA

Πρόσθετα στοιχεία για Bad Bank –Πρόταση EC EU 

Advertisements

Κόκκινα Δάνεια και Πλειστηριασμοί: Μέγεθος Φαινομένου, Αιτίες και Αποτελέσματα. Από το Επιλεκτικό Grexit στο Σκάνδαλο της Ανακεφαλαιοποιήσης των Τραπεζών

Βαδίζουμε πλέον στην τελευταία περίοδο των μνημονίων, εάν πιστέψουμε το κυβερνητικό αφήγημα και κάποιους πολιτικούς και ΜΜΕ στην Ευρώπη, αν και βέβαια κάτι τέτοιο δεν το συμμερίζεται και η Ελληνική κοινή γνώμη. Και πώς να το πιστέψει εξάλλου αφού όπως έχουμε αναφερθεί αλλού, δεν είναι δυνατή η λειτουργία της χώρας για μακρό διάστημα με τόσος χρέος χωρίς υποστήριξη και χωρίς μια σημαντική και βιώσιμη ανάπτυξη. Παρόλα αυτά μια από τις τελευταίες υποχρεώσεις πριν τελειώσει η εμφανής τουλάχιστον μνημονιακή περίοδος, η οποία προωθείται επειγόντως αυτόν τον καιρό, είναι το ξεκαθάρισμα των χαρτοφυλακίων των τραπεζών από κόκκινα δάνεια. Αυτό θα πρέπει να γίνει μεταξύ άλλων με πωλήσεις δανείων και πλειστηριασμούς. Είναι ίσως και το πιο δύσκολο ή επώδυνο μέτρο μια που μπορεί να προκαλέσει μαζικές αντιδράσεις ειδικά μετά από οκτώ χρόνια κρίσης χωρίς τελειωμό. Στο τέλος κουρεύουν το γαμπρό όπως λέει και η παροιμία…

Η εξήγηση για την απόφαση αυτή είναι ότι το επιτάσσει η Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα (εδώ και αρκετό διάστημα) ώστε να υπάρξει ξαλάφρωμα των τραπεζών, να απελευθερωθούν τραπεζικά κεφάλαια ώστε να μη χρειαστεί ακόμα μία ανακεφαλαιοποίηση και να αποδοθεί το χρήμα αυτό μετά στην οικονομία. Είναι αλήθεια ότι λείπουν κεφάλαια, από την άλλη είναι αλήθεια ότι οι μέτοχοι των κατ’όνομα Ελληνικών τραπεζών που είναι μερικοί πολύ μεγάλοι ξένοι επενδυτές, έχουν ζημιωθεί σε μεγάλο βαθμό έως τώρα από τις προηγούμενες ανακεφαλαιοποιήσεις. Μάλλον θα προσπαθούν να αποφύγουν να ξαναβάλουν το χέρι στη τσέπη.  Από την άλλη ίσως κάποιοι περιμένουν να ωφεληθούν από αυτές τις ρευστοποιήσεις.

Μέγεθος Φαινομένου και Χαρακτηριστικά των Κόκκινων Δανείων

Υπάρχουν γύρω στα €100 δις σε μη εξυπηρετούμενα ή σε καθυστέρηση δάνεια τα οποία με βάση τα δεδομένα αποτελούν σχεδόν το ήμισυ των τραπεζικών δανείων.  Από τα δάνεια αυτά τα επιχειρηματικά είναι τα περισσότερα (περίπου €64 δις) και ακολουθούν τα στεγαστικά με €28 δις και τα καταναλωτικά με €15 δις τα οποία συνήθως είναι και χωρίς ή με μειωμένες εξασφαλίσεις (τα πάλαι ποτέ διακοποδάνεια, εορτοδάνεια, δάνεια αγοράς αυτοκινήτων κ.α.).

Από τα επιχειρηματικά το 25% αφορά μικρές επιχειρήσεις (δηλ ατομικές ή μέχρι 9 άτομα και το 37% μικρομεσαίες (δηλ 9-250 άτομα). Πολλά από τα δάνεια αυτά έχουν εξασφαλίσεις προσωπική περιουσία των δανειοληπτών και σε αυτές τις περιπτώσεις κινδυνεύουνε ακόμα και πρώτες κατοικίες επιχειρηματιών ή εγγυητών με κατάσχεση. Βέβαια πολλές από αυτές τις μικρές, πιθανότατα κυρίως εμπορικές επιχειρήσεις, είναι θύματα της κρίσης, της μείωσης της κατανάλωσης και της αύξησης των φόρων. Άρα τιμωρούνται για λόγους πέρα από αυτούς. Κατά πληροφορίες οι Ελληνικές τράπεζες έχουν καλύψεις για το 50-70% αυτών των υπολοίπων, δηλαδή περίπου το μισό από αυτό το ποσό είναι ανακτήσιμο με βάση υποθήκες, κάτω φυσικά από κανονικές συνθήκες, δηλαδή σε περιπτώσεις βεβιασμένων κινήσεων το έσοδο ίσως να’ναι και μικρότερο. Επίσης έχουν προχωρήσει σε λογιστική απομείωση μέσω προβλέψεων των απαιτήσεων αυτών αναλόγως και με την επικινδυνότητά τους, πχ στα στεγαστικά μπορεί να είναι 30% ενώ στα καταναλωτικά περισσότερο. Τι σημαίνει αυτό; Ότι η τράπεζα παραδέχεται εσωτερικά και προς τους μετόχους της ότι δεν θα εισπράξει όλο το ποσό αν και από τον δανειολήπτη διεκδικεί το 100%.

Αυτό που είναι ενδιαφέρον είναι ότι τα δάνεια των μεγάλων επιχειρήσεων (€15δις) συγκεντρώνονται σε λίγους μεγάλους ομίλους και κλάδους οι οποίοι μπορεί να είναι και προβληματικοί. Εντοπίζονται ας πούμε €4,5 δις. κόκκινων δανείων σε 5 κλάδους της Οικονομίας (τουρισμού, τροφίμων και ποτών, υγείας και φαρμάκων, μεταφορών και ιχθυοκαλλιεργειών) ενώ περίπου 168 όμιλοι με 820 επιχειρήσεις, οι οποίοι έχουν περίπου €11 δις. ευρώ μη εξυπηρετούμενα ανοίγματα.  Κάποια ίσως δεν έχουν πραγματικά δυνατότητα αποπληρωμής λόγω συνθηκών της αγοράς. Από την άλλη εάν ήταν δυνατό να εισπραχθούν οι απαιτήσεις από τους μεγαλόσχημους οφειλέτες με τον έναν ή τον άλλον τρόπο τότε θα υπάρξει πολλαπλάσιο όφελος από το κυνήγημα εκατοντάδων χιλιάδων μικροοφειλετών.

Πρόγραμμα πλειστηριασμών

Τα κόκκινα δάνεια λοιπόν πρέπει να μειωθούν κατά €40 δις (σε τιμές πριν από την κρίση) σύμφωνα με τις επιταγές της ΕΚΤ. Η μείωση εκτιμάται ότι μπορεί να γίνει με ρυθμίσεις, διαγραφές και πλειστηριασμούς αξίας €11,5 δις που αντιστοιχούν σε 130.000 ιδιοκτησίες. Ο στόχος είναι να εισπραχθούν €1,5 δις από 10.000 πλειστηριασμούς το 2010 (δηλ. μέση αξία πλειστηριαζόμενων ακινήτων τα €150.000 τα οποία πριν την χρήση μπορεί και να ήταν 30% παραπάνω δηλ. στα €200.000). Για τα επόμενα χρόνια ο σχεδιασμός είναι να ενταθούν οι πλειστηριασμοί με 40.000 κατ΄έτος μεταξύ 2019-2021 και να αποφέρουν τα υπόλοιπα 10 δις. Μάλλον σχετικά φιλόδοξο ακούγεται.

Για να αποφευχθούν οι κοινωνικές αναταραχές και αντιδράσεις από τους πλειστηριασμούς υπάρχει νομική προστασία (μετά από υπαγωγή στους νόμους Κατσέλη-Σταθάκη) για τους πλειστηριασμούς πρώτης κατοικίας και τιμές ακινήτων μέχρι € 180.000 για εργένηδες και έως € 280.000 για οικογένειες. Αυτοί οι περιορισμοί της πρώτης κατοικίας όμως λήγουν το 2019. Επίσης δεν καλύπτουν τα ακίνητα που χρησιμοποιούνται ως εξασφάλιση επιχειρηματικών δάνειων. Αυτά θα πρέπει να είναι αρκετά (έχει αναφερθεί 50.000), λαμβάνοντας υπόψη τον μεγάλο αριθμό μικρών επιχειρήσεων στην Ελλάδα καθώς και την καταστροφή που προκλήθηκε από την ύφεση και το πρόγραμμα «διάσωσης». Ήδη έχουν πραγματοποιηθεί πλειστηριασμοί πρώτων κατοικιών από εγγυήσεις σε επιχειρηματικά δάνεια που αφορούσαν μάλιστα και μικρές ιδιοκτησίες, κάτι το οποίο είναι λυπηρό. (σημ. οι πλειστηριασμοί αναρτώνται κάθε εβδομάδα στην ιστοσελίδα www.tnomik.gr αλλά παρακολουθούνται και από διάφορες ακτιβιστικές οργανώσεις)

Παράλληλα, από τις αρχές του 2018, τα ακίνητα μπορούν να πωληθούν σε fund-κοράκια. Εξ ου ακούγεται μάλλον και ότι οι επενδυτές επιστρέφουν στην Ελλάδα … Οι αξίες αυτών των ιδιοκτησιών είναι κατά πάσα βεβαιότητα πολύ χαμηλότερες από ό,τι πριν από την κρίση και θα πωλούνται σε ένα κλάσμα της ονομαστικής αξίας των δανείων σύμφωνα και με την παγκόσμια πρακτική. Αυτά τα fund δεν υπόκεινται στους περιορισμούς προστασίας πρώτης κατοικίας.

Να σημειώσουμε επίσης ότι εκτός από τα υποθηκευμένα ακίνητα των κόκκινων δανείων πλειστηριασμοί θα γίνουν και για οφειλές προς το δημόσιο όπου δεν ισχύει και η προστασία της πρώτης κατοικίας. Περίπου €100 δις είναι οι οφειλές στο δημόσιο αν και οι περισσότερες οφειλές, 80%, είναι κάτω των €2.000. Οι οφειλές που χρωστούν περισσότερα από €10.000 είναι 290.000 και άγνωστο πόσα ακίνητα θα βγουν σε πλειστηριασμό (από 1η Μαΐου). Ενδιαφέρον θα’ναι το τι συμβαίνει αν ο ιδιοκτήτης του ακίνητου χρωστάει και φόρους και το δάνειο και εάν τα έχουν διπλομετρήσει ποιος θα προλάβει να εισπράξει..

H βιομηχανία των πλειστηριασμών και ληξιπρόθεσμων απαιτήσεων στην Ελλάδα

Το θέμα των πλειστηριασμών δεν είναι νέο. Έχουν γίνει ήδη πολλοί. Περίπου 290.000 έχουν πραγματοποιηθεί τα τελευταία 10 χρόνια και πάνω από 160.000 από το ξέσπασμα της κρίσης το 2010. Παρόλα αυτά ακόμα να ξεκαθαρίσουν τα δάνεια των τραπεζών. Η διαφορά πλέον είναι .ότι οι πλειστηριασμοί θα μπορούν να είναι και ηλεκτρονικοί με το οποίο εικάζεται ότι μπορούν να αντιμετωπιστούν οι αντιδράσεις από τις διάφορες οργανώσεις. Και πώς να μην υπάρχουν άλλωστε;  Μετά από τόσα χρόνια κρίσης χωρίς τέλος η κοινωνία έχει εξαντληθεί και απελπιστεί.

Έως το τέλος του 2017 είχαν πουληθεί σε funds ή διαβιβαστεί σε εταιρίες διαχείρισης δάνεια αξίας €6 δις. Τα πακέτα αυτά αφορούσαν κυρίως σε κατώτερης ποιότητας δάνεια κυρίως καταναλωτικά που δεν έχουν εξασφαλίσεις άρα είναι δύσκολη η αποπληρωμή. Τέτοια πακέτα έχουν πουληθεί στο 3% της αξίας τους κατά τα ισχύοντα και διεθνώς. Τα στεγαστικά και τα ενυπόθηκα επιχειρηματικά μπορούν να αποφέρουν περισσότερα αλλά συνήθως με βάση του τι συμβαίνει και διεθνώς (και σε χώρες με καλύτερες οικονομικές συνθήκες) δεν υπερβαίνουν το 20% της αρχικής αξίας ή έστω μέχρι 35%. Μεγάλο ρόλο παίζει τι δάνεια περιλαμβάνονται και τι εξασφαλίσεις σε αυτές τις πωλήσεις καθώς πολλές φορές πακετάρονται μαζί δάνεια διαφορετικών τύπων και με διαφορετικού είδους και ποιότητας εξασφαλίσεις (δηλ. εξαρτάται αν τα ακίνητα είναι σε δημοφιλείς περιοχές ή όχι κλπ).

Μέσα στο 2018 ετοιμάζονται προς πώληση δάνεια αξίας ακόμα €7,4 δις από την Alpha Bank, την Πειραιώς και την Εθνική. Αξίζει όμως να αναλυθεί, κυρίως από τους δανειολήπτες που τα δάνειά τους παραχωρούνται (και οι οποίοι θα πρέπει να ειδοποιούνται προηγουμένως) τι αντιπροσωπεύουν αυτά τα πακέτα και τι τελικά εισπράττει η κάθε τράπεζα. Για παράδειγμα, στο προς πώληση πακέτο δανείων της Εθνικής εκτιμώμενής αξίας €1,9 δις περιλαμβάνονται απαιτήσεις ονομαστικής αξίας €5,2 δις μαζί με πρόστιμα και τους τόκους. Η Εθνική έχει ήδη λάβει προβλέψεις μη είσπραξης και τα έχει καταχωρημένα στα βιβλία της στο €1 δις. Αυτό σημαίνει ότι εάν κάποιος έχει πάρει ένα καταναλωτικό δάνειο €3.000 και μαζί με υπερημερίες έχει φτάσει τα €8.000 τότε η Τράπεζα περιμένει να εισπράξει €1.500 από τον ίδιο τον δανειολήπτη και εάν τα πουλήσει σε funds μπορεί να λάβει και το 5% του συνολικού ύψους τους, δηλ. €400 ή και λιγότερο.

Έως τώρα έχουν αδειοδοτηθεί από την Τράπεζα της Ελλάδος (Ν. 4354/2015) δέκα εταιρίες διαχείρισης δανειακών απαιτήσεων. Οι εταιρίες αυτές μπορούν να εξαγοράζουν δάνεια και να τα διαχειρίζονται όπως και ενυπόθηκα ακίνητα. Οι εταιρίες αυτές είναι οι:

  1. Cepal: σύμπραξη της Alpha Bank με την Ισπανική εταιρία διαχείρισης δανείων και ακινήτων Aktua (αρχικά ιδιοκτησίας του Αμερικανικού fund Centerbridge που πουλήθηκε εν συνεχεία στην Νορβηγική Lindorff το 2017 η οποία πρόσφατα συγχωνεύτηκε με την Σουηδική Intrum Justitia για να δημιουργήσουν την Intrum). Η εταιρία έχει ήδη εξαγοράσει καταναλωτικά δάνεια της Euronbank ενώ διαχειρίζεται και δάνεια της Alpha. Απασχολεί ήδη 200 άτομα.
  2. Pillarstone: σύμπραξη της KKR Credit (του μεγάλου Αμερικανικού επενδυτικού οίκου KKR), της Alpha Bank, της Eurobank και της EBRD. Η εταιρία δραστηριοποιείται κυρίως στην διαχείριση μεγάλων επιχειρηματικών δανείων με επικέντρωση αυτή τη στιγμή στην Φαμαρ (τη φαρμακευτική του χρεωκοπημένου ομίλου Μαρινόπουλου), την πτηνοτροφική μονάδα «Χρυσά Αυγά» και δυο άλλες εταιρίες. Η εταιρία πρόκειται να αγοράσει δάνεια αξίας €1.2 δις συνολικά.
  3. Financial Planning Services (FPS): θυγατρική της Eurobank η οποία διαχειρίζεται δάνεια της τράπεζας. Η εταιρία αναμένεται να φτάσει να απασχολεί 800 άτομα…
  4. Θεά Άρτεμις (δηλ. η θεά του κυνηγιού.… ποιος το σκέφτηκε αυτό το όνομα άραγε;!): είναι θυγατρική της Τράπεζας Αττικής και της Αγγλικής Aldridge EDC Specialty Finance, η οποία διαχειρίζεται ήδη επιχειρηματικά δάνεια της Τράπεζας Αττικής
  5. Independent Portfolio Asset Management: θυγατρική της Alvarez & Marshal (διεθνής συμβουλευτική με ειδίκευση στις αναδιαρθρώσεις επιχειρήσεων)
  6. Resolute Asset Management
  7. UCI
  8. B2Kapital
  9. QQuant
  10. DVO1 Asset Management

Εκτός από αυτές υπάρχει και ένας μεγάλος αριθμός εταιριών που παρέχουν εισπρακτικές υπηρεσίες σε έναν χώρο όπου δραστηριοποιούνται και δικηγορικά γραφεία και φυσικά και τα σχετικά τμήματα των τραπεζών. Σε σχέση με τις εταιρίες διαχείρισης απαιτήσεων αυτοί δεν έχουν ιδιοκτησία των απαιτήσεων αλλά παρέχουν υπηρεσίες (τηλεφωνική επικοινωνία) και συνεπώς έχουν και μικρότερα περιθώρια εξεύρεσης λύσεων εκτός του πλαισίου των οδηγιών που έχουν ήδη πάρει. Να σημειωθεί ότι και οι δυο τύποι εταιριών υπόκεινται σε νόμους όσο αφορά τις πρακτικές τους την επικοινωνία με πελάτες που οι ενδιαφερόμενοι θα πρέπει να τους ξέρουν γιατί σε περιπτώσεις παραβάσεων υπόκεινται σε πρόστιμα.

Τι συμβαίνει στο εξωτερικό

Οι πωλήσεις κόκκινων δανείων είναι μια συνήθης πρακτική στο εξωτερικό ειδικά σε ανεπτυγμένες κεφαλαιακές αγορές όπως των ΗΠΑ, εκεί που η εναλλαγή ανάπτυξης και ύφεσης είναι συχνό φαινόμενο και σχετικά αναμενόμενο. Μετά την οικονομική κρίση του 2008-2010 υπήρξαν μεγάλες επισφάλειες από δάνεια στις ΗΠΑ και στην Ευρώπη πολλά από τα οποία τράπεζες μεταβίβασαν. Στην Ισπανία π.χ. όπου υπήρξε πολύ μεγάλη οικοδομική δραστηριότητα που δεν συμβάδιζε με τα δεδομένα της οικονομίας κυρίως για κατασκευή παραθεριστικών συγκροτημάτων για βορειοευρωπαίους και είχαν δοθεί και πολλά στεγαστικά, πουλήθηκαν δάνεια αξίας πάνω από €100 δις από το 2010 μέχρι σήμερα και έχουν γίνει αρκετές κατασχέσεις. Αυτό δημιούργησε και πολλές αντιδράσεις στην κοινωνία. Ακόμα τα τελευταία τρία χρόνια έχουν πουληθεί δάνεια €63 δις στην Ιταλία, €73 δις στο Ηνωμένο Βασίλειο, μόνο περίπου €5δις στην Πορτογαλία και στην Ιρλανδία, που κατά τα λεγόμενα στον τύπο, πάει καλά και έχει υπερβεί τη κρίση, €37 δις…. Κύριοι αγοραστές των δανείων είναι μεγάλα Αμερικανικά funds όπως οι Cerberus, Blackstone, Fortress, Goldman Sachs, Oaktree, Lone Star. Οι πωλήσεις έχουν εξυγιάνει κάπως τα χαρτοφυλάκια των τραπεζών όπου πλέον έχουν επιστρέψει σε μια κανονικότητα στην Ισπανία με τα κόκκινα δάνεια στο 5% ενώ στην Ιταλία, Πορτογαλία και Ιρλανδία (που λέγεται ότι και ανέκαμψε…) είναι στο 15-20% ενώ στην Ελλάδα και Κύπρο στα δυσθεώρητα ύψη του 50%. Όμως το εάν έχουν οι τράπεζες όφελος εξαρτάται από την τιμή πώλησης.

Ποιο το όφελος από το ξεκαθάρισμα και γιατί τώρα;

          i.    Χαμηλό Τίμημα

Με βάση την ανάλυση που προηγήθηκε σχετικά με τις αξίες πλειστηριασμού προσπαθούμε να καταλάβουμε ποιο είναι το όφελος αυτή τη στιγμή κάτω από δύσκολες οικονομικές συνθήκες αν ο σκοπός είναι η άντληση σημαντικών κονδυλίων. Απ’ότι φαίνεται δε και από τις πεσμένες τιμές των ακινήτων τα προσφερόμενα τιμήματα θα είναι ακόμα χαμηλότερα σε σχέση με πριν την κρίση ή με το που θα μπορούν να βρίσκονται σε κάποια χρόνια. Μάλιστα στην περίπτωση καταναλωτικών δανείων το τίμημα θα είναι σχεδόν αμελητέο σε σχέση με το σύνολο της οφειλής (για αυτό και στην Αμερική πολλές φορές φιλάνθρωποι αγοράζουν τέτοια δάνεια και τα χαρίζουν). Από την άλλη είναι μάλλον σίγουρα ευκαιρία για τα fund-κοράκια αν μπορούν να διακρατήσουν τα ακίνητα για όταν θα έχει επανακάμψει η ζήτηση ή εάν μπορούν να μεταπωλήσουν αυτή τη στιγμή για περιπτώσεις ακινήτων σε περιοχές με ζήτηση.

        ii.    Χαμηλές Τιμές ακινήτων και η επιδραση της AirBnb

Οι όποιοι πλειστηριασμοί αυτή τη στιγμή θα μειώσουν περαιτέρω την αξία των ακινήτων λόγω υπερπροσφοράς, αυτό συνέβη στις ΗΠΑ. Υπήρξε μάλιστα και πίεση για ανάσχεση των πλειστηριασμών για ένα διάστημα για αυτό το σκοπό. Από την άλλη οι τιμές των ακινήτων έχουν ήδη μειωθεί πάρα πολύ λόγω της οικονομικής κρίσης, των φόρων και της μείωσης του πληθυσμού. H μείωση των τιμών υπολογίζεται σε 41% μεταξύ 2008-2015 και αποτελεί την μεγαλύτερη στην Ευρώπη σύμφωνα με μελέτη της PwC. Υπολογίζεται ότι έχουν χαθεί €2 τρις από την αξία των Ελληνικών ακινήτων σε σχέση με το 2008 σύμφωνα με στοιχεία του Γιάννη Περρωτή, διευθύνοντα συμβούλου της εταιρείας παροχής υπηρεσιών ακινήτων CBRE Atria και αντιπρόεδρου της Ένωσης Επενδυτών Real Estate και Εταιρειών Ανάπτυξης Ακινήτων. Μάλιστα μια πτώση στην τιμή των ακινήτων θα επιφέρει και πτώση στη αξία των χαρτοφυλακίων των τραπεζών (αφού θα πιεστούν να αναπροσαρμόσουν σε αγοραίες αξίες όλο το χαρτοφυλάκιο). Για αυτό εξάλλου σε πολλές περιπτώσεις που δεν επιτυγχάνεται ικανοποιητική τιμή στον πλειστηριασμό, αγοραστής είναι η ίδια η τράπεζα.

Η πτώση στην αγορά ακινήτων και οικοδομών είναι μια τάση που δεν είναι γρήγορα αναστρέψιμη και ίσως είναι από τις μεγαλύτερες ζημιές της κρίσης. Αυτό οφείλεται στο μεγάλο απόθεμα σπιτιών το οποίο εκτιμάται σε 6,4 εκατομμύρια (ή 1,7 κατοικίες ανά οικογένεια..! αφού υπάρχουν και αρκετές εξοχικές ή δευτερεύουσες) από τα οποία 300.000 εκτιμώνται ότι είναι άδεια. Με βάση την αύξηση του πληθυσμού και την μεταβολή του αποθέματος κατοικιών προβλέπεται ότι η αγορά θα επιστρέψει στα προ κρίσης επίπεδα μετά από 35 χρόνια κατά την PwC…

Όμως τα τελευταία χρόνια υπάρχει μια αναθέρμανση στις τουριστικές περιοχές λόγω της αύξησης του τουρισμού και της αγοράς σπιτιών για τη λειτουργία τους ως τουριστικά καταλύματα μέσω από ηλεκτρονικές πλατφόρμες όπως η AirBnb. Αν και αυτό δίνει μια ανάσα στην κτηματαγορά και έσοδα στην οικονομία θα πρέπει να είμαστε πολύ προσεκτικοί για τις συνέπειες για το κοινωνικό σύνολο μέσα από την αύξηση του κόστους ενοικίασης και άρα του κόστους διαβίωσης αλλά και την αλλαγή χαρακτήρα συνοικιών. Κάτι τέτοιο συνέβη στην Βαρκελώνη, στην Νέα Υόρκη και αλλού και έφερε αντιδράσεις.

Ήδη παρατηρούνται μεγάλες αυξήσεις ενοικίων σε συνοικίες της Αθήνας κοντά σε αξιοθέατα όπως π.χ στο Κουκάκι που σημειώνει σταθερή άνοδο τα τελευταία χρόνια και πέτυχε αύξηση 31% μόνο το 2017 ενώ θεωρείται ότι σχεδόν τα μισά σπίτια δίνονται για τέτοιες μισθώσεις. Επίσης 15% αύξηση υπολογίζεται ότι σημειώθηκε φέτος, εν μέσω κρίσης, στο κόστος της φοιτητικής στέγης.

Το μεγαλύτερο όφελος από την αύξηση των τιμών των ακινήτων θα την εισπράξουν αυτοί που έχουν πολλές ιδιοκτησίες σε τουριστικές περιοχές ή αυτοί που μπορούν να τα αγοράσουν φθηνά στους πλειστηριασμούς. Λέγεται ότι ίσως αυτό να είναι ένας σκοπός τους. Αναφέρεται ότι ξένα fund και άλλοι ιδιώτες ήδη αγοράζουν σπίτια στους ηλεκτρονικούς πλειστηριασμούς από το εξωτερικό. Ελπίζουμε κάποια έσοδα τουλάχιστον να επιστρέψουν στην οικονομία μέσω της φορολογίας. Από την άλλη πρέπει να είμαστε επιφυλακτικοί γιατί δεν ξέρουμε και πως θα χρησιμοποιηθούν τα σπίτια αυτά και τι προβλήματα ή ευκαιρίες μπορεί να δημιουργηθούν στις περιοχές αυτές και πως θα επηρεαστούν και οι τιμές στις γειτονικές περιουσίες.

       iii.    Μείωση εισοδημάτων

Το άλλο αρνητικό γεγονός αυτή την συγκυρία είναι η μεγάλη μείωση των εισοδημάτων σε σχέση με τις χρυσές εποχές της εισαγωγής του Ευρώ την προηγούμενη δεκαετία (όπου δόθηκαν φουσκωμένα δάνεια με βάση φουσκωμένους μισθούς) ή ακόμα και η απουσία εισοδημάτων εάν μιλάμε για τους τόσους άνεργους. Το μέσο διαθέσιμο εισόδημα έχει πέσει κατά 23% μεταξύ 2009 και 2016 από $24.600 σε $18.900 ενώ το ΑΕΠ/κεφαλή κατά 15% (σε πραγματικές τιμές). Η μείωση των μέσων ονομαστικών και πραγματικών μισθών για την περίοδο 2009 – 2016 ανέρχεται συνολικά σε 18,9% και 22,5% αντίστοιχα, κατά τον ΣΕΒ. Ίσως να είναι και μεγαλύτερη στην πραγματικότητα.

Μέσα στο κλίμα οικονομικής στενότητας τα νοικοκυριά έχουν μειώσει τα έξοδά τους. Σύμφωνα με ετήσια έρευνα της ΙΜΕ ΓΣΕΒΕΕ (Δεκέμβριος 2017) οι οφειλές προς τράπεζες είναι ένα έντονο πρόβλημα για τα νοικοκυριά με το 32,2% να εκτιμά ότι δεν θα μπορέσει να ανταποκριθεί στις δανειακές του υποχρεώσεις το επόμενο έτος, το 31,1% (450.000) να έχει ήδη ληξιπρόθεσμες οφειλές σε τράπεζες και το 25% να φοβάται για απώλεια της κατοικίας του.

Τo “Επιλεκτικό Grexit”

Καλώς ή κακώς το Grexit έχει συμβεί, αλλά όχι για όλους…:

  • Η οικονομία και η κοινωνία έχουν αποδεκατιστεί από την κρίση με την πτώση στο ΑΕΠ, στα εισοδήματα, την πτώση της ακίνητης ιδιωτικής περιουσίας, την ανεργία, τα κοινωνικά προβήματα και την μετανάστευση των νέων και των επιστημόνων. Ως απόδειξη αυτού η Eurobank έχει υπολογίσει ότι η μείωση στο εργατικό κόστος και στα άλλα έξοδα παραγωγής έχει μειώσει την πραγματική συναλλαγματική αξία στις διεθνείς εμπορικές συναλλαγές, κατά 20% σε σχέση με πριν την κρίση.
  • Από την άλλα, το ιδιωτικό χρέος έχει παραμείνει σταθερό στο 100% σε Ευρώ δηλαδή στο επίπεδο που είχαν διαμορφωθεί τα δάνεια πριν την κρίση (Σημ. το δημόσιο χρέος «κουρεύτηκε» κατά 53% το 2012 με το PS και αυτό επίσης παραμένει σε μη βιώσιμα ύψη). Δεν υπάρχει προοπτική εξόδου από το μνημονιακό καθεστώς(ή καθεστώς επιτήρησης) και την κρίση. Σύμφωνα με διάφορες εκτιμήσεις η Ελλάδα χρειάζεται επενδύσεις μεταξύ €50-100 δις αλλά δεν υπάρχει σχέδιο για να επιτευχθούν εκτός από ευχολόγια. Παράλληλα έχει στερέψει η αγορά από κεφάλαια λόγω του κλεισίματος της στρόφιγγας των τραπεζικών δανείων.

  • Η πραγματική αξία των δανείων υπολείπεται της ονομαστικής αξίας τους (under water): για παράδειγμα αν κάποιος έχει πάρει δάνειο για αγορά ακινήτου αξίας € 200,000 πριν την κρίση με εξόφληση σε 40 έτη και μηνιαία δόση €1,000-1,100 τότε αν μετά την κρίση το εισόδημα του μειώθηκε κατά 30% και η αξία του ακινήτου επίσης κατά 30% τότε το δάνειο κουρευόταν κατά 30% η μηνιαία δόση θα έπεφτε στα € 750 (με διάρκεια και επιτόκια περίπου τα ίδια). Το ίδιο φαινόμενο υπήρξε στις ΗΠΑ όπου μετά την κρίση του 2008 (που ήταν και ηπιότερη σε σχέση με την Ελλάδα αφού το ΑΕΠ έπεσε κατά 2-4% σε σχέση με 40% στην Ελλάδα, και η ανεργία ανέβηκε στο 10% αντί 25%) σχεδόν 4.5 εκατ νοικοκυριών (or1% του συνόλου) χρώσταγε περισσότερα από την αξία του ακινήτου.

Κακοπληρωτές: Ποιοι είναι;

Μέσα σε αυτό το κλίμα δεν είναι απίθανο ότι πολλοί δανειολήπτες να χρωστάνε και οι οποίοι υπολογίζονται σε 1,2 εκατομμύρια (δηλαδή ένας στους πέντε εάν μιλάμε με βάση τον ενεργό πληθυσμό;). Δεν είναι περίεργο το μεγάλο αυτό νούμερο;  Δηλαδή ή είναι στραβός ο γιαλός ή στραβά αρμενίζουμε που λέει και η παροιμία.

Αλλά εκτός από αυτούς που έχουν αδυναμία κάποιοι δεν θέλουν να πληρώσουν Αυτοί είναι οι λεγόμενοι στρατηγικοί κακοπληρωτές οι οποίοι υπολογίζονται σε 300.000. Ποιοι είναι όμως αυτοί; Είναι για παράδειγμα αυτοί που αντί να πληρώνουν το δάνειό τους προτιμούν να αγοράζουν φαγητό για την οικογένειά τους ή θέρμανση για το σπίτι ή να μορφώνουν τα παιδιά τους; Η είναι απατεώνες με offshore; Και ποιες από τις δαπάνες είναι περιττές και ποιες αναγκαίες και ποιος το καθορίζει αυτό και με ποια κριτήρια; Κατά την ίδια λογική και οι ασφαλιστικοί οργανισμοί έχουν μειώσει τις συντάξεις λόγω μείωσης της περιουσίας τους ακόμα και αν αυτό έχει κριθεί αντισυνταγματικό. Το ότι μειώθηκαν τα έσοδά τους όμως δεν έχει να κάνει κάτι με το τι είχε συμφωνηθεί με τους συνταξιούχους, το ίδιο που συμβαίνει δηλαδή και με τα δάνεια.

Εκτός από κάποιους ας πούμε «απατεώνες» ή ανεύθυνους είναι κάποιος κακόβουλος όταν έχει δει την αξία του ακινήτου του να πέφτει 40% αλλά όχι το δάνειο του και να έχει μειωθεί και το διαθέσιμο εισόδημα του κατά 20% και πάνω; Ή ας πούμε ότι η δόση του στεγαστικού του είναι €1.000 για ένα ακίνητο που άξιζε €200.000 πριν την κρίση αλλά τώρα με την ύφεση έχει την δυνατότητα να μείνει με ενοίκιο €500 σε ανάλογο ή και καλύτερο σπίτι. Θα πρέπει κάποιος να στερηθεί για να πληρώσει ένα δάνειο που απευθύνεται σε άλλες εποχές και δεδομένα και να περικόψει τις δαπάνες του; Από την άλλη ας υποθέσουμε ότι είναι δυνατή η αναπροσαρμογή και το κούρεμα του δανείου με βάση τα νέα οικονομικά δεδομένα. Τότε αν ένας δανειολήπτης είχε πάρει δάνειο 40 χρόνων για αγορά ακινήτου €200.000 πριν την κρίση με δόση περίπου €1.000-1.100 τότε αυτή τη στιγμή με 30% λιγότερα έσοδα (δηλ. διαθέσιμο εισόδημα μετά από φόρους) και 30% χαμηλότερη αξία ακινήτου αν μπορούσε να μειωθεί και η αξία του δανείου του κατά 30%, η δόση θα έπεφτε στα €750 περίπου (με χονδρικούς υπολογισμούς). Βέβαια μπορεί και οι τράπεζες να μειώνουν τις δόσεις αλλά αυξάνουν την διάρκεια που φτάνει να πληρώνουν ακόμα και τα παιδιά τους. Θα αναφερθούμε αλλού σε αυτά γιατί χρειάζεται προσοχή. Όμως μία μείωση των ενήμερων στεγαστικών κατά 30% θα δημιουργούσε και μία τρύπα περίπου €10 δις για τις τράπεζες…

Να μη παρεξηγηθούμε εδώ ότι θέλουμε να υπερασπιστούμε τους κακοπληρωτές ούτε τα κουρέματα των στεγαστικών. Πόσο μάλλον όταν οι οφειλές αυτές βαρύνουν όλους μας.  Απλά πολλά από αυτά τα προβλήματα για τον γράφοντα δεν είναι τίποτα περισσότερο από επακόλουθα της κρίσης και της υποτίμησης των εσόδων σε επίπεδα δραχμής αλλά παραμονής των δανείων σε επίπεδα ευρώ (το επιλεκτικό Grexit που είπαμε….). Το ποιος ζημιώνεται και ποιος ωφελείται ας το κρίνει ο καθένας.

Εάν κάποιος δανειολήπτης είναι απατεώνας και δεν πληρώνει ενώ διατηρεί χρήματα σε υπεράκτιους λογαριασμούς (offshore) τότε να ερευνηθεί η προέλευση και να γίνει προσπάθεια ανάκτησης αν χρωστάει. Όμως για τους λογαριασμούς offshore δεν έχει γίνει καμιά συζήτηση ειδικά μετά την αποτυχία έρευνας της Λίστας Lagarde αλλά και πιο πρόσφατα με την αποκάλυψη τουλάχιστον €100 δις σε offshore από τα Panama Papers (όσα δηλαδή και τα κόκκινα δάνεια πάνω-κάτω). Γιατί δεν επικεντρώνονται στην εξέταση αυτών των λογαριασμών;

Ο πρωθυπουργός είπε ότι η επικέντρωση των πλειστηριασμών θα πρέπει να γίνει σε αυτούς τους μεγάλους στρατηγικούς κακοπληρωτές. Τόσοι πολλοί είναι αυτοί; Δηλαδή υπάρχουν 300.000 ανάμεσά μας ή 1 εκατομμύριο με offshore; Και εν τέλει αν ήθελε να παρέμβει στους πλειστηριασμούς το πολιτικό σύστημα τότε θα μπορούσε να ψηφίσει ένα νόμο ή να μην απωλέσουν τον έλεγχο των τραπεζών με την ανακεφαλαιοποίηση του 2015.

Ιδιωτικό Χρέος και ο ρόλος των Τραπεζών

Μετά την είσοδο στο Ευρώ η Ελλάδα έζησε μια περίοδο χαμηλού κόστους και εύκολα προσβάσιμου τραπεζικού δανεισμού με αποτέλεσμα να αυξηθούν πολύ οι δανειοδοτήσεις. Την δεκαετία του 2000 οι τράπεζες συναγωνίζονταν για το ποιος θα δώσει περισσότερα δάνεια πιο γρήγορα ικανοποιώντας όλες τις καταναλωτικές ανάγκες (στεγαστικά, καταναλωτικά, αγοράς αυτοκινήτου κλπ)

Μεγάλος αριθμός δανείων δόθηκε με ευνοϊκές προσφορές. Οι διαφημίσεις ανέδιδαν μια εικόνα ευδαιμονίας, φιλικότητας και συνεργασιμότητας από τις Τράπεζες. Το σπίτι παρουσιαζόταν ως επένδυση.

Μια από τις πιο ενδεικτικές περιπτώσεις υπερβολής ήταν η παροχή δανείων για κάλυψη εποχιακών καταναλωτικών αγαθών όπως δώρα εορτών (εορτοδάνειο) ή έξοδα διακοπών (διακοποδάνεια). Υπήρχαν περιορισμοί στην έκδοση αυτών των δανείων αλλά κάποιοι δανειοληπτες κατάφεραν να τις ξεπεράσουν παίρνοντας πολλαπλά δάνεια. Επίσης ευρεία ήταν η χρηματοδότηση για αγορά αυτοκινήτων (τα οποία ήταν εισαγόμενα και σε μεγάλο ποσοστό από ΕΕ). Έτσι η αγορά αυτοκινήτου τριπλασιάστηκε στα 300.000 τεμάχια στα μέσα της δεκαετίας του 2000.  Γενικά μεγάλο μέρος των καταναλωτικών δανείων που τώρα έχουν υψηλή επισφάλεια κατευθύνθηκαν σε εισαγόμενα προϊόντα, πολλά από την ΕΕ.

Με την γενναιόδωρη αυτή πολιτική δανειοδότησης τόσο του ιδιωτικού όσο και του δημόσιου τομέα, είχαμε τα εξής αποτελέσματα

  • Το σύνολο των δανείων του δημοσίου και ιδιωτικού τομέα της Ελλάδας ανήλθε στο 200% του ΑΕΠ 2009 ενώ στις ΗΠΑ στο 300% και στο Ηνωμένο Βασίλειο το 280% περίπου
  • Ο δανεισμός του ιδιωτικού τομέα (επιχειρηματικά, στεγαστικά, καταναλωτικά) διπλασιάστηκε μετά το 2000 από σχεδόν 50% σε κοντά 100% και πλέον ανήλθε στο ίδιο επίπεδο με το δανεισμό του δημόσιου τομέα.

Σε σχέση με άλλες χώρες που περιήλθαν σε κρίση χρέους όπως η Ισπανία, Ιρλανδία, Ισλανδία και η Πορτογαλία όπου η κύρια αιτία ήταν ο υπέρογκος ιδιωτικός δανεισμός στην Ελλάδα τα αίτια ήταν περισσότερο μοιρασμένα μεταξύ δημόσιου και ιδιωτικού τομέα. Το ύψος του συνολικού δανεισμού στην Ελλάδα παρόλα αυτά δεν είναι από τα υψηλότερα διεθνώς. Αναλογικά η Ελλάδα είχε μικρότερο ύψους ιδιωτικού δανεισμού σε σχέση με τις ΗΠΑ, την Ισπανία, την Ιρλανδία ή το Ηνωμένο Βασίλειο. Βέβαια οι ΗΠΑ και το Ηνωμένο Βασίλειο έχουν δικό τους νόμισμα…

Υπάρχουν βέβαια ευθύνες και στις τράπεζες όσο αφορά τα κόκκινα δάνεια που αποσιωπώνται. Μάλιστα σε διεκδικήσεις που φτάνουν στα δικαστήρια για κουρέματα δανείων έχουν υπάρξει κα παραπομπή τραπεζικών υπαλλήλων για απιστία ή αβλεψία. Θα μπορούσαμε εδώ να εντάξουμε τον καταιγισμό προσφορών δανείων την προηγούμενη δεκαετία, την ταχύτητα και ευκολία έγκρισης τους, τις περιπτώσεις μεγαλοφειλετών, τα διάφορα θαλασσοδάνεια, τα δάνεια σε κόμματα και ΜΜΕ κλπ. Όπως είδαμε οι επισφάλειες από επιχειρηματικά δάνεια υπερτερούν αυτές των στεγαστικών. Υπάρχουν ακόμα και περίεργες περιπτώσεις όπως δανειοδοτήσεις της Τράπεζα Πειραιώς προς τα στελέχη της, τα οποία βρέθηκαν το 2017 στο επίκεντρο έρευνας από την Τράπεζα της Ελλάδος, εξαγοράστηκαν σε χαμηλότερη τιμή.

Παράλληλα να επισημανθεί ότι οι ξένες τράπεζες «κατάφεραν» να απεμπλακούν από την έκθεση τους στο Ελληνικό Χρέος στην διόγκωση του οποίου συμμετείχαν, αποφεύγοντας το κούρεμα που υπέστησαν οι ιδιώτες (δηλ Έλληνες ομολογιούχοι, οι Ελληνικές Τράπεζες και άλλοι). Το χρέος που κατείχαν το 2009 ξεπερνούσε τα €140 δις αλλά είχε μειωθεί σε περίπου €70 δις στο τέλος του 2011. Το Γ’ τρίμηνο του 2010, οι γερμανικές τράπεζες είχαν δάνεια προς στην Ελλάδα ύψους €19,3 δισ. στα βιβλία τους. Τον Μάρτιο του 2011, οι συνολικές δεσμεύσεις του ομίλου της Deutsche Bank στην Ελλάδα όμως είχαν μειωθεί στα μόλις € 1,6 δισ. (Πηγή: Ramifications of debt restructuring on the euro area – The example of Germany’s exposure to Greece, EU Parliament, Directorate General For Internal Policies, June 2011).

ΤΟ Σκάνδαλο ΤΗΣ Ανακεφαλαιοποίησης

Ακόμα πιο σκανδαλώδες είναι το γεγονός ότι το προϊόν των πλειστηριασμών θα αποτελέσει κέρδος για τις Τράπεζες και τους μετόχους τους και όχι του Δημοσίου, δηλ. του Ελληνικού λαού που παρείχε τα κεφάλαια για την διάσωσή τους. Πιο συγκεκριμένα οι συστημικές Τράπεζες ανακεφαλαιοποιήθηκαν με τουλάχιστον €37 δις κατά την διάρκεια των μνημονιακών προγραμμάτων από τα οποίο εκτιμάται ότι έχουν χαθεί τουλάχιστον τα €25δις της ανακεφαλαιοποίησης του 2015. Δεν είναι αυτό κοινωνικοποίηση των ζημιών και ιδιωτικοποίηση του κέρδους; Είναι αβλεψία ή σκάνδαλο; Φαίνεται δεν είμαστε οι μόνοι που διερωτόμαστε. Πρόσφατα η αντιπολίτευση ανακοίνωσε ότι θα διερευνηθούν οι ευθύνες για αυτό το θέμα.

Μετά την τελευταία ανακεφαλαιοποίηση του 2015, τον έλεγχο των τραπεζών τον έχουν πλέον οι ιδιώτες μέτοχοι οι οποίοι έχουν συνεισφέρει και λιγότερα κεφάλαια, όμως παρόλα αυτά παίρνουν τις αποφάσεις. Αυτοί θα επωφεληθούν κυρίως και από τα όποια κέρδη των πλειστηριασμών. Να σημειωθεί ότι η ανακεφαλαιοποίηση αποφασίστηκε μετά από πίεση της ΕΚΤ με βάση τα stress test δηλ. κάποιους υποθετικούς υπολογισμούς (παρεμβλήθηκε βέβαια φυγή καταθέσεων το 2015). Όμως ο Wilbur Ross ο Αμερικανός μεγαλοεπενδυτής, που τώρα είναι Υπουργός Εμπορίου των ΗΠΑ, και είχε μετοχές στις τράπεζες έφερε αντιρρήσεις σε αυτή την απόφαση. Επίσης και στην Ιταλία υπήρχε παρέμβαση των πολιτικών για αποτροπής εκχώρησης τραπεζών σε ιδιώτες (π.χ. Banca Monte dei Paschi di Siena) όπως και αντίδραση στη λήψη μέτρων που θα είχαν ως αποτέλεσμα την έλλειψη κεφαλαίων (αυξημένες προβλέψεις).

Σε ανάλογη περίπτωση στις ΗΠΑ κατά την κρίση του 2008 όταν η κυβέρνηση παρείχε κεφάλαια για να σώσει τις τράπεζες (όπως τις στεγαστικές Freddie Mac και Fannie Mae ή την ασφαλιστική AIG και άλλες τράπεζες μέσω του προγράμματος TARP των $475 δις) έλαβε αποπληρωμές κατά προτεραιότητα και τελικά πληρώθηκε στο σύνολό της και μάλιστα με κέρδος και τότε αποχώρησε για να αφήσει τις επιχειρήσεις στον ιδιωτικό τομέα.

Και σαν να μην έφτανε αυτό οι τράπεζες έχουν ζητήσει μειώσεις ΕΝΦΙΑ για τα ακίνητά τους, αυτά που έχουν και αυτά που επαναγοράζουν στους πλειστηριασμούς επιδιώκοντας να μειώσουν τα έξοδά τους, ενώ έχει ζητηθεί μείωση ή απαλλαγή από φόρους (ΦΠΑ μεταβίβασης, ΕΝΦΙΑ) για τα fund-κοράκια που θα αγοράζουν σπίτια στους πλειστηριασμούς. Τόση ανισοκατανομή δηλαδή!

Κοινή γνώμη: Έλλειψη εμπιστοσύνης, οργή και απελπισία

Τελικά δεν είμαστε μόνο εμείς αυτοί που δεν καταλαβαίνουμε τη σπουδή να προχωρήσουν οι πλειστηριασμοί. Αλλά ούτε και οι μόνοι που είμαστε δύσπιστοι με τις τράπεζες. Μήπως προωθούνται τώρα οι πλειστηριασμοί επειδή υπάρχει αυστηρή εποπτεία και κάλυψη από την Τρόικα; Σύμφωνα με πρόσφατη δημοσκόπηση της Pulse RC λιγότεροι από τους μισούς, ένα 40% του κοινού, πιστεύει ότι οι πλειστηριασμοί είναι αναγκαίοι ενώ οι υπόλοιποι όχι. Το θέμα βέβαια είναι γενικότερο: μόνο ένα 25% τους κοινού εμπιστεύεται τις τράπεζες σύμφωνα με άλλη δημοσκόπηση της Public Issue. Και πως βέβαια να τις εμπιστεύεται μετά από το πάρτυ των δανειοδοτήσεων την προηγούμενη δεκαετία, στην έλλειψη χρηματοδοτήσεων τώρα, τις ανακεφαλαιοποιήσεις, τα capital controls, τα σκάνδαλα.

Παράλληλα Σε ένα μεγάλο ποσοστό το κοινωνικό σύνολο είναι απαισιόδοξο για την έξοδο από την κρίση (46%). Η κρίση του προκαλεί ανησυχία και απογοήτευση (κύρια μελήματα η ανεργία και η οικονομική αστάθεια). αλλά και οργή (64%). Η οικονομική κατάσταση θεωρείται σχεδόν ομόφωνα κακή (98%) σύμφωνα με επίσημη δημοσκόπηση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής.

Επίλογος 

Συμπερασματικά, η ανάλυση αυτή αποσκοπεί στο να δείξει ότι:

  • Το πρόβλημα των NPL στην Ελλάδα είναι αποτέλεσμα ενός “Επιλεκτικού Grexit” που έλαβε χώρα λόγω της κρίσης χρέους, για οποιουσδήποτε λόγους το 2010 και του αποτυχημένου τρόπου αντιμετώπισής της από την Τροίκα. Το πρόγραμμα αυτό παρείχε χρηματοδότηση για την διάσωση μόνο των εξωτερικών οφειλετών χρεοκόπησε την εγχώρια οικονομία. Αυτό έγινε με την εφαρμογή λιτότητας και της έλλειψη ρευστότητας με αποτέλεσμα την υποτίμηση του ΑΕΠ και του εισοδήματος των νοικοκυριών μέχρι και κατά 40% σε επίπεδο προ ένταξης στο Ευρώ την ίδια στιγμή που το ιδιωτικό χρέος παρέμεινε σε σταθερό σε τιμές Ευρώ. Εξ ου και ο όρος “Επιλεκτικό Grexit” επειδή το Grexit έλαβε χώρα μόνο για τα νοικοκυριά και την πραγματική οικονομία με προσγείωση σε προ Ευρώ δεδομένα και όχι τα χρέη (ή θα μου πείτε για τις καταθέσεις όσων είχαν….). Έτσι τα μη εξυπηρετούμενα (κόκκινα) δάνεια αντιπροσωπεύουν το 50% των δανείων αλλά και το 50% του μειωμένου ΑΕΠ. Οι ανείσπρακτες φορολογικές υποχρέωσης αποτελούν ένα 50% του ΑΕΠ επιπλέον. Αν ανατρέξει βέβαια κανείς στα λεγόμενα τις εποχής, η Τρόικα είχε πει ότι θα υπήρχε αναπροσαρμογή της οικονομίας ίσως κάποιοι θεώρησαν ότι αυτό θα ήταν παροδικό, βέβαια το θέμα είναι τι επιδίωκαν και οι Έλληνες «διαπραγματευτές». Θα μπορούσε να υπήρχε ανακατανομή και του ιδιωτικού χρέους όπως και του δημοσίου μέσω του PSI. Ποιος ξέρει ίσως οι τράπεζες ήλπιζαν στην ανάκαμψη ώστε να πάρουν το 100% πίσω ή μήπως κάποιοι θέλαν να διατηρηθεί το χρέος ως μοχλός εξαναγκασμού; Ή όλοι συνειδητοποίησαν ή ήξεραν ότι το πρόγραμμα θα αποτύχει και χρησιμοποίησαν τις λεγόμενες «μεταρρυθμίσεις» για αποπροσανατολισμό ή για να ξαναμοιράσουν την μικρότερη πίτα και την Τρόικα ως τον κακό αστυνόμο που θα εισέπραττε την οργή; Πραγματικά με όσα έχουν λεχθεί και γίνει και με την τραγική αποτυχία του προγράμματος είναι δύσκολο να αντισταθεί κάποιος να κάνεις υποθέσεις συνωμοσιολογικές. Τώρα υποστηρίζεται ότι υπάρχει έξοδος από το πρόγραμμα διάσωσης και του καθεστώτος Χρεοκατοχής κάτι φυσικά δεν πείθει πολλούς. Η χώρα παραμένει αποικία χρέους. Αλλά πια οι συνθήκες έχουν αλλάξει στην ΕΕ και πρέπει να απεμπλακεί από αυτή την κρίση με ένα ψεύτικο success story όπως έχουμε γράψει και αιτιολογήσει από πολύ πριν: https://www.linkedin.com/pulse/greek-miracle-bond-street-fake-success-story-grexit-dream-chatziplis/?published=t . Τα ευρωπαϊκά κοινοβούλια δεν θα συνεχίσουν με αυτή την φαρσοκωμωδία και ο Ελληνικός λαός αρχίζει να χάνει την υπομονή του και πάλι. Μετά την έλλειψη όμως της Τρόικας ως του «κακού» η προσοχή θα στραφεί και πάλι στο Ελληνικό πολιτικο-οικονομικό κατεστημένο που θα πρέπει να διαχειριστεί την καυτή πατάτα. Βλέπετε ο ψεύτης και ο κλέφτης τον πρώτο χρόνο χαίρονται …
  • Η πτώχευση και η συνεπακόλουθη οικονομική ασφυξία έγινε δυνατή και δικαιολογήθηκε μέσα από ένα πρόγραμμα χειραγώγησης της διεθνούς κοινής γνώμης μέσω των ΜΜΕ που συχνά έφτανε στα όρια της δυσφήμισης και της προκατάληψης υπονοώντας ότι η ελληνική οικονομία και οι Έλληνες είναι σε κάποιο βαθμό κατώτεροι και πρέπει να “μεταρρυθμιστούν”. Μιλάμε δηλαδή για τα γνωστά επιχειρήματα περί τεμπέληδων και διεφθαρμένων Ελλήνων που τα έχουμε αντικρούσει εδώ: https://www.linkedin.com/pulse/storytelling-investing-common-fallacies-greek-economy-pete-chatziplis/. Όλα αυτά δημιουργούσαν ένα είδος «πνευματικής φυλακής» και συνεργάσιμα υποκείμενα στην Ελλάδα μετά από κάποιες εξεγέρσεις όπως των Αγανακτησμένων ή της Άνοιξης του 2015 που φροντίστηκε να αντιμετωπιστούν με ένα τέτοιο τρόπο ή αφήγημα που να θεωρούνται άτοπες. Ως δια μαγείας δε όλες αυτές οι αρνητικές αναφορές έχουν σταματήσει τελευταία λες και οι Έλληνες αλλάξαν από την μια στιγμή στην άλλη.
  • Τα μη εξυπηρετούμενα (κόκκινα) δάνεια δεν θα ξεπληρωθούν στο σύνολό τους, αυτό είναι σχεδόν βέβαιο, τουλάχιστον όσο για τα καταναλωτικά και τα ακάλυπτα επιχειρηματικά δάνεια. Οι διεκδικήσεις και η εξυγίανση για τα στεγαστικά ή τα εξασφαλισμένα με ακίνητα επιχειρηματικά θα είναι μια μακροχρόνια διαδικασία. Μπορούν να ανακάμψουν μετά από χρόνια, τριάντα είναι η ελάχιστη ένδειξη, με τη φυσική ανάπτυξη μιας μικρότερης οικονομίας.. Αυτό συμβαίνει και λόγω την απουσίας ουσιαστικών επενδύσεων υπό μορφή κεφαλαιακής συσσώρευσης και όχι απλά κεφαλαιακών συναλλαγών μέσω ιδιωτικοποιήσεων υφιστάμενης δημόσιας περιουσίας. Το τελευταίο δεν φαίνεται να δημιουργεί και πολύ πρόσθετη ανάπτυξη παρά τις σχετικές οικονομικές φιλολογίες εκτός ίσως από την καταγραφή της ιδιωτικής δραστηριότητας στο ΑΕΠ (κάτι που το αυξάνει τεχνηέντως). Έχει υπολογιστεί ότι οτιδήποτε μεταξύ 50 και 100 δισεκατομμυρίων ευρώ χρειάζεται για να επιστρέψει η οικονομία στα επίπεδα πριν από την κρίση. Αυτό αντιπροσωπεύει περίπου τα κοινοτικά κεφάλαια που εισέρευσαν στην Ελλάδα από τότε που έγινε μέλος της ΕΕ δηλ. κατά τη διάρκεια της τελευταίας 40ετίας. Αυτό είναι πολύ απίθανο να συμβεί ιδιαίτερα στον σημερινό μικρότερο προϋπολογισμό της ΕΕ μετά το Brexit (περίπου 100 δισεκατομμύρια ευρώ ή λιγότερο;) και με ένα μη ευνοϊκό πολιτικό κλίμα. Από την άλλη πλευρά, δεν φαίνεται εύκολο να προέλθουν και από ιδιώτες επενδυτές, είτε Έλληνες είτε ξένοι. Το Ελληνικό κατεστημένο δεν φαίνεται να έχει ενδιαφέρον ή την ικανότητα να προσφέρει ή να συνεταιριστεί με νέους παίκτες. Συνεπώς θα γίνει κάτω από οργανική συσσώρευση στο βαθμό που η οικονομία αφεθεί να λειτουργήσει.
  • Οι Ελληνικές τράπεζες φέρουν την ευθύνη για την έκρηξη του ιδιωτικού χρέους υπό αμφιλεγόμενες επιχειρηματικές πρακτικές μετά την εισαγωγή του Ευρώ στη δεκαετία του 2000 και πιθανότατα μπορεί να έχουν και ευθύνη για την εκτόξευση του Δημόσιου χρέους στο βαθμό που δεν προειδοποίησαν. Τελικά αυτοί είναι οι επαγγελματίες του χρηματοπιστωτικού τομέα και έπρεπε να γνωρίζουν καλύτερα και να μην αφήνονταν να παρασυρθούν, αν αυτή είναι η δικαιολογία.
  • Η ανακεφαλαιοποίηση των Τραπεζών έχει πλήξει όλους τους Έλληνες, καθώς τουλάχιστον € 25 δις, από αυτές που παρείχε το Δημόσιο μέσω του ΤΧΣ θεωρούνται χαμένα αν και έχουν προστεθεί στο Δημόσιο Χρέος. Όμως μετά την απώλεια του ελέγχου των Τραπεζών από το Δημόσιο με την ανακεφαλαιοποίηση του 2015 το κέρδος από τώρα και στο εξής θα παραμένει στις τράπεζες. Είναι αυτό που θα μπορούσαμε να πούμε «κοινωνικοποίηση των ζημιών και η ιδιωτικοποίηση των κερδών….». Αυτό ήταν κάτι που δεν συνέβηκε όμως σε ανάλογη περίπτωση στις ΗΠΑ όταν μετά την κρίση του 2008 το Δημόσιο ξεπληρώθηκε στο ακέραιο και σε κάποιες περιπτώσεις με κέρδος για όσα κεφάλαια παρείχε στον χρηματοπιστωτικό τομέα προτού αποχωρήσει και πάλι.

Σε κάθε περίπτωση αυτό που μένει στην οικονομία και την κοινωνία είναι το ξεκαθάρισμα των κόκκινων δανείων, η τελευταία πράξη αυτού και ίσως και η επώδυνη μέσω μεταβιβάσεων σε εισπρακτικές και πλειστηριασμούς. Αυτό θα αγγίξει ένα μεγάλο μέρος του πληθυσμού. Η αντιμετώπιση ή η αποτροπή των αρνητικών πτυχών του μπορεί να γίνει μέσω μεταβίβασης σε Bad Bank ή φιλική εξαγορά από τρίτη εταιρία. Αυτό θα μπορούσε να φέρει και κάποιες καλές αποδόσεις στους επενδυτές. Αν όμως επιλεγεί η οδός της σύγκρουσης τότε λόγο θα έχουν οι δικαστικές διαμάχες και οι ακτιβιστικές διεκδικήσεις οι οποίες έχουν ήδη εκδηλωθεί στην Ελλάδα και για τις οποίες έπεται συνέχεια και κλιμάκωση εάν κρίνουμε και από άλλες χώρες της Ευρώπης με ανάλογα προβλήματα. Αυτοί οι τρόποι αντιμετώπισης θα καλυφθούν σε άλλο άρθρο.

—————————————————————————————

Συντάχθηκε από τον Παναγιώτη Χατζηπλή, CFA, ACCA, MBA.

Το άρθρο αυτό βασίστηκε σε δημοσιευμένα στοιχεία και σε επεξεργασία τους από τον γράφοντα. Είναι μέρος ευρύτερης μελέτης της κρίσης του Ελληνικού χρέους και των προοπτικών της Ελληνικής οικονομίας. Το Transatlantic Business Forum δεν μπορεί να θεωρηθεί ότι συμμερίζεται τις απόψεις των άρθρων που φιλοξενεί.  Μια μορφή του κειμένου αυτού στα Αγγλικά βρίσκεται εδώ, You can find an English version of this article in this link (with not exactly the same content though)

Το θαύμα της πτώσης των αποδόσεων των Ελληνικών ομολόγων, το ψεύτικο success story της εξόδου στις αγορές, το Grexit και το Ευρωπαϊκό όνειρο που έγινε εφιάλτης

Πιστεύετε ότι υπάρχει ο Άγιος Βασίλης; Εάν ναι, τότε δεν θα σας φανεί παράξενο που οι αποδόσεις στα Ελληνικά ομόλογα διαμορφώνονται λίγο πριν τα Χριστούγεννα του 2017 στα χαμηλότερα επίπεδα από τον καιρό που εκδηλώθηκε η οικονομική κρίση!

Αυτό συνέπεσε με την επίσκεψη στην Νέα Υόρκη του Μαρξιστή υπουργού της Ελληνικής κυβέρνησης, αυτού που ανατράφηκε σε ακριβό ιδιωτικό σχολείο της Αγγλίας και σπούδασε στην περίφημο πανεπιστήμιο της Οξφόρδης, και ήταν ο πιο πρόσφατος «διαπραγματευτής» στο λεγόμενο «πρόγραμμα διάσωσης» της χρεοκοπημένης χώρας που έχει ρημάξει την οικονομία. Κατά την επίσκεψη αυτή προέδρευσε σε συνέδριο για τις επενδύσεις στην Ελλάδα και μέσα στα άλλα του δόθηκε η ευκαιρία να χτυπήσει το κουδούνι στο Χρηματιστήριο της Νέας Υόρκης, τον ναό του πλασματικού ή κερδοσκοπικού κεφαλαίου κατά τον Μαρξ. Την ίδια στιγμή ο Πρωθυπουργός της Ελλάδας συναντιόταν με τον Διευθύνοντα Σύμβουλο της Deutsche Bank, μιας από τις τράπεζες που είχαν εμπλακεί στην αύξηση του χρέους της Ελλάδα και της υπαγωγής στο καθεστώς χρεοκοπίας και η οποία έχει τιμωρηθεί με υψηλά πρόστιμα από τις Αμερικανικές αρχές για την εμπλοκή της στην οικονομική κρίση του 2008. Όμως αυτή την φορά τα μηνύματα ήταν θετικά συντείνοντας στην θριαμβολογία της κυβέρνηση για καθαρή έξοδο στις αγορές, δηλαδή χωρίς κάποιο μνημόνιο επιτήρησης, από το νέο έτος. Γιατί όχι; Η πτώση των αποδόσεων των Ελληνικών κρατικών ομόλογων της χρεοκοπημένης χώρας κυμαίνεται πλέον σε αξιοζήλευτα επίπεδα ακόμα και για χώρες που δεν βρίσκονται υπό επιτήρηση!

Για κάποιον που δεν είναι ενήμερος σίγουρα οι εξελίξεις αυτές θα μοιάζανε με θαύμα ή δώρο ΑγιοΒασιλιάτικο. Θα μπορούσε να ήταν και σενάριο ταινίας, εξ ου και η αναφορά μας σε άλλες ταινίες εδώ. Αλλά γιατί όμως είμαστε σκεπτικοί ως προς το θαύμα αυτό;

Η Ελλάδα δεν έχει πρόσβαση στις αγορές, από το 2010, εκτός από τα βραχυπρόθεσμα κρατικά ομόλογα και κάποια μικρή έκδοση ομολόγων το 2014 και 2017. Αυτό ήταν αποτέλεσμα της ουσιαστικής χρεωκοπίας της χώρας που προκάλεσε και την είσοδο στο πρόγραμμα οικονομικής αναδιάρθρωσης (ή «διάσωσης») υπό το ΔΝΤ, την ΕΚΤ και την ΕΕ. Έχουν διατυπωθεί αρκετές θεωρίες για το τι οδήγησε στην κρίση, ποιος πραγματικά “διασώθηκε” με αυτό το πρόγραμμα και εάν το πρόγραμμα σχεδιάστηκε και εφαρμόστηκε σωστά. Αλλά αυτή είναι μια άλλη συζήτηση. Ωστόσο, στο πλαίσιο αυτού του προγράμματος, το χρέος που κατέχουν ιδιώτες επενδυτές (εκείνοι που δεν το ξεφορτώθηκαν κατά τη διάρκεια των πρώτων ετών της “διάσωσης”, δηλαδή μάλλον εκείνοι που παρείχαν δανειακά κεφάλαια με αποτέλεσμα να οδηγηθούμε σε αυτή τη κατάσταση) υπέστη οριζόντιο κούρεμα (απομείωση) της τάξης του 53% το 2012.  Όμως η χώρα εξακολουθεί να είναι σε πτώχευση ακόμα και σήμερα με το χρέος σε υπερβολικά υψηλά επίπεδα, κάτι που το καθιστά ιδιαίτερα δύσκολο να αποπληρωθεί ειδικά επειδή ανήκει κυρίως σε ξένους επενδυτές, διέπεται από νόμους του εξωτερικού και ορίζεται σε νόμισμα που δεν ελέγχεται από τη χώρα, δηλαδή χωρίς τη δυνατότητα υποτίμησης. Το ΔΝΤ έχει ήδη χαρακτηρίσει το χρέος ως μη βιώσιμο ή τουλάχιστον αυτό έχει αφήσει να εννοηθεί και προετοιμάζεται να απεμπλακεί δεδομένου ότι δεν φαίνεται δυνατή μια γενναία ελάφρυνση αφού το ευρωπαϊκό κοινό δεν φαίνεται να συναινεί. Αλλά σε κάθε περίπτωση μετά από όλο το μελόδράμα, η Ελλάδα πλησιάζει στο τέλος του τρίτου μέρους του προγράμματος “διάσωσης” από το οποίο υποτίθεται ότι θα εξέλθει μέσα στο 2018 αποκτώντας για άλλη μια φορά πρόσβαση δανειοδότησης απευθείας από τις κεφαλαιαγορές, ανεξάρτητα από το πόσο απίθανο αυτό φαίνεται.

Η πιστοληπτική αξιολόγηση

Ποιος θα το φανταζόταν ότι η Ελλάδα θα μπορούσε να βγει στις αγορές; Το δημόσιο χρέος της βρίσκεται κοντά στο 180% του ΑΕΠ και η αξιολόγηση του στο Β- (κατά την S&P) το οποίο το κατατάσσει στα κερδοσκοπικά προϊόντα (δηλ. δεν είναι επενδυτικό προϊόν-investment grade). Το επίπεδο του χρέους είναι πολύ υψηλότερο από ό,τι πριν από την κρίση και η αξιολόγησή του, όπως θα ήταν αναμενόμενο, πολύ χαμηλότερη.

Ωστόσο, η απόδοση του 4% των ομολόγων, το Δεκέμβριο του 2017, είναι πολύ χαμηλότερη σε σχέση με την περίοδο της κρίσης, ακόμη και αν η πιστοληπτική ικανότητα δεν έχει βελτιωθεί τρομερά. Λίγο πριν ξεσπάσει η Ελληνική κρίση το 2009, η απόδοση των δεκαετών ομολόγων ήταν περίπου 5% με το Euribor λίγο πάνω από το 1%, ενώ τώρα με το Euribor ελαφρώς θετικό, η απόδοση είναι 4%. Δηλαδή η απόδοση βρίσκεται στα ίδια σχεδόν επίπεδα με πριν την κρίση αν και η οικονομία είναι σε χειρότερη κατάσταση!

Οι αποδόσεις

Η απόδοση των Ελληνικών ομολόγων κυμάνθηκε κατά τη διάρκεια της κρίσης κυρίως μεταξύ 7-10% (με κάποιες εξάρσεις σε περιόδους αβεβαιότητας). Αυτή τη στιγμή, με το 4%, είναι κάτω από χώρες που είναι πολύ μεγαλύτερες, δεν βρίσκονται σε συνθήκες οικονομικής ασφυξίας όπως η Ελλάδα, δεν είναι υπό δημοσιονομική εποπτεία, έχουν πολύ χαμηλότερη μόχλευση και μεγαλύτερες προοπτικές ανάπτυξης. Τέτοιες περιπτώσεις χωρών είναι ενδεικτικά το Μεξικό, η Ινδία ή η Βραζιλία. Ίσως αυτό να παρέχει μια εξήγηση: αυτές οι χώρες είναι ανεξάρτητες. Η Ελλάδα είναι μέλος της ΕΕ, η οποία έχει χορηγήσει πολλά δάνεια στη χώρα. Από τα €330 δισ. Ελληνικού χρέους, το 75% οφείλεται στο ΔΝΤ, στην ΕΚΤ και τις χώρες της ΕΕ. Πιθανότατα αυτό σημαίνει ότι υπάρχει κάποια εγγύηση σε περίπτωση αδυναμίας πληρωμής, ή έτσι έχουν αφεθεί να πιστεύουν κάποιοι. Αλλά έτσι πιστεύαν πολλοί και πριν από την πτώχευση. Αυτή τη φορά βέβαια υποτίθεται ότι οι χώρες της ΕΕ έχουν εγγυηθεί αυτό το χρέος, μια πράξη που επιβλήθηκε ή ήταν έκφραση αλληλεγγύης. Όπως και να’ναι δεν είναι κάτι για το οποίο πολλοί θα τους ζήλευαν.

Αν τα Ελληνικά ομόλογα παρέχουν αρκετή ασφάλεια αποπληρωμής τότε θα μπορούσε να υποστηρίξει κανείς ότι αποτελούν μια καλή επενδυτική ευκαιρία; Σίγουρα έχουν ένα από τα υψηλότερα επιτόκια και αποδόσεις στην ΕΕ και πιθανώς και σε όλο το δυτικό ανεπτυγμένο κόσμο (σημ. δε συμπεριλαμβάνω την Ελλάδα στις ανεπτυγμένες αγορές επειδή είναι σε ένα καθεστώς χρεοκοπίας). Οι αποδόσεις των Γερμανικών ομολόγων είναι μόλις στο 0,3%, η οποία με τη σειρά της μαζί με άλλες χώρες της ΕΕ έχουν δανείσει στην Ελλάδα με επιτόκιο περίπου 1% στα πλαίσια του προγράμματος «διάσωσης». Αυτές οι χώρες πιθανότατα κερδίζουν χρήματα από τη διαφορά. Λυπάμαι βέβαια πραγματικά για τις χώρες που αντλούν κεφάλαια με υψηλότερα επιτόκια ή μπορούν να κάνουν κάτι καλύτερο με αυτά τα ποσά. Από την άλλη πλευρά, με αυτό το 4%, οι ιδιώτες επενδυτές θα κερδίζουν περίπου 3% εάν μπορούν να εκτιμήσουν σωστά τον πολιτικό κίνδυνο. Και αυτό είναι κάτι για το οποίο πρέπει να είναι ενήμερος κάποιος πριν αγοράσει. Δηλαδή να μπορεί να εκτιμήσει πόσο πιθανό είναι να ξεσηκωθούν και πάλι οι Έλληνες, όπως το 2015 και να θέλουν κάποιο είδος επαναδιαπραγμάτευσης ή μια έξοδο από αυτή την κατάσταση, δηλαδή το τρομακτικό #Grexit για το οποίο όμως θα μιλήσουμε παρακάτω.

Η δυνατότητα αποπληρωμής

Εάν η μόχλευση και η αξιολόγηση της πιστοληπτικής ικανότητας της Ελλάδας δεν δικαιολογούν την χαμηλή απόδοση (ή υψηλή τιμή) των ομολόγων, τότε τι συντελεί σε αυτό; Θα μπορούσε ας πούμε να δικαιολογείται από τη δυνατότητα αποπληρωμής αυτών των ομόλογων, με κάποια τρόπο, ακόμα και εάν όλα τα άλλα στοιχεία είναι αρνητικά; Μπορεί η Ελληνική οικονομία να το κάνει; Πιθανότατα όχι. Τουλάχιστον όχι χωρίς να καταστραφεί εντελώς η χώρα. Φυσικά ορισμένοι μπορεί να υποστηρίζουν ότι είναι δυνατόν ή να είναι αδιάφοροι με το ενδεχόμενο καταστροφής. Έχει χυθεί αρκετό μελάνι από οικονομολόγους για να αποδειχθεί ότι είναι απίθανο μια οικονομία να αυξάνεται με ρυθμούς 2-3% με πρωτογενές πλεόνασμα 3,5% ή λιγότερο και χωρίς γενναίες επενδύσεις. Επιπρόσθετα ούτε αυτή η ανάπτυξη του 2-3% δεν συμβαίνει αυτή τη στιγμή που μιλάμε. Δεν μπορεί να συμβεί επενδύοντας μόνο σε τουριστική δραστηριότητα χαμηλής προστιθέμενης αξίας και υποτονική κατανάλωση (των απείρων σουβλατζίδικων που ανοίγουν). Η προστιθέμενη αξία καθώς και οι μισθοί είναι υψηλότεροι στην παραγωγή.

Αντί να συζητάμε την αύξηση της παραγωγής ή της προστιθέμενης αξίας αν μπορεί να γίνει αλλιώς πολλοί προσπαθούν να αποπροσανατολίζουν και να εξαπατούν με τις συνηθισμένες ιστορίες περί διαφθοράς και γραφειοκρατίας που εμποδίζουν την ανάπτυξη. Ακόμη και αν αυτός ήταν ο λόγος, η Τρόικα θα έπρεπε να το είχε αντιμετωπίσει μετά από τόσα χρόνια και τόσες πολλές, αν και συχνά ανούσιες, μεταρρυθμίσεις. Όμως, με όλες αυτές τις μεταρρυθμίσεις, οδήγησε σε χαμηλότερη παραγωγικότητα, ακόμη και αν μειώθηκαν οι μισθοί. Αυτό οφείλεται στη ιστορικά χαμηλή προστιθέμενη αξία καθώς και το ΑΕΠ που μειώθηκε περαιτέρω λόγω της κρίσης. Είναι σαν να προσπαθεί κάποιος να καταπολεμήσει τα συμπτώματα παρά τα αίτια. Ποιος ξέρει, ίσως αυτός να είναι και ο σκοπός.

Στο τέλος όλα καταλήγουν στα χρήματα. Οι επενδύσεις στην Ελλάδα έχουν κατακρημνιστεί κατά τη διάρκεια της κρίσης. Η PwC εκτιμά ότι η οικονομία στερείται επενδύσεις ύψους 100 δισ. Ευρώ. Παρόλα αυτά η ΕΕ δεν επενδύει πραγματικά αυτή στη στιγμή αλλά ούτε και παλιότερα. Τα επενδυτικά προγράμματα της ΕΕ κυμάνθηκαν ιστορικά μόνο στο 1-3% του ΑΕΠ (δηλ στα €70 δισεκατομμύρια συνολικά από τα κοινοτικά προγράμματα 1985-2014 (ΕΣΠΑ, Πακέτο Ντελόρ/Σαντερ, ΜΕΠ). Με παράλληλη μόχλευση από την EBRD/EBI τα ποσά αυτά προσαυξήθηκαν σε κάποιο βαθμό αλλά αυτά δεν προσφέρονται δωρεάν, καθώς χρεώνεται τόκος. Να σημειωθεί επίσης ότι ακόμη και εκτός ΕΕ χώρες λαμβάνουν τέτοια κεφάλαια, όπως η Τουρκία, τα οποία είναι και αρκετά σημαντικού ύψους μάλιστα. Οι επενδύσεις από τα Ευρωπαϊκά προγράμματα όμως κατευθύνθηκαν σε δημόσια έργα χωρίς κάποιο μακροχρόνιο όφελος για την οικονομία. Αμφίβολο επίσης είναι και το όφελος από τις γεωργικές επιδοτήσεις που δίνονται, συχνά σε καλλιέργειες χωρίς μεγάλη προστιθέμενη αξία ή χρησιμότητα (π.χ.  τα έσοδα ανά στρέμμα της Ελληνικής γεωργοκτηνοτροφίας είναι πολύ χαμηλότερα της Ολλανδικής ενώ δεν παρέχουν και τροφική επάρκεια στην Ελλάδα…). Αλλά οι επιχορηγήσεις δημιουργούν εύκολη κατανάλωση και αίσθηση ευμάρειας ενώ τα δημόσια έργα εκτινάξανε τα κέρδη εργολαβικών εταιριών και με την σειρά τους καθιέρωσαν κάποιους νέους επιχειρηματικούς ομίλους που επίσης έλεγχαν και μέσα μαζικής ενημέρωσης. Ως εκ τούτου υπήρξε κάποια θετική προβολή αυτών των έργων και της ΕΕ μαζί και με το εισαγόμενο lifestyle που έφερε η φούσκα της κατανάλωσης με δανεικά… Το κοινό πλέον δε χρησιμοποιεί αυτούς τους νέους αυτοκινητόδρομους (καθώς τα διόδια και η χρήση των αυτοκινήτων είναι αρκετά ακριβά) καθιστώντας έτσι αμφίβολη και την απόσβεση των επενδύσεων ενώ η κατανάλωση έχει καταβαραθρωθεί αυξάνοντας και την ανεργία.

Ένας από αυτούς τους αυτοκινητόδρομους είναι στην πραγματικότητα η Ελληνική εκδοχή της “γέφυρας προς το πουθενά” του όρου που χαρακτηρίζει διεθνώς περιπτώσεις επενδύσεων χωρίς χρησιμότητα. Ο όρος προέκυψε στις ΗΠΑ, που είναι αρκετά ευαίσθητες σε θέματα σπατάλης δημοσίου χρήματος, όταν κάποτε κατασκευάστηκε μια γέφυρα σε ένα μέρος που δεν υπήρχε μεγάλη κίνηση και μετέπειτα μάλιστα κατέστη ανενεργή. Στην Ελλάδα ανάλογη περίπτωση είναι ο αυτοκινητόδρομος Ε65 ο οποίος έγινε στη μέση του πουθενά και δεν οδηγεί πουθενά, δηλαδή δεν συνδέεται με άλλο αυτοκινητόδρομο, μεγάλη πόλη, λιμάνι ή αεροδρόμιο (να σημειωθεί ότι η λέξη «πουθενά» αναφέρεται με όλο το σεβασμό προς τους συντοπίτες Θεσσαλούς, αλλά είμαι σίγουρος και ότι αυτοί οι ίδιοι δεν θα χρησιμοποιούν τον αυτοκινητόδρομο συχνά αλλά θα προτιμούν το δωρεάν υπάρχον δίκτυο για τις τοπικές μετακινήσεις οι οποίες δεν είναι και τόσες πολλές άλλωστε). Περίπου €1 δισεκατομμύριο ευρώ δαπανήθηκαν για αυτόν τον αυτοκινητόδρομο και άλλα περίπου €700 εκατ χρειάζονται για να τελειώσει (δηλαδή να συνδεθεί με άλλους μεγάλους αυτοκινητόδρομους) αλλά κανείς δεν ξέρει πότε θα συμβεί αυτό. Μάλλον αυτός που τον αποφάσισε, τουλάχιστον σε αυτή την μορφή και σε αυτή την Ελλάδα, σε περίπτωση που δεν είχε δόλια μέσα μάλλον θα ήθελε να κάνει πλάκα ή νόμιζε ότι οι Έλληνες είναι ηλίθιοι. Δεν είναι αστείο όμως, είναι εξωφρενικό. Συγκριτικά, με €1,2 δισ., 14 Ελληνικά τουριστικά αεροδρόμια υψηλής κυκλοφορίας (25 εκατ. επιβάτες) μεταβιβάστηκαν σε κοινοπραξία της Γερμανικής Fraport και του ομίλου Κοπελούζου. Με επιπλέον κοινοτική επιχορήγηση € 400 εκατ. θα εκσυγχρονιστούν. Τα μεγάλα Ελληνικά λιμάνια πωλήθηκαν για λιγότερο από αυτό το ποσό. Ενας από τους πιο ακριβούς και χρήσιμους αυτοκινητόδρομους, η Εγνατία, είναι προς πώληση και πιθανόν θα αποφέρει λιγότερα επίσης… Η Ελλάδα εξακολουθεί να μην έχει ούτε τρένα με μέση ταχύτητα (σύμφωνα με τα Ευρωπαϊκά πρότυπα δηλ. 200km). Ο εκσυγχρονισμός είναι σε εξέλιξη με ρυθμούς χελώνας τα τελευταία 20 χρόνια τουλάχιστον. Αν η Ελλάδα δαπανούσε αυτά τα χρήματα ανάλογα με τις ανάγκες και τις προτεραιότητες της, δηλαδή σε τομείς που δημιουργούν εισόδημα ή προσφέρουν υψηλή προστιθέμενη αξία, όπως σε μια Ελληνική αεροπορική εταιρεία ή σε ένα εργοστάσιο υψηλής τεχνολογίας, θα θεωρούνταν αθέμιτη επιδότηση, σπατάλη χρημάτων , αναποτελεσματικότητα, διαφθορά ή οτιδήποτε άλλο.

Αλλά ο Ε65 θα πρέπει να παραμένει όπως είναι, ως η απόδειξη της αναποτελεσματικής εμπλοκής της ΕΕ στην Ελλάδα καθώς και του ρόλου των συνεπικουρούμενων Ελληνικών επιχειρηματικών συμφερόντων. Ακόμα και οι αυτοκινητόδρομοι που οδηγούν βέβαια κάπου, λίγο διευκολύνουν τη εγχώρια οικονομία και τον πληθυσμό (ο καθένας θέλει να πηγαίνει στο χωριό του με αυτοκινητόδρομο μια φορά το χρόνο αλλά αυτό δεν σημαίνει ότι πρέπει να γίνει…). Περισσότερο αυτές οι επενδύσεις υποστηρίζουν μία οικονομία προτεκτοράτου που επικεντρώνεται, ελλείψει τοπικής παραγωγής, στην διευκόλυνση των μεταφορών αγαθών και ανθρώπων μεταξύ Ασίας και Βόρειας Ευρώπης.

Επιπλέον, τα τελευταία 40 χρόνια και ιδιαίτερα μετά την ένταξή στην ΕΕ και το Ευρώ η αποβιομηχάνιση επιτάθηκε καθιστώντας την Ελλάδα μια χώρα κατανάλωσης εισαγόμενων προϊόντων και υπηρεσιών, το οποίο επίσης αποτελεί χαρακτηριστικό μιας αποικιακής οικονομίας. Τα Ελληνικά επιχειρηματικά συμφέροντα δεν εναντιώθηκαν, ίσως και να το επικρότησαν. Πολλοί έσπευδαν να πάρουν άδειες εισαγωγών, πριν την είσοδο στην ΕΕ γιατί εν τέλει είναι ευκολότερο, ασφαλέστερο και γρηγορότερο να εισάγει κανείς παρά να παράγει. Αν θέλετε αυτή είναι η φιλοσοφία της άρπα-κόλας, αν μας επιτρέπεται ο αδόκιμος όρος. Η κατανάλωση αυτή υποστηρίζεται από το δημόσιο χρέος (που έχει πλέον εξαντλήσει τα όρια του) και τις υπηρεσίες χαμηλής παραγωγικότητας/χαμηλού μισθού όπως ο τουρισμός (που επίσης φθάνει σε κορεσμό καθώς η χώρα σύντομα εάν όχι ήδη έχει έλλειψη σε σερβιτόρους, καμαριέρες κλπ, ενώ οι μορφωμένοι νέοι αναγκάζονται να φύγουν στο εξωτερικό). Προτροπές όπως π.x. ένα μηχανικός να γίνει σερβιτόρος στερούνται σοβαρότητα φαντάζομαι αλλά είναι και αντιπαραγωγικές αν ληφθεί υπόψη σε αυτή την περίπτωση την χαμένη επένδυση στην εκπαίδευση αυτού του μηχανικού και το διαφυγόν κέρδος από την απασχόλησή του για να μη μιλήσουμε για το ψυχολογικό κόστος.  Αν κάποιος θεωρεί οπισθοδρομική ή κολάσιμη την προστασία της τοπικής παραγωγής σε έναν κόσμο υποτιθέμενου «ελεύθερου εμπορίου» τότε θα πρέπει να σκεφτούν ανάλογα μέτρα που λαμβάνονται σε όλες τις μεγάλες οικονομίες ξεκινώντας από την ίδια της ΕΕ και τα “anti-dumping” μέτρα κατά των εισαγωγών χάλυβα από τη Κίνα η στην προστασία στρατηγικών τομέων και στα μέτρα ενίσχυσης της τοπικής παραγωγής που λαμβάνουν οι ΗΠΑ και η Κίνα. Ελλείψει επενδύσεων μεγάλης κλίμακας (κατά πολύ μεγαλύτερες δηλαδή του €1-2 δις που συζητιούνται αυτόν τον καιρό), ή ενός Grexit, η ΕΕ θα πρέπει πιθανώς να προσφέρει στην Ελλάδα πενταετή διάλλειμα από τους κανονισμούς της ώστε να μπορούν να υπάρξουν δασμοί στις εισαγωγές, ελαστικότητα ως προς τις προδιαγραφές των προϊόντων και γενναίες επιχορηγήσεις ώστε να μπορέσουν να αναπτυχθούν εγχώρια τεχνολογία και προϊόντα. Θα μπορούσε να ονομαστεί αυτό “μέτρα κατά του παρασιτισμού”.

Ακόμα κι αν κάποιος μπορεί να επινοήσει περίεργα μαθηματικά για να αποδείξει τη βιωσιμότητα του χρέους στο υπερβολικό ύψος του 180% και απαίτησης πρωτογενούς πλεονάσματος 2-3,5%, κάποιες τελευταίες εξελίξεις θέτουν σε αμφισβήτηση και αυτό το επιχείρημα και αφήνει να εννοηθούν άλλες μηχανορραφίες. Μόλις τον Νοέμβριο του 2017, η Ελληνική Κυβέρνηση, προφανώς σε συμφωνία με την Τρόικα, προχώρησε στην ανταλλαγή των ομολόγων που κατείχαν ιδιώτες επενδυτές (εκείνα που υποβλήθηκαν στο κούρεμα του PSI του 2012) με νέα ομόλογα που λήγουν το 2023, 2028, 2033, 2037 και 2042 δηλ. σε 5,10,15,17,20 έτη), €25 δισεκατομμύρια ανταλλάχθηκαν σε σύνολο €30 δισ. Το κουπόνι των ομολόγων αυτών είναι 3,5%, 3,75%, 3,9%, 4,0%, 4,2%.

Η εξήγηση που δόθηκε για αυτή την κίνηση είναι ότι το Δημόσιο θέλει να αυξήσει τη ρευστότητα των ομολόγων προωθώντας τα σε μεγάλα χαρτοφυλάκια του εξωτερικού. Υπονοείται δηλαδή ότι οι μεγάλοι επενδυτές θέλουν να αγοράσουν Ελληνικό χρέος περισσότερο από τους μικρούς. Αυτό πια θα έθετε σοβαρά ερωτήματα για το κατά πόσο ή αγορά είναι αποτελεσματική (efficient market hypothesis). Επίσης δόθηκε ως εξήγηση ή ανάγκη κατασκευής μια κανονικής καμπύλης αποδόσεων (yield curve). Γιατί όμως ?!. Παρεμπιπτόντως, μήπως έχετε δει την καμπύλη αποδόσεων των Ελληνικών ομολόγων; Με βάση τα στοιχεία του Δεκεμβρίου του 2017, οι αποδόσεις κυμαίνονται γύρω στο 3% για όλες τις διάρκειες.

Αυτό δεν μοιάζει με καμπύλη αποδόσεων. Μοιάζει περισσότερο με καρδιογράφημα νεκρού (ή σχεδόν νεκρού). Και όντως κάτι τέτοιο είναι η χρεοκοπημένη Ελληνική οικονομία: βρίσκεται στην εντατική, σε μηχανική υποστήριξη (αν έχετε διαφορετικά στοιχεία για την καμπύλη παρακαλώ ενημερώστε με). Όμως, εάν η ΕΕ και το Υπουργείο Οικονομικών προσπαθούν να κατασκευάσουν μια κανονικότητα όσο αφορά τις αποδόσεις, αυτό είναι ένα πολύ ακριβό εγχείρημα. Τα κουπόνια των νέων ομολόγων είναι πολύ πάνω από το 2% των αρχικών ομολόγων. Ποιος θα πληρώσει τη διαφορά; Ο ελληνικός λαός; Και αν ναι, πώς;

Εν πάσει περιπτώσει, λαμβάνοντας το αρχικό χρονοδιάγραμμα αποπληρωμής του χρέους και αφού το ενημερώσουμε με τα νέα ομόλογα που έχουν ανταλλαχθεί, θα δούμε να προκύπτουν κάποιες πολύ υψηλές ανάγκες πληρωμών το 2023, το 2028, το 2033, το 2037 και το 2042. Οι πληρωμές αυτές διακόπτουν μια ήδη αφόρητη, σταθερή αλληλουχία υψηλών πληρωμών τις οποίες η χώρα έπρεπε να καλύψει μεταξύ 2023-2040, πράγμα που απαιτούσε ένα πρωτογενές πλεόνασμα 3,5%. Εάν η Ελλάδα πρόκειται να καλύψει τις νέες υψηλότερες πληρωμές, για παράδειγμα το 2023, το πρωτογενές πλεόνασμα θα πρέπει να υπερβεί το 5% ή η οικονομία να αυξηθεί κατά 8% ετησίως έως τότε, το οποίο αποτελεί σενάριο επιστημονικής φαντασίας απουσία κάποιου μαγικού σχεδίου ανάπτυξης ή όποιου σχεδίου εν τέλει εκτός από προεκλογικά κατασκευάσματα και ευφυολογήματα τηλεσχολιαστών σε συστημικά μέσα ενημέρωσης που συχνά προωθούν κάποιο αγαπημένο τους σχέδιο ή επενδυτή.

Επομένως, αυτές οι δανειακές υποχρεώσεις δεν μπορούν να ικανοποιηθούν. Τι θα συμβεί σε αυτή την περίπτωση; Πιθανώς η ΕΕ θα κληθεί να την καλύψει μέσω του ESM ή κάποιου άλλου μηχανισμού ή κάποιος άλλος θα έρθει προς διάσωση. Μάλλον θα δοθεί επίσης, ένα είδος ελάφρυνσης του χρέους με τη μορφή ανακατανομή των πληρωμών, το οποίο πιθανότατα θα ανακοινωθεί μέσα στο 2018. Πιθανώς αυτό ήδη έχει διαμορφωθεί και συμφωνηθεί με τους εμπλεκόμενους, αλλιώς δεν θα μπορούσε να προχωρήσει. Τουλάχιστον οι εταιρίες αξιολόγησης, θα έπρεπε να είχαν ξεσηκωθεί ως προς την αδυναμία αποπληρωμής του χρέους και να έχουν εγείρει επιφυλάξεις και απευθύνει προειδοποιήσεις. Αντιθέτως δεν έχουν κάνει κάτι, σιωπούν και υποτίθεται ότι προδιαγράφουν θετικές προοπτικές για το Ελληνικό χρέος. Τι ωραία! Φαίνεται ότι έχουμε μείνει έξω από όλες αυτές τις συνομιλίες!

Συνεπώς φαίνεται ότι η ΕΕ ή είναι ικανοποιημένη ή δεν μπορεί να κάνει κάτι περισσότερο και προσπαθεί να κλείσει τη συζήτηση για το Ελληνικό χρέος και την αποτυχία της άρον-άρον. Αυτό θέτει και στις πραγματικές διαστάσεις της την συζήτηση για το κόστος που προκάλεσε η διαμάχη για το δημοψήφισμα του 2015 (δηλ. η υποτιθέμενη πρόσθετη επιβάρυνση ύψους 100 δισ. σύμφωνα με κάποιους πόσο μάλλον αφού τα μέτρα αυτά ήταν προδιαγεγραμμένα). Δεν υπάρχει κάποια λύση ή βελτίωση των οικονομικών μεγεθών αυτή τη στιγμή, ούτε βιωσιμότητα του χρέους. Απλώς οι κυρίαρχες Ευρωπαϊκές χώρες και το διευθυντήριο των Βρυξελλών αποφάσισαν ότι πρέπει να σταματήσει το θέμα ή δεν μπορούν να συνεχίσουν την ίδια τακτική. Όμως αυτό δεν ήταν δυνατό πιο πριν, δεν μπορούσαν να ανεχθούν αμφισβητήσεις, ή ήταν πιο δυνατοί και ο Βαρουφάκης αποτέλεσε το κακό παράδειγμα προς αποφυγή χωρίς να το γνωρίζει. Υπήρχαν και περίφημοι ακαδημαϊκοί που έλαβαν θέση και στις δυο μεριές του επιχειρήματος τότε (δηλαδή εναντίωση ή συνεργασία) αλλά στο τέλος η συζήτηση κατάληξε να περιστρέφεται γύρω από το εγώ και τις συμπάθειές τους. Όμως φαίνεται ότι η καταστολή φέρνει αρνητικά αποτελέσματα. Έχουν αλλάξει και οι συνθήκες και είναι πια δύσκολη η έγκριση από το Ευρωπαϊκό κοινό μιας συνέχισης των ίδιων προγραμμάτων. Έτσι από τη πειθαρχία και την επιβολή κυρώσεων περάσαμε στην εξομάλυνση των αντιθέσεων ώστε να οικοδομηθεί μια ελκυστική εικόνα για την ΕΕ. Αυτό δημιουργεί την ανάγκη δημιουργίας μιας απτής επιτυχίας (δηλ. το “success story”) που να αυξήσει το γόητρο της ΕΕ μια που έχει περάσει η εποχή που φτάνανε για αυτό απλώς μεγάλες κουβέντες, λαμπερό φυλλάδια και εορταστικές εκδηλώσεις. Η ιδέα της ΕΕ ξεθωριάζει. Δεν ήταν μια κακή ιδέα, αλλά σίγουρα εφαρμόσθηκε λάθος (ή τουλάχιστον αυτό που οι ιδρυτές της είχαν στο μυαλό τους δεν είναι αυτό που έβγαινε προς τα έξω…) και είναι μάλλον αδύνατο να αλλάξει μέσα στη διάρκεια της ζωής μας ή πιθανώς και ποτέ. Αν κανένας δεν τα πιστεύει μπορεί να ανατρέξει σε δημόσιες δηλώσεις. Μερικές φορές το ακούς από εκεί που δεν το περιμένεις. Σε μια συνέντευξη της μια Ολλανδή διπλωμάτη στην πρεσβεία της Αθήνας το 2016, δήλωσε ότι απαιτείται επιτυχία στο Ελληνικό πρόγραμμα «διάσωσης» για να αντιμετωπιστούν οι ευρωσκεπτικιστες στη χώρα της και πιθανόν και αλλού. Από τότε οι ευρωσκεπτικιστές είναι παντού και τα πράγματα μάλλον εξελίσσονται προς όφελός τους. Βέβαια οι ευρωσκεπτικιστές έχουν δύσκολο δρόμο γιατί είναι οι εξ ορισμού οι κακοί τύποι, οι λαϊκιστές, ενώ οι ευρωπαϊστές (δηλ αυτοί που υποστηρίζουν την μη εκλεγμένη γραφειοκρατία των Βρυξελλών και τα συναφή συμφέροντα τα οποία παρουσιάζονται ως εκπρόσωποι της Ευρωπαϊκής ταυτότητας και πολιτισμού, ποιος τους έδωσε το δικαίωμα αλήθεια) είναι οι καλοί…, αυτοί που γνωρίζουν καλύτερα, οι ηθικοί, οι ιδεαλιστές που έχουν την ιστορική ευθύνη να διαφωτίζουν τους υπόλοιπους ή να τους σπρώξουν στο περιθώριο.

Επομένως, αν η ΕΕ χρειάζεται κάποια επιτυχία, ελλείψει μιας, πρέπει να δημιουργήσει μία. Θα κοστίσει ελάχιστα σε σύγκριση με τον συσσωρευμένο πλούτο της (το Ελληνικό χρέος είναι περίπου 2% του ΑΕΠ της ΕΕ …). Αν σκεφτεί κάνεις ότι κοστίζει τόσο λίγο, γιατί δεν το’κάναν πολύ πιο πριν, θα μου πείτε χωρίς το πρόβλημα να λάβει αυτές τις διαστάσεις; Τέλος πάντων, αν κάποιος προσπαθήσει να χαμηλώσει τις αποδόσεις των ομολόγων το κόστος θα είναι μερικά δισεκατομμύρια αυτή τη στιγμή. Εάν κάποιο μεγάλο fund προσπαθούσε να χειραγωγήσει το Χρηματιστήριο Αθηνών δεν θα’ταν επίσης και πολύ δύσκολο καθώς ο ημερήσιος όγκος συναλλαγών του, των περίπου 40 εκατομμυρίων ευρώ είναι ψίχουλα για αυτά τα fund. Όμως στο ΧΑΑ δε συμμετέχουν οι Έλληνες μικροεπενδυτές οπότε δεν θα’χε και μεγάλο όφελος μια τέτοια καμπάνια, πέρα από κάποια δημοσιότητα. Πολύ πιο αποτελεσματικό όμως θα είναι αν μοιραστούν κάποια λεφτά σε φτωχούς και άνεργους. Αυτό θα αυξήσει και το ΑΕΠ μέσω της κατανάλωσης, μιας που η Ελλάδα δεν συμμετέχει στο πρόγραμμα νομισματικής επέκτασης (QE) της ΕΚΤ. Περίπου δύο δισεκατομμύρια ευρώ (ή αλλιώς “helicopter money”) αποφασίστηκε να δαπανηθούν για αυτό το σκοπό εφάπαξ κατά την περίοδο των γιορτών. Θα δοθούν €300-900 ανά φτωχό νοικοκυριό και €400 ανά νέο άνεργο. Εκτός από μια εφήμερη ικανοποίηση αυτά τα χρήματα γρήγορα θα ξοδευτούν στα πολυκαταστήματα των εισαγομένων προϊόντων προσφέροντας μιας πρόσκαιρη ένεση στο ΑΕΠ μέσω της αύξησης της κατανάλωσης – το οποίο είναι ένα άλλο τέχνασμα (όντως η κίνηση στα καταστήματα ήταν κατά πληροφορίες 2,5% υψηλότερη την περίοδο των γιορτών). Αυτά μπορεί να αρκούν για να γίνει πιστευτό το κόλπο για τώρα. Αλλά και εάν γίνει πιστευτή η καθαρή έξοδος στις αγορές, κάτι που δε φαίνεται σύμφωνα με τις δημοσκοπήσεις, θα ήταν πραγματικά μια επιτυχία έτσι κι άλλως;

Κατά τη διάρκεια του μήνα του μέλιτος μετά την εισαγωγή του Ευρώ το 2000, όταν οι ασθενέστερες χώρες της ΕΕ ελπίζανε σε σύγκλιση με το μέσο όρο της ΕΕ, προσπάθησαν να φτάσουν εκεί με δανεισμό και κατανάλωση, ελλείψει παραγωγής υψηλής προστιθέμενης αξίας όπως στον Βορρά. Αυτό συνέβη μοιράζοντας χρήματα μέσω δαπανών, προσλήψεις και μισθούς στο δημόσιο τομέα (υπήρχε δε και αύξηση των τιμών λόγω της μετατροπής των τιμών σε Ευρω) και αθρόα δανειοδότηση όπως για καταναλωτικά (διακοποδάνεια κλπ), στεγαστικά, αγορά αυτοκινήτου ακόμα και επιχειρηματικά δάνεια συχνά με φτωχά εχέγγυα και προοπτικές. Τουλάχιστον έτσι το καταλαβαίνω εγώ. Στη συνέχεια, η συνταγή έφτασε σε αδιέξοδο. Το χρέος εξακοντίστηκε. Η ιδέα της ισότητας, της προόδου είναι καλές, αλλά κανείς δεν ήθελε να βοηθήσει στην πράξη μέσω μοιράσματος τους συσσωρευμένου κεφαλαίου και της τεχνογνωσίας του Βορρά. Και για να γίνει η σύγκλιση δεν αρκούν κερδοσκοπικές κινήσεις στο χρηματιστήριο, δημόσια έργα αμφιβόλου χρησιμότητας και δάνεια για κατανάλωση (συχνά εισαγόμενων προϊόντων) αλλά επενδύσεις στην πραγματική οικονομία. Αν οι οικονομίες δεν ήταν έτοιμες για αυτό ας γινόταν προσπάθεια προετοιμασίας. Ίσως να αναρωτιέστε επίσης γιατί αυτοί που χρηματοδότησαν αυτό το ράλι το έκανα δεδομένων αυτών των αδυναμιών; Μήπως ήταν ανεύθυνοι ή ανήξεροι και επίσης γιατί δεν υπέστησαν τις συνέπειες των πράξεών τους; Φαίνεται ότι υπάρχουν μόνο ανεύθυνοι δανειολήπτες σε αυτόν τον κόσμο και όχι ανεύθυνοι δανειστές και ότι οι ζημίες συσσωρεύονται μόνο στους δανειολήπτες. Ενώ αν και το χρέος αποτιμάται ανάλογα με τα διαφορετικά επίπεδα ρίσκου που συνεπάγεται δεν υπάρχει τελικά κίνδυνος μη αποπληρωμής του! Αυτή είναι μια άλλη, μακρά συζήτηση βέβαια. Σε κάθε περίπτωση, βλέποντας το αδιέξοδο και πιθανό φαινόμενο ντόμινο (οι δανειοδότες είναι πάντα καλοί στο να υπερβάλλουν αυτούς τούς φόβους), το ΔΝΤ και η Τρόικα ενέταξαν την Ελλάδα σε πρόγραμμα «σωτηρίας» (άλλοι υποστηρίζουν ότι τουλάχιστον το ΔΝΤ είχε προσκληθεί από μερικούς Έλληνες πολιτικούς … ενώ και το ΔΝΤ παραδέχεται ότι η εμπλοκή του έγινε κατά παράβαση των ορίων χρηματοδότησης για την Ελλάδα λόγω ευρύτερων συστημικών κινδύνων). Το πρόγραμμα της Τρόικα στόχευσε στη δημοσιονομική προσαρμογή, ξέρετε τώρα τα γνωστά: περικοπές μισθών, περικοπές συντάξεων κ.λπ., καθώς έπρεπε να βρεθούν τα κεφάλαια για να εξυπηρετηθεί το χρέος. Όμως αν και το χρέος της Πορτογαλίας ανέρχεται τώρα στο 130% του ΑΕΠ, το πρόγραμμα θεωρείται ότι έχει συμπληρωθεί. Την ίδια ώρα ο υπουργός Οικονομικών της ο Mario Centeno, ο οποίος έχει πιστωθεί με την «επιτυχία» της χώρας του, είναι αυτός που επιλέχθηκε για νέος πρόεδρος του Eurogroup το οποίο αποκτά έτσι, ίσως όχι τυχαία, ένα πιο φιλικό πρόσωπο μετά την αποχώρηση των άτεγκτων Schaeuble και Dijsselbloem. Ποιος ξέρει μπορεί ο Centeno να ανταμειφθεί και με μια θέση στη περίφημη διεθνή τράπεζα Goldman Sachs μετά το πέρας της θητείας του όπως έγινε και με τον Πορτογάλο πρώην πρόεδρος της ΕΕ Χοσέ Μπαρόζο. Μήπως είναι τυχαίο ότι και οι δυο, όπως και ο Τσίπρας, προέρχονται από τον σοσιαλιστικό χώρο αλλά εφάρμοσαν νεοφιλελεύθερες πολιτικές? Ο Σεντενο ως πανεπιστημιακός είχε επικεντρώσει την έρευνα του στην εργασιακή ευελιξία ενώ ο Μπαρόζο ήταν στα νιάτα του σκληροπυρηνικός κομμουνιστής. Αν δεν μπορείς να τους νικήσεις τότε ακολούθησέ τους, ή απλή στρατολόγηση; Η μήπως κάπου οι δύο υποτιθέμενα αντιδιαμετρικά αντίθετες ιδεολογίες έχουν κοινά σημεία; Εν πάσει περιπτώση για την Πορτογαλία, το ΔΝΤ έχει σιγήσει, έχει αποπληρωθεί σχεδόν εξ ολοκλήρου και αποχωρεί όπως δείχνει ότι θα κάνει το ίδιο και στην Ελλάδα.

Οι λεγόμενες επιτυχίες στην Πορτογαλίας και την Ελλάδα μοιάζουν μάλλον να περιορίζονται στη δημιουργία ενός είδους χρεο-αποικιών ή χρεο-ζόμπι με υπερβολικά υψηλά επίπεδα χρέους (130% και 180% του ΑΕΠ), αν και εξυπηρετούνται με χαμηλότερα επιτόκια από ό, τι έξω από το δίχτυ ασφαλείας της ΕΕ. Για αυτόν το λόγο ο καθηγητής του Πανεπιστημίου της Βαρκελώνης ESADE Pablo Triana υποστηρίζει ότι η Ελλάδα οφείλει ευγνωμοσύνη στην ΕΕ! Τα επιτόκια θα μπορούσαν να είναι υψηλότερα με βάση την πιστοληπτική ικανότητα (αναρωτιέμαι τι νομίζει τώρα με τα επιτόκια που δίνουν οι θεωρητικά λογικές “αγορές”…). Παρεμπιπτόντως καλό θα ήταν να εξεταστεί ως προς την ψυχολογική κατάσταση ή την αμεροληψία του ή και τα δύο. Το επιχείρημα του μοιάζει με το να υποστηριζόταν ότι κάποιος φυλακισμένος που υφίστανται ηλεκτροσόκ οφείλει ευγνωμοσύνη στους δέσμιούς τους επειδή δεν του χρεώνουν τον ηλεκτρισμό που δαπανάται για την “συμμόρφωσή” τους. Ωστόσο, ακόμα και κάποιοι υπουργοί της ΕΕ, όπως ο Johan Van Overtveldt του Βελγίου, συμμερίζονται την ίδια άποψη. Αναρωτιέμαι ποιος τη σκέφτηκε πρώτος …

Το κατά πόσο έχει επιτύχει το πρόγραμμα μπορεί τελικά να κριθεί έξω από δυσκολονόητους αριθμούς από το πως νιώθουν οι άνθρωποι δηλ. την ανεργία του 25% (αν και απεργάζεται κάποια μείωση μέσω συμβάσεων ορισμένης διάρκειας χαμηλόμισθης απασχόλησης και υποαπασχόληση πολλών στον τουρισμό και τις υπηρεσίες), από τους πολλούς ξενιτεμένους (περίπου 500,000 που έχουν φύγει κατά την κρίση, οι περισσότεροι νέοι και μορφωμένοι δηλ. η γενοκτονία του braindrain), την άνοδο της φτώχειας, την έξαρση των μη εξυπηρετούμενων δανείων, τα κλειστά μαγαζιά, τις πτωχεύσεις, τους άστεγους, τις αυτοκτονίες και πολλά άλλα.

Σύμφωνα με εκτιμήσεις του ΔΝΤ, η χώρα θα χρειαστεί 20 χρόνια για να φτάσει στα προ της κρίσης επίπεδα. Η αντίστοιχη εκτιμώμενη περίοδος για την Πορτογαλία ήταν το μισό. Όμως η Πορτογαλία προχωρώντας σε ένα πρόγραμμα παροχών, προφανώς με την υποστήριξη της ΕΕ (αλλιώς πως θα ήταν δυνατό για μια χρεοαποικία του 130% Χρέος/ΑΕΠ;) κατάφερε να καλύψει ήδη το χαμένο έδαφος όσο αφορά την ανεργία. Να δούμε βέβαια έως πότε θα κρατηθεί στην πρίζα η μηχανική υποστήριξη και έως ποιο βαθμό θα πάει η ανάπτυξη της χρεο-αποικίας… Αν ακολουθηθεί το ίδιο και στην Ελλάδα προκειμένου να κλείσουν στόματα μπορούμε να εικάσουμε μια μείωση της ανεργίας μέσω συμβάσεων στο δημόσιο και ανάπτυξη με σουβλατζίδικα και rooms to let. Αν ας πούμε δημιουργηθούν 500,000 συμβάσεις στο ευρύτερο δημόσιο των €700 αυτό θα κόστιζε περίπου €5 δις. κατ’ετος. (την στιγμή που μιλάμε 7 Ιανουαρίου 2018 ο υπουργός Σταθάκης υπόσχεται μείωση ανεργίας στο 15% μέχρι το 2019. Ηδη υπάρχει πρόγραμμα του ΟΑΕΔ το οποίο προσφέρει επιχορήγηση από κράτος €360 για κάθε προσλαμβανόμενο για μισθούς από €586 κατώτατο. Αυτό εάν επεκταθεί σε ας πούμε 300,000 θέσεις θα είχε ένα κόστος €2-3 δις ετήσια και θα επέφερε αυτό το αποτέλεσμα. Το μέτρο αυτό θα μπορούσε να ονομαστεί «Πρόσλαβε έναν πάρε τον δεύτερο τσάμπα» δεδομένου ότι το κράτος μπορεί να καλύπτει και το μισό του μισθού). Να σημειωθεί ότι το 33% των εργαζόμενων με μερική ή σταθερή απασχόληση λαμβάνουν κάτω από €600 ενώ περίπου το μισό των προσληφθέντων το 2017 είναι μερικής απασχόλησης.

Μια τέτοιου είδους μείωση της ανεργία θα μπορούσε να γίνει εύκολα με ένα λαό απελπισμένο και εθισμένο στην εργασία στο Δημόσιο για να πουληθεί το success story ενώ οι υπόλοιποι που θέλουν ή μπορούν περισσότερα να φεύγουν στο εξωτερικό (π.χ. στη Γερμανία που επιζητά απεγνωσμένα και εισάγει εργάτες και καταναλωτές προς υποστήριξη του συσσωρευμένου κεφαλαίου εντός της επικράτειάς της). Βέβαια ακόμα και σε αυτή τη περίπτωση που κάποια χώρα λειτουργεί άνετα με χρέος/ΑΕΠ 130% και επιτόκιο 2% μέσα στην ΕΕ (αντί με χρέος 60% όπως προέβλεπε η συνθήκη του Μααστριχτ και ας πούμε επιτόκιο 4%) γιατί έπρεπε να μπει η Ελλάδα σε όλη αυτή την περιπέτεια αφού τόσο ήταν το χρέος της το 2010? Για να γίνει μια χώρα για λιγότερους μετά και το ξενιτεμό των μορφωμένων (δηλαδή downsized που λένε και στις επιχειρήσεις) και συνεπώς μικρότερο βαρύδι για την ΕΕ;

Κάποιοι “φίλοι απ’τα παλιά” και κάποιές ακόμα δουλίτσες που πρεπιε να τελειώσουν πριν φύγει η Τρόικα….

Παρά την απουσία λοιπόν χρηματοοικονομικών δεδομένων που να συνάδουν προς την μείωση των αποδόσεων του χρέους, κάποιος αγοράζει Ελληνικά ομόλογα. Ποιος όμως μπορεί να είναι αυτός και γιατί;

Στις 18 Δεκέμβριου 2018, ο διευθύνων σύμβουλος της Deutsche Bank John Cryan, επισκέφθηκε τον πρωθυπουργό της Ελλάδας Τσίπρα στην Αθήνα. Ο Τσίπρας τουίταρε το εξής επικό για τη συνάντηση:

Η Deutsche Bank συγκαταλέγεται μεταξύ των συντονιστών για την ανταλλαγή ομολόγων που αναφέραμε παραπάνω μαζί με τις BNP Paribas, Citigroup Global Markets Limited, Goldman Sachs, HSBC Bank plc και Merrill Lynch International. Βλέπετε κανένα γνωστό όνομα εδώ; Μερικές από αυτές τις τράπεζες κατείχαν Ελληνικό χρέος το 2010, όταν ξέσπασε η κρίση. Οι γερμανικές και γαλλικές τράπεζες ελέγχαν σχεδόν το ήμισυ του χρέους, σύμφωνα με τις BIS και Reuters (αν και μεγάλο μέρος της Γαλλικής έκθεσης ήταν μέσω των θυγατρικών τους στην Ελλάδα όπως η Εμπορική και η Γενική που υπήρχαν τότε). Το Γ’ τρίμηνο του 2010, οι γερμανικές τράπεζες είχαν δάνεια προς στην Ελλάδα ύψους €19,3 δισ. στα βιβλία τους. Τον Μάρτιο του 2011, οι συνολικές δεσμεύσεις του ομίλου της Deutsche Bank στην Ελλάδα όμως είχαν μειωθεί στα μόλις € 1,6 δισ. ………. (Πηγή: Ramifications of debt restructuring on the euro area – The example of Germany’s exposure to Greece, EU Parliament, Directorate General For Internal Policies, June 2011). Αν έχετε δει την ταινία “Margin Call” αυτή είναι η στιγμή που τα μεγάλα κεφάλια ξυπνούν και συνειδητοποιούν ότι η μουσική έχει σταματήσει και πρέπει να ξεφορτώσουν χαρτιά. Τότε αναρωτιούνται αν θα μπορούσαν να πουλήσουν στους συναδέλφους σε άλλες τράπεζες για να σώσουν το κορμί τους και αν το κάναν τότε πώς θα μπορούσαν να τους ξαναδούν μια μέρα; Λοιπόν, φαίνεται ότι μπορούν … Ποιος θα μπορούσε να αγοράσει Ελληνικά ομόλογα λοιπόν; Αν κάποιος ξέρει, ενημερώστε μας παρακαλώ (εκτός από αυτά που αναφέραμε παραπάνω που μεταφέρθηκαν από Πορτογαλία). Ή μήπως μπορεί να μην είναι δυνατό να μάθουμε επειδή τα ομόλογα μέσω της ανταλλαγής αυτής έγιναν μεγάλα πακέτα τα οποία μπορούν να διαπραγματευτούνε με ανωνυμία στα darkpools (εξωχρηματιστηριακά συναλλακτήρια για ανώνυμες αγοραπωλησίες τίτλων); Μήπως έγιναν για αυτό το λόγο; Αν ναι, τότε μήπως μπορεί κάποιος να ακολουθήσει τη πορεία του χρήματος, δηλαδή ποιος θα μπορούσε να ωφεληθεί από αυτή την ιστορία και να κάνει υποθέσεις για το ποιος αγόρασε; Ηδη έχουν εμφανιστεί ειδήσεις περί fund που μετακινήθηκαν από την Πορτογαλία (το άλλο success story) στην Ελλάδα όταν οι αποδόσεις εκεί έπεσαν. Καλό είναι να μάθουμε ποιοι είναι όλοι αυτοί και τι ξέρουν.

Οι ξένες τράπεζες, οι «φίλοι απ’τα παλιά», οι οποίοι πιθανότατα είναι πολύ καλοί γνώστες των Ελληνικών προβλημάτων εδώ και καιρό, συντονίσανε τη διανομή των νεοεκδοθέντων ομολόγων σε μεγάλα διεθνή κεφάλαια που αντιπροσωπεύουν το 60% των αγοραστών. Οι Ελληνικές τράπεζες δηλαδή η Alpha Bank, Eurobank, Εθνική Τράπεζα και Τράπεζα Πειραιώς ήταν συνδιαχειριστές της έκδοσης για τους εγχώριους αγοραστές οι οποίοι κατά κύριο λόγο είναι…. οι Ελληνικές τράπεζες … (!!) 🙂 Το αυξημένο κουπόνι φυσικά είναι ένα οικονομικό όφελος για αυτές τις τράπεζες . Και μάλλον θα εισέπραξαν και τη αμοιβή για αυτή τη διαμεσολάβηση. Δεν είναι και άσχημα, δε νομίζετε, για να μεταφέρει κάποιος χαρτιά από τη μία του τσέπη στην άλλη;

 Κόκκινα Δάνεια και Πλειστηριασμοί

 Μετά την επιτυχή περαίωση της ανταλλαγής των ομολόγων, ο Πρωθυπουργός ζήτησε δημοσίως από τις Ελληνικές τράπεζες, αυτές δηλαδή που εισέπραξαν τα οφέλη της ανταλλαγής, να προχωρήσουν γρήγορα με τους πλειστηριασμός ακινήτων που σχετίζονται με κόκκινα δάνεια, γιατί αυτό συγκαταλέγεται στις υποχρεώσεις του προγράμματος (δηλ. είναι προαπαιτούμενο) αλλά θα οδηγήσει και στη “διάσωση” των τραπεζών μέσω της εξυγίανσης των ισολογισμών τους και την άντληση κεφαλαίων που θα μπορέσουν να διοχετευθούν στην οικονομία. Τι ωραία! Σε αντίθετη περίπτωση οι φήμες που διοχετεύονται υποβολιμαία είναι ότι θα πρέπει οι τράπεζες να ανακεφαλαιωθούν ή να εξυγιανθούν με κούρεμα των καταθέσεων τους, αυτή και μόνο η τελευταία απειλή μπορεί να συνετίσει τυχόν επίδοξους «επαναστάτες». Η αλήθεια είναι ωστόσο ότι αυτές οι τράπεζες έχουν μερικούς πολύ μεγάλους ξένους μετόχους που ζημιώθηκαν, ενδεχομένως αδίκως, με τις προηγούμενες ανακεφαλαιοποιήσεις και μάλλον θα προσπαθούν να αποφύγουν να ξαναβάλουν το χέρι στη τσέπη. Υποτίθεται ότι αυτοί που πιέζουν για αυτές τις ανακεφαλαιοποιήσεις και το ξεκαθάρισμα των κόκκινων δανείων είναι η ΕΚΤ, ή το ΔΝΤ ή κάποιος άλλος. Ωστόσο, ανάλογες πιέσεις προς την Ιταλία τόσο όσο αφορά ανακεφαλαιοποιήσεις αλλά και μη εξυπηρετούμενα δάνεια έγειρε αντιδράσεις από τους εκεί πολιτικούς και φαίνεται ότι κάμφθηκαν, που τέτοια τύχη για την Ελλάδα.

Υπάρχουν μεταξύ 80-110 δισεκατομμύρια ευρώ σε μη εξυπηρετούμενων δανείων τα οποία στην πραγματικότητα αποτελούν και την πλειοψηφία των τραπεζικών δανείων …. Δεν είναι περίεργο το εύρος του φαινομένου ή αντιπροσωπευτικό της κρίσης στην Ελλάδα? Δεν μπορεί οι περισσότεροι δανειολήπτες να είναι προβληματικοί, μάλλον στραβά αρμενίζουμε. Και αν κάποιοι χαρακτηρίζονται στρατηγικοί κακοπληρωτές γιατί αντί να πληρώνουν το δάνειό τους προτιμούν να αγοράζουν φαγητό για την οικογένειά τους ή θέρμανση ή να μορφώνουν τα παιδιά τους τότε ίσως κάπου να έχουμε λάθος στους ορισμούς. Έχει αναφερθεί ότι πρέπει αυτά τα κόκκινα δάνεια να μειωθούν κατά 40 δισεκατομμύρια ευρώ (σε τιμές πριν από την κρίση) σύμφωνα με αναφορές της ΕΚΤ. Αυτό εκτιμάται ότι  θα μπορούσε να περιλαμβάνει κατασχέσεις για 10.000 ιδιοκτησίες. Για να αποφευχθούν οι κοινωνικές αναταραχές και αντιδράσεις υπάρχει νομική προστασία κατά των πλειστηριασμών πρώτης κατοικίας για τιμές ακινήτων μέχρι € 180.000 για εργένηδες και έως € 280.000 για οικογένειες. Αυτό δεν καλύπτει τα ακίνητα που χρησιμοποιούνται ως εξασφάλιση για επιχειρηματικά δάνεια. Αυτά θα πρέπει να είναι αρκετά, λαμβάνοντας υπόψη τον εκτεταμένο τομέα των μικρών επιχειρήσεων στην Ελλάδα καθώς και την καταστροφή που προκλήθηκε από την ύφεση και το πρόγραμμα «διάσωσης». Ακόμη όμως και αυτοί οι περιορισμοί της πρώτης κατοικίας λήγουν το 2019.

Εν τω μεταξύ, από τις αρχές του 2018, τα ακίνητα μπορούν να πωληθούν σε fund-κοράκια –εισπρακτικές εταιρίες. Εξ ου ακούγεται μάλλον και ότι τα fund επιστρέφουν στην Ελλάδα … Οι αξίες αυτών των ιδιοκτησιών είναι κατά πάσα βεβαιότητα πολύ χαμηλότερες από ό, τι πριν από την κρίση και θα πωλούνται σε ένα κλάσμα της ονομαστικής αξίας των δανείων σύμφωνα και με την παγκόσμια πρακτική, πιθανώς πολύ λιγότερο από το 50% (τα καταναλωτικά δάνεια που αποτελούν τα χαμηλότερης ποιότητας μη εξυπηρετούμενα δάνεια λόγω μη ύπαρξης εξασφαλίσεων πωλούνται στο 3% της αξίας τους, ακόμη και τα δάνεια για επιχειρήσεις έχουν πωληθεί για λιγότερο από 10% από την Τράπεζα Αττικής). Σε πρόσφατη δημοπρασία ακίνητων της Τράπεζας Πειραιώς (Δεκέμβριος 2017), η οποία πρέπει να αφορούσε χρέη άνω των € 500.000, κατά την ισχύουσα νομοθεσία, πωλήθηκαν 26 ακίνητα με μέση τιμή € 146.000. Με δεδομένο ότι δεν δίδονται περισσότερα στοιχεία για τα δάνεια που αφορούσε (αν κάποιος ξέρει κάτι σχετικά θα ήταν χρήσιμο) θα μπορούσε να υποτεθεί ότι η δημοπρασία κατέληξε σε ξεπούλημα όσο-όσο ή τα ακίνητα ήταν κάτω από το όριο της πρώτης κατοικίας ή τα δάνεια δεν ήταν επαρκώς εξασφαλισμένα. Επίσης να σημειώσουμε ότι εκτός από τα υποθηκευμένα ακίνητα των κόκκινων δανείων πλειστηριασμοί θα γίνουν και για οφειλές προς το δημόσιο όπου δεν ισχύει και η προστασία της πρώτης κατοικίας. Περίπου 100 δις είναι οι οφειλές στο δημόσιο και άγνωστο πόσα ακίνητα θα βγουν σε πλειστηριασμό έτσι. Επίσης άγνωστο αλλά ενδιαφέρον τι συμβαίνει αν ο ιδιοκτήτης του ακίνητου χρωστάει και φόρους και το δάνειο… .

Προσπαθούμε όμως να καταλάβουμε ποιο είναι το όφελος από τέτοιες δημοπρασίες αυτή τη στιγμή κάτω από αυτές τις συνθήκες αν ο σκοπός είναι η άντληση σημαντικών κονδυλίων. Από την άλλη είναι μάλλον σίγουρη ευκαιρίας για τα fund-κοράκια. Αυτά τα ακίνητα θα μπορούσαν να διαβιβαστούν σε μια κακή τράπεζα (bad bank) και το δάνειο να εξοφληθεί στο μέλλον ( όπως συμβαίνει και με το ελληνικό χρέος- που έχει παγώσει κάπου και, κατά τα λεγόμενα, θα εξοφληθεί κάποτε, μετά από 40 χρόνια …). Εάν υπάρχουν στρατηγικοί κακοπληρωτές ή έχει γίνει κακή διαχείριση, θα πρέπει αυτές οι περιπτώσεις να αντιμετωπιστούν δικαστικά ή με κάποιο άλλο τρόπο (για να αποτραπούν και οι ανησυχίες περί ηθικού κινδύνου-moral hazard). Θα μπορούσαμε εδώ να εντάξουμε περιπτώσεις όπως εκείνες που αφορούσαν δανειοδοτήσεις της Τράπεζα Πειραιώς προς τα στελέχη της, τα οποία βρέθηκαν πρόσφατα στο επίκεντρο έρευνας από την Τράπεζα της Ελλάδος και διαπιστώθηκε παράκαμψη των κανονισμών κατά τη χορήγηση και τη μεταβίβαση δανείων αυτών σε τρίτη εταιρία σε χαμηλότερη τιμή. Εάν κάποιος δανειολήπτης διατηρεί χρήματα σε υπεράκτιους λογαριασμούς (offshore) και είναι στρατηγικός κακοπληρωτής γιατί να μην επικεντρωθούν κατευθείαν σε αυτούς τους offshore λογαριασμούς; Οι πλειστηριασμοί στο κατώτατο σημείο της αγοράς είναι ακριβώς αυτό που δεν έγινε στις ΗΠΑ έτσι ώστε να μην προκληθεί περαιτέρω πτώση στην αγορά ακινήτων. Τελικά εάν η οικονομία αρχίσει να αναπτύσσεται αυτές οι τιμές των ακινήτων θα επανακάμψουν τα επόμενα 10-20 χρόνια και ίσως και τα δάνεια να αποπληρωθούν. Και αν ακόμα τα δάνεια δεν αποπληρωθούν οι αξίες των πλειστηριαζόμενων ακινήτων θα είναι υψηλότερες (το ίδιο επιχείρημα μπορεί να ισχύει και για τις αποκρατικοποιήσεις).

Ο Έλληνας πρωθυπουργός βέβαια μιλώντας για επικέντρωση σε μεγάλους δανειστές που είναι σκόπιμα κακοπληρωτές και όχι στον μικρό δανειολήπτη προσπαθεί να μειώσει τους φόβους και να διατηρήσει ένα κοινωνικά ευαίσθητο πρόσωπο στα πλαίσια και της υποτιθέμενης πολιτικής του ιδεολογίας. Όμως εάν υπάρχουν τόσοι πολλοί μεγάλοι στρατηγικοί κακοπληρωτές γιατί δεν έχουν ακόμα αντιμετωπιστεί; Βέβαια ακόμη και αν υπάρχουν καλές προθέσεις να διευθετηθούν κάποιες περιπτώσεις μεγάλων οφειλών από επιχειρηματικά δάνεια μπορεί να είναι δύσκολο να αποπληρωθούν. Κάποιοι κλάδοι της οικονομίας ενδέχεται να έχουν καταρρεύσει (π.χ. οι πωλήσεις αυτοκινήτων είναι στο 1/3 σε σχέση με τα υψηλά της αγοράς). Ακόμα και εάν συντρέχουν δυνατότητες εξυγίανσης μπορεί οι τράπεζες να μην έχουν τις ικανότητες ή να μη μπορούν να διαθέσουν το ανάλογο προσωπικό. Αλλά αν ο Πρωθυπουργός ήθελε οι τράπεζες να κάνουν κάτι, δεν θα μπορούσε να τις υποχρεώσει πριν προσφέρει αυτά τα νέα ομόλογα;

Ιδιωτικοποιήσεις και μεταρρυθμίσεις

Εκτός από τα μη εξυπηρετούμενα δάνεια, υπάρχουν και άλλα θέματα που θα πρέπει να τελειώσουν μέχρι το πέρας του προγράμματος “διάσωσης”, όπως μερικές ιδιωτικοποιήσεις…. Βασικά οτιδήποτε μπορούσε να πωληθεί έχει ήδη φύγει. Υπάρχει ακόμα μερικές αξιόλογες περιπτώσεις (πχ Εγνατία, ΔΕΗ), αλλά απ’ότι φαίνεται οι υπόλοιπες αποτελούν μη κερδοφόρες εταιρίες που ίσως να μην μπορούν και να λειτουργήσουν με ιδιωτικοοικονομικά κριτήρια. Αν μη τι άλλο η μεταβίβασή τους στο ΤΑΙΠΕΔ θα χρησιμεύσει στο ξελάφρωμα του κρατικού ισολογισμού από το σχετικό χρέος και άρα μπορεί να είναι ένα ακόμα τερτίπι. Οι ιδιωτικοποιήσεις μέχρι στιγμής απέφεραν λιγότερα από 6 δισ. Ευρώ και πιθανότατα δεν θα ξεπεράσουν τα € 10 δις έως το τέλος. Το ποσό αυτό απέχει πολύ από το αρχικά αναφερθέν των € 50 δισ. αλλά υπολείπεται απελπιστικά και του Ελληνικού χρέους. Δηλαδή μια τρύπα στο νερό. Τι μπορεί να περιμένει κανείς από ξεπουλήματα όσο-όσο σε συνθήκες ανέχειας και ανάγκης, όπως πολλοί προειδοποίησαν πολύ καιρό πριν. ¨Όταν κανένας θέλει να πουλήσει το σπίτι του για να πιάσει μια καλή τιμή θα κοιτάξει τουλάχιστον να το ασπρίσει, δεν θα το δώσει αχούρι και κακολογημένο όπως έχει γίνει με διάφορες επιχειρήσεις του Δημοσίου. Ίσως όμως αυτός να ήταν και ο σκοπός. Επομένως, αν υπάρχει κάποιο όφελος από τις ιδιωτικοποιήσεις (για την οικονομία και την κοινωνία) θα πρέπει να είναι στο ότι έχει αφαιρεθεί μαζί με τις επιχειρήσεις κάποια εξουσία από εκείνους τους ανεπαρκείς άρχοντες που χρεοκοπήσαν τη χώρα και ίσως λυμαίνονταν και αυτές τις επιχειρήσεις και τις επιβάρυναν με ζημιές. Το ερώτημα όμως είναι αν οι διάδοχοί τους θα τις λειτουργήσουν προς όφελος του κοινωνικού συνόλου όσο αφορά τις υπηρεσίες ή τα κέρδη και συνεπώς τη φορολογία, τις θέσεις εργασίας και την ποιότητα ζωής.

Εκτός των ιδιωτικοποιήσεων υπάρχουν ακόμα και κάποιες μεταρρυθμίσεις να γίνουν (όπως η απελευθέρωση κάποιων αγορών ή οι περιορισμοί εργατικών δικαιωμάτων) αλλά μετά από την τεράστια αποτυχία των μεταρρυθμίσεων να αναζωογονήσουν την οικονομία (παρά τις όποιες δικαιολογίες που προσπαθούν να αρθρωθούν) δεν πρέπει να απασχολούν σοβαρά το ευρύτερο σύνολο εκτός φυσικά από όσους κερδίζουν ή χάνουν από αυτές και από την ανακατανομή μιας μικρότερης πίτας την οποία προκαλούν….

Το τρομακτικό Grexit – αλλά για ποιον;

Αν όλη αυτή τη κατάσταση με το πώς εξελίχτηκε το δήθεν «πρόγραμμα διάσωσης» ακούγεται άσχημη, τότε γιατί η Ελλάδα δεν προχωρεί σε ένα Grexit, όπως κάποιοι επιθυμούν και ακόμη και κάποιοι άλλοι ίσως να προτείναν με αντάλλαγμα τη διαγραφή χρεών; Grexit!…. Και μόνο η λέξη δημιουργεί φόβο και πανικό…, πόσο μάλλον τον εκνευρισμό για τους διάφορους διαφωτιστές τους Ευρωμονόδρομου (ΤΙΝΑ). Το ερώτημα του ποιος φοβάται το Grexit και γιατί, έχει ερωτηθεί και απαντηθεί πολλές φορές και με πολλούς τρόπους ανάλογα με τα κίνητρα του ομιλητή. Στο τέλος θυμίζει κάτι από ένα θεατρικό έργο, το «Ποιος φοβάται τη Βιρτζίνια Γουλφ», το οποίο διαπραγματεύεται τις σχέσεις ενός ζευγαριού σε ένα αποτυχημένο γάμο. Περιστρέφεται γύρω από διάφορες αιτίες που μπορεί να φταίνε αλλά τελικά μάλλον προσπαθούν να αποφύγουν το ότι ο γάμος είναι αποτυχημένος και σε λάθος βάσεις από την αρχή. Η Ελληνική κοινή γνώμη τόλμησε να αψηφήσει ή να διακινδυνεύσει το Grexit καταψηφίζοντας τα μνημονιακά μέτρα με το δημοψήφισμα του 2015, αν και κάποιοι σπεύδουν να ερμηνεύσουν το περιεχόμενο της πράξης αυτής κατά το δοκούν. Αυτοί που εναντιώνονταν στο ΟΧΙ όμως είχαν κάνει το λάθος να φορτίσουν το εκλογικό σώμα, προκειμένου ενδεχομένως να το προκαταλάβουν, αφήνοντας να υπονοηθεί ότι το ΟΧΙ θα σήμαινε Grexit και ο κόσμος δεν φαίνεται να τρομοκρατήθηκε…

Βέβαια ένα διαζύγιο έχει και συναισθηματικές πτυχές. Το Ελληνικό κοινό καθώς και μεγάλο μέρος του κατεστημένου είναι προσκολλημένο στη Δύση.  Αυτή όμως η σχέση είναι δεδομένη πολιτιστικά και πολιτικά μέσω π.χ. του ΝΑΤΟ. Δεν πρέπει αυτό να συγχέεται με τα μέτρα λύσης ενός οικονομικού προβλήματος στα πλαίσια μιας τεχνικοοικονομικής προσέγγισης χωρίς περιττούς συναισθηματισμούς. Τώρα εάν κάποιοι υπονοούν ότι το Grexit μπορεί να επιφέρει κινδύνους πρόκλησης σύρραξης ή οικονομικό πόλεμο αυτό μάλλον είναι υπερβολικό με βάση τόσο τη συμμετοχή στο ΝΑΤΟ και αφετέρου γιατί μιλάμε πρωταρχικά για συναινετική έξοδο. Ωστόσο, με βάση τις δημοσκοπήσεις, ακόμη και αν οι Έλληνες έχουν πολύ χαμηλή εμπιστοσύνη στην ΕΕ και τους Έλληνες πολιτικούς, έχουν ελαφρώς μεγαλύτερη εμπιστοσύνη στο Ευρώ (αν και το τελευταίο ποσοστό έχει μειωθεί κατά πολύ και πλέον μετά βίας πρέπει να υπερβαίνει το 50%). Ποιος ξέρει γιατί, ίσως ο κόσμος να έχει μια καλή ιδέα για το πώς θα γίνει ανάκαμψη μέσα στο σκληρό και ακριβό Ευρώ ή απλώς δεν εμπιστεύεται τους Έλληνες πολιτικούς να δημιουργήσουν κάποιο αξιόπιστο νόμισμα με συναλλακτική αξία. Ωστόσο, αυτό δεν έχει σημασία αν δεν μπορεί κανείς να έχει στη κατοχή του το νόμισμα… δηλαδή εάν είναι φτωχός οπότε καταλήγουμε σε κοινωνική αντιπαλότητα μεταξύ των εχόντων και των μη εχόντων.

Επίσης υπάρχουν οικονομικές πτυχές. Το Grexit θα μπορούσε να κοστίσει πολύ, πιθανότατα μια βραχύβια υποτίμηση και μείωση του ΑΕΠ, αλλά η Ελληνική οικονομία έχει ήδη βιώσει το μεγαλύτερο μέρος της μείωσης του ΑΕΠ και η αποκαλούμενη εσωτερική υποτίμηση των μισθών και των τιμών είναι σε πλήρη εξέλιξη χωρίς όμως να έχει οδηγήσει και σε ανάκαμψη. Βλέπετε η κατάσταση είναι τώρα πολύ πιο διαφορετική από εκείνη πριν από επτά χρόνια που προδιαγραφόταν μια υποτίμηση 30% η οποία ήδη έχει γίνει. Μια έξοδος θα κοστίσει επίσης πολύ στην ΕΕ, μερικοί λένε ότι το κόστος θα υπερέβαινε το 1 τρισεκατομμύριο ευρώ, αλλά μάλλον η ΕΕ το έχει ήδη λάβει υπόψη και έχει θωρακιστεί για αυτή τη προοπτική. Εξάλλου, αν νοιάζονταν, θα μπορούσε να κάνει κάτι να το αποτρέψει και σαν σκέψη στο επίπεδο του κόσμου (…) αλλά εν τέλει οι συνέπειες αυτές δεν είναι πρόβλημα της Ελλάδας ούτως ή άλλως.

Το Ευρωπαϊκό όνειρο που προδόθηκε

Ωστόσο, ένα Grexit θα δημιουργούσε ένα οικονομικό και πολιτικό κενό. Θα απαιτούσε την αναδιαμόρφωση της οικονομίας με αύξηση της εγχώριας παραγωγής και απομάκρυνση από το παρασιτισμό του παρελθόντος. Αυτό όμως μπορεί να είναι δύσκολο να γίνει γρήγορα. Ωστόσο, αν γίνει και πρέπει να γίνει, αφού η Ελληνική βιομηχανική παραγωγή δεν υπερβαίνει τώρα το 10% του ΑΕΠ και είναι πολύ πιο κάτω από οποιοδήποτε υγιές επίπεδο ακόμα και τον μέσο όρο της ΕΕ, μπορεί να είναι επιζήμια για την υπάρχουσα κατανομή των δυνάμεων στην οικονομία. Θα ανοίξει το κουτί της Πανδώρας για την επιχειρηματική ελίτ που στην Ελλάδα καλύπτει κυρίως νεόπλουτους (αφού οι περισσότεροι είναι 1ης ή 2ης γενιάς) ολιγάρχες που δραστηριοποιούνται σε τομείς χαμηλής προστιθέμενης αξίας ή με σταθερά και προβλέψιμα έσοδα (βλέπετε δεν υπάρχει ούτε καν σημαντικό private equity ή venture capital στην Ελλάδα που να επενδύει σε νέες επιχειρήσεις) αλλά και το νεποτικό πολιτικό κατεστημένο και το περιβάλλον του. Αυτό το κατεστημένο είναι συνηθισμένο να λειτουργεί σε μια οικονομία εισαγωγών και τις υπηρεσιών και να τροφοδοτείται από τη δημόσια χρηματοδότηση. Ισως και να έχει και σημαντικές επιχειρηματικές σχέσεις με την ΕΕ και άλλες εξαρτήσεις. Για το λόγο αυτό έχει ειπωθεί ότι παρόλο που υπήρχε περιθώριο αποφυγής των μνημονιακών παροραμάτων, οι πολιτικοί δεν προσπάθησαν να το πράξουν, αφού όπως αφήνεται να εννοηθεί, προτιμούσαν να αποφύγουν το πολιτικό κόστος από τα όποια μη δημοφιλή μέτρα ή ενδεχομένως να μην παραγκωνιστούν (στοιχεία σχετικά με τα γεγονότα της εποχής αυτής και την πορεία προς την υπαγωγή στα μνημόνια υπάρχουν στο βιβλίο του 2015 του έγκυρου Έλληνα δημοσιογράφου Μιχάλη Ιγνατίου «Τρόικα-ο δρόμος προς την καταστροφή», αλλά και διαφόρων εμπλεκομένων πολιτικών).

Κάτω από την Τρόικα, το πολιτικό κατεστημένο παρέμεινε χρήσιμο ως προς την εφαρμογή των αποφάσεων σε τοπικό επίπεδο (και για αυτό μάλιστα υπάρχουν και οι σχετικά σκληροί χαρακτηρισμοί ως προς αυτό που παραπέμπουν στο παρελθόν). Ωστόσο, ένα από τα καθιερωμένα κόμματα του διπολικού συστήματος διακυβέρνησης δεν απέφυγε τελικά τη διάλυση και έπρεπε να ανασυντεθεί ένας αντικαταστάτης σχεδόν από το μηδέν με μία επίπονη διαδικασία. Αυτό είναι το κόμμα που αυτή τη στιγμή κυβερνά και απολαμβάνει την εμπιστοσύνη της ΕΕ εκτελώντας υπάκουα και αποτελεσματικά τις περισσότερες από τις οδυνηρές αποφάσεις της. Αλλά και η ΕΕ έκανε πολλά λάθη κατά την εφαρμογή του προγράμματος ή δεν είχε την δυνατότητα να εμπλακεί αποτελεσματικά ή είχε άλλες προτεραιότητες, όπως π.χ. δεν προχώρησε σε κούρεμα τους χρέους στα πρώτα στάδια της κρίσης, όταν θα ήταν πιο αποτελεσματικό. Αντί αυτού έριξε χρήματα για να υποστηρίξει μια κατάσταση που δεν ήταν βιώσιμη, δηλαδή ουσιαστικά σπατάλησε τα χρήματα αυτά, εκτός και αν αυτό έγινε για να διασωθούν κάποιες τράπεζες όπως λέγεται. Και υπήρχαν και άλλοι παράμετροι. Ο Βαρουφάκης στο βιβλίο του “Ανίκητοι Ηττημένοι” μιλάει για “διπλούς πράκτορες” μέσα στην κυβέρνηση και την ομάδα διαπραγματεύσεών του την ίδια στιγμή που υποτίθεται ότι είχε εντολή να κοντραριστεί με το Ευρωπαϊκό κατεστημένο.

Προφανώς μια μετωπική σύγκρουση και ένα Grexit θα είχαν οδηγήσει στην εθνικοποίηση των τραπεζών και μαζί την εθνικοποίηση των δανείων προς την ελληνική ελίτ. Θα είχε προκαλέσει ζημίες στην ΕΚΤ και σε άλλους διεθνείς οργανισμούς. Θα επιβάρυνε επίσης μάλλον σημαντικά τις Ελληνικές επιχειρήσεις που έχουν δάνεια σε ευρώ καθώς και τις επιχειρηματικές σχέσεις. Εταιρίες που είχαν λαμβάνειν από προγράμματα και επενδυτικά σχέδια της ΕΕ. Ποιος ξέρει επίσης πώς θα επηρεάζονταν και οι λογαριασμοί υπεράκτιων λογαριασμών offshore (μεγάλο μέρος των οποίων ελέγχονται απευθείας από την ΕΕ (Λουξεμβούργο) ή έμμεσα (Καραϊβική)). Υπάρχουν περίπου 120 δισ. Ευρώ τοποθετημένα από Έλληνες σε υπεράκτιους λογαριασμούς (offshore) σύμφωνα με τις αποκαλύψεις των WikiLeaks (Paradise Papers). Δεν είναι όλα προϊόν φοροδιαφυγής βέβαια. Ορισμένα πρέπει να έχουν προκύψει από παράνομες δραστηριότητες όπως σε κάθε χώρα (ναρκωτικά κλπ). Αν θεωρήσουμε ως κανονικό επίπεδο υπεράκτιου πλούτου το μέσο όρο της ΕΕ δηλ. 13% του ΑΕΠ τότε αυτό σημαίνει ότι περίπου 80-90 δισεκατομμύρια ευρώ αποτελούν μια ιδιαιτερότητα της Ελλάδας. Φανταστείτε αν το κεφάλαιο αυτό είχε επενδυθεί ξανά στη χώρα ή δεν είχε φύγει ποτέ. Αντιπροσωπεύει περίπου το 45% του τρέχοντος ΑΕΠ και σχεδόν το έλλειμα σε επενδύσεις σύμφωνα με την έρευνα της PwC.

Παρόλη την επίπονη και μακρά συζήτηση για τη φοροδιαφυγή και τη διαφθορά στην Ελλάδα και παρότι έχει εκσυγχρονισθεί και εντατικοποιηθεί ο μηχανισμός είσπραξης φόρων δεν έχει αντιμετωπιστεί πραγματικά ο υπεράκτιος πλούτος. Η τρόικα φαίνεται ότι έχει παρατήσει το θέμα, πόσο μάλλον οι Ελληνικές αρχές. Δηλώνουν αδυναμία να το ερευνήσει. Πώς κι έτσι? Μήπως το Grexit θα συνέβαινε τη στιγμή που η ΕΕ επιχείρησε να παραβιάσει αυτούς τους offshore λογαριασμούς ή να τους φορολογήσει για να εξοφλήσει το χρέος; (τα offshore κεφάλαια των Ελλήνων ανέρχονται στο 35% του χρέους της Ελλάδας …). Θα μπορούσε να στοιχηματίσει κανείς ότι σε αυτή την περίπτωση το Ελληνικό κατεστημένο θα ξεσηκώνονταν κρούοντας τα τύμπανα της επανάστασης και της εθνικής υπερηφάνειας και θα κήρυσσε τον αγώνα της ανεξαρτησίας! Ας μην παραβλέπουμε από την άλλη και τις πιθανές αντιδράσεις των τραπεζιτών σε αυτούς τους offshore προορισμούς (ή των τελικών κυριών τους). Μια καλοστημένη επικερδής δραστηριότητα θα κλονιζόταν ανεπανόρθωτα. Από την άλλη το Ευρώ πιθανώς προσφέρει για όλους αυτούς ένα επίπεδο ασφάλειας από την άποψη δυνατότητας κίνησης των κεφαλαίων, έτσι ένα Grexit είναι μια απειλή. Επιπλέον, το πρόγραμμα “διάσωσης” παρέχει ένα πέπλο κάλυψης και μοχλό για την επιβολή των διαφόρων “μεταρρυθμίσεων” κατά το δοκούν και στο όνομα του προγράμματος «σωτηρίας» που όμως αποδεικνύονται εκ των αποτελεσμάτων άχρηστες για την οικονομία … Πώς θα μπορούσε να συμβεί αυτό μέσω συνήθων δημοκρατικών διαδικασιών;

Μερικά πράγματα φαίνεται ότι απλά επαναλαμβάνονται στην Ελλάδα.  Μπορούμε να θυμηθούμε για αυτό και τις απόψεις του Paul Porter, του επικεφαλής της Οικονομικής Βοήθειας στην Ελλάδα για την διαχείριση του σχεδίου Μάρσαλ στην Ελλάδα μετά τον 2ο Παγκόσμιο Πόλεμο. Γράφει μεταξύ άλλων:

Φαίνεται τελικά ότι όλα αυτά, η κρίση, το «πρόγραμμα σωτηρίας» και τώρα η κίβδηλη επιτυχία και η προσπάθεια απεξάρτησης συνέβησαν επειδή η ΕΕ (δηλ. η μη-εκλεγμένη διοίκηση στις Βρυξέλλες) και οι Ευρωπαϊκές οικονομικές υπερδυνάμεις δεν ενδιαφέρονται και πολύ για την Ελλάδα ούτε ενδιαφέρθηκαν και πότε. Κάθε χώρα της ΕΕ φαίνεται να μοχθεί για τις δικές της προτεραιότητες, θα πείτε φυσικό δεν είναι; Η ΕΕ δεν είναι οι ΗΠΑ, η δομή είναι κατακερματισμένη και δεν υπάρχουν κεντρικοί μηχανισμοί, ακόμα κι αν γίνουν ποιος ξέρει πότε, κανείς δεν ξέρει αν θα δρούνε προς όφελος των πολλών αλλά ποιος ξέρει και αν αυτή η προσπάθεια θα μπορούσε να γίνει ειρηνικά. Αν ήταν αλλιώς, η ΕΕ θα είχε σπεύσει να αντιμετωπίσει το Ελληνικό πρόβλημα χρέους στην ρίζα του πολύ πιο πριν, χωρίς να παραβλέψει τα προβληματικά Ελληνικά στατιστικά στοιχεία κατά τη στιγμή της ένταξής στο Ευρώ και να επιτρέψει την συσσώρευση του χρέους από τους διάφορους επιτήδειους πού είτε δεν ήξεραν είτε σκόπιμα δημιούργησαν αυτό το επονείδιστο και μη βιώσιμο χρέος. Και οι δυο πράξεις είναι κολάσιμες. Αλλά και πάλι και να θέλαν να το σταματήσουν αυτό θα ζημίωνε τις εξαγωγές τους ή τις δικές τους παρατυπίες (δηλ. σκάνδαλα όπως οι δωροδοκίες της Siemens). Και ακόμα κι αν παρέμβαιναν, δεν θα μπορούσαν να αντικαταστήσουν το υπάρχον κατεστημένο. Θα ήταν πάρα πολύ δουλειά για να παρεμβληθούν και να αναλάβουν, ίσως ακόμα και αδύνατο ή παράνομο. Έτσι οι Ελληνικές ελίτ λειτουργούσαν για το δικό τους όφελος και για να επιβιώσουν. Και όντως το κατάφεραν. Και με αυτό μην μας παρεξηγείται για αντι-καθεστωτικούς ή αντι-ελίτ. Ενα είδος κατεστημένου είναι ίσως αναπόφευκτο να υπάρχει παντού. Το θέμα είναι ότι το σημερινό, αυτό που κυριάρχησε στην Ελλάδα τα τελευταία σαράντα χρόνια πάνω κάτω, έχει αποδειχθεί ανίκανο να εξυπηρετήσει αυτή τη στιγμή τόσο την Ελλάδα αλλά ακόμα και τον εαυτό του όπως μαρτυράται από τις αρκετές χρεοκοπίες εξάλλου. Το διεθνές οικονομικό και τεχνολογικό περιβάλλον έχει μεταβληθεί αλλά και η Ελλάδα έχει αλλάξει με την άνοδο του μορφωτικού επιπέδου. Αυτό το κατεστημένο απλά έμεινε όπως ήταν πριν, ένας αναχρονισμός.  Και εδώ μιλάμε κυρίως για την κρατικοδίαιτη πολιτική ελιτ και τα συναφή συμφέροντα που λυμαίνονται το Ελληνικό κράτος και την κεντρική διοίκηση από της ίδρυσής του συχνά σε συνεργασία με ξένους προστάτες.  Ίσως αυτό είναι το πεπρωμένο της Ελλάδας: πέντε πτωχεύσεις κατά τα τελευταία 200 χρόνια ανεξαρτησίας (1827, 1843, 1893, 1932, 2012 συν ένα καταστροφικό, ισοπεδωτικό Β ‘Παγκόσμιο Πόλεμο). Μπορεί ο καθένας να εξάγει τα δικά του συμπεράσματα. Και εάν κάποιος το αποδώσει στην αδυναμία των θεσμών (κατά τη θεωρία του Acemoglu) τότε κάποιος άλλος θα μπορεί να αντιπαραβάλλει την αδυναμία των ανθρώπων που ελέγχουν τους θεσμούς και την διοίκηση (κατά τον Πλάτωνα).

Όμως έτσι κι αλλιώς η Ελλάδα είναι τώρα πάλι εκεί που ξεκίνησε πριν από την είσοδο της στο Ευρώ ίσως και πριν την ένταξη στην ΕΕ, με μια καταστραμμένη οικονομία, πολύ λιγότερο περιθώρια και εργαλεία για να αναπτυχθεί και με το ίδιο αμαρτωλό και αναποτελεσματικό κατεστημένο στη διοίκηση.  Περίφημα!

Στην ίδια περίπτωση ίσως και να βρισκόταν βέβαια μετά από ένα Grexit εάν παρέμενε υπό το ίδιο κατεστημένο με τον έλεγχο του κράτους και την οικονομία ή με τις ίδιες ξένες εξαρτήσεις. Είναι μακρά η ιστορία της εξάρτησης ακόμα και χωρίς κοινό νόμισμα.  Πριν ακόμα την επανάσταση του 1821, το 1767 όταν ο Έλληνας έμπορος Σαράντος Παπαδόπουλος προσπάθησε να ιδρύσει σαπωνοποιία στο Ναβαρίνο και την Κορώνη ο Γάλλος πρόξενος τον εμπόδισε για να μην δημιουργηθεί ανταγωνισμός για της βιομηχανίες της Μασσαλίας και την Προβηγγίας και μάλιστα του πλήρωσε και 562 πιάστρα ως αποζημίωση ενώ το 1779 ο βαρόνος Ντε Τοτ συμβούλευε τη Γαλλική κυβέρνηση να συνεχίσει να παρεμποδίζει την δημιουργία βιομηχανιών στην Τουρκία (Tr Sotianovich Ο κατακτητής ορθόδοξος Βαλκάνιος έμπορος). Ο Καποδίστριας το 1819 διεκτραγωδεί την κατάσταση των Επτανήσων που είχαν περιέλθει εμφανισιακά σε ένα καθεστώς ανεξαρτησίας υπό των Αγγλων σε μια οικονομία ασφυκτιούσα που έρεπε προς τον μεταπρατισμό ενώ η πρότερη ισχυρή βιομηχανία και ναυτιλία έφθιναν υπό τους υψηλούς φόρους και την απουσία κεφαλαίων. Το Υπόμνημα περι της καταστάσεως των Ιονίων Νήσων προς το Αγγλικό Υπουργείο Εξωτερικών είναι διαφωτιστικό και επίκαιρο ίσως.  Γράφει μεταξύ άλλων:

Από την άλλη πρέπει να αναγνωρίσουμε ότι δεν εκλείπουν από την Ελλάδα και οι πρόθυμοι συνεργάτες ποτέ ξένων δυνάμεων, ως επιτόπου εισπράκτορες των φόρων των Οθωμανών ή μεσάζοντες. Εκτός από του Κοτζαμπάσηδες την περίοδο της Κατοχής είναι ενδιαφέρον να διαβάσει κανένας για του ολιγάρχες Καλικάντζαρους στην Σάμο οι οποίοι δεν δίστασαν να προστρέξουν στους Οθωμανούς για να διαφυλάξουν την κυριαρχία τους στο νησί εναντίων του κινήματος του Φιλικού Λογοθέτη. Εκτός από τον Paul Porter, τον απεσταλμένο των ΗΠΑ σε παρόμοιες επισημάνσεις ως προς την ανεπάρκεια της αστικής τάξης προβαίνει και η αντίθετη πολιτική πλευρά αποδίδοντας όμως αλλού τις αιτίες. Γράφει ο τέως Πρύτανης του ΕΜΠ, διακεκριμένος επιστήμονας και αριστερός πολιτικός Νίκος Κιτσίκης στον πρόλογο της ιστορικού βιβλίου “Η Βαρειά Βιομηχανία στην Ελλάδα” το οποίο εκδόθηκε το 1947 από τον οικονομολόγο Δημήτριο Μπάτση: «Η μεγάλη ευθύνη της άρχουσας τάξης στην Ελλάδα είναι ότι δεν έλυσε βασικά – και για την ανάπτυξη του ίδιου του κεφαλαίου της – κοινωνικά και οικονομικά ζητήματα και δεν κατόρθωσε να αντισταθεί σε τέτοιου είδους «προστασία» (εννοεί στη δράση των ξένων συμφερόντων), δε θέλησε δηλαδή παρακάμπτοντας τις αντιξοότητες ν ‘αναπτύξει τον αστικό μετασχηματισμό, ν ’αναπτύξει μια παραγωγική γερή οικονομία με μια πλατιά αγορά. Σε μας προτιμήθηκε ή «οδός της ήσσωνος αντιστάσεως» ο άνομος συμβιβασμός των εγχωρίων κερδοσκόπων προς τους ξένους χρηματοδότες και τους πολιτικούς του ιμπεριαλισμού σε βάρος του Ελληνικού λαού…. Το ξένο κεφάλαιο αναπτύσσει μονάχα τους κλάδους που δεν είναι εμπόδιο στους βασικούς σκοπούς για την τοποθέτηση και ανάπτυξή του….. «Η κυρίαρχη εκμεταλλεύτρια τάξη ήταν ένας εμπορικός υπηρέτης του ξένου κεφαλαίου ο υποτακτικός του μεσολαβητής» κατά τον Κ. Μπάτση» (να σημειωθεί ότι τόσο ο Κιτσίκης όσο και ο Μπάτσης ήταν αστοί. Ο Μπάτσης ήταν ένα αστός δικηγόρος και οικονομολόγος, γιός συντηρητικού στρατιωτικού και παντρεμένος με κόρη βιομηχάνου που εκτελέστηκε το 1952 μαζί με αριστερούς).

Όμως περισσότερο και από θέμα σκοπιμοτήτων ή αδυναμιών της αστικής τάξης να δημιουργήσει ανάπτυξη δυτικοευρωπαικής μορφής ίσως ήταν η ανυπαρξία της. Η αστική τάξη (η οποία σε άλλες χώρες ονομάζεται μέση τάξη ή μπουρζουαζία) ήταν αυτή που ανήλθε δυναμικά στο προσκήνιο στην Ευρώπη ώστε να διεκδικήσει ισότιμο ρόλο της στην κοινωνία και την οικονομία και ήταν αυτή που έφερε την βιομηχανική επανάσταση. Ήταν η τάξη του διαφωτισμού και των δημοκρατικών ιδεωδών της Γαλλικής επανάστασης αλλά και του Εμφύλιο της Μεγάλης Βρετανίας πιο πριν.  Στην Ελλάδα υποστηρίζεται από πολλούς ότι ποτέ δεν διαμορφώθηκε αυτή η τάξη στη σύντομη ιστορία του νεώτερου Ελληνικού κράτους. Η θέση αυτή έχει αναπτυχθεί και από τον εξαίρετο στοχαστή Παναγιώτη Κονδύλη. Θα μπορούσε να πει κάποιος ότι για αυτό δεν «γίναμε Ευρώπη» κατά ένα προσφιλές σύνθημα μεταξύ των πιο φιλοευρωπαίων (δηλαδή εννοούν την αντιγραφή ή συμμόρφωση με ένα συγκεκριμένο δυτικοευρωπαϊκό μοντέλο που να ίσως όμως να είναι ξένο και ως προς την κουλτούρα και τη κοινωνική δομής της Ελλάδας αλλά και εν τέλει να μην είναι και αναγκαίο να υιοθετηθεί).

Το πρόβλημα με την Ελληνική αστική τάξη, κατά την άποψή μου, είναι ότι δεν είναι ευθεία συγκρίσιμη ως προς το τι αντιπροσωπεύει με τις ανάλογες Ευρωπαϊκές. Η Ελληνική αστική τάξη θεωρείται λίγο ανώτερη από την μέση τάξη, σίγουρα όσο αφορά τους μικροαστούς και ίσως πιο κοντά στην αριστοκρατία (ή έτσι θέλει να νομίζει μια που δεν υπάρχει ουσιαστικά αριστοκρατία στην Ελλάδα). Ομως ο τρόπος βιοπορισμού ή πλουτισμού της Ελληνική αστικής τάξης προέρχεται όχι τόσο πολύ από τις καπιταλιστικές διεργασίες και τις δυνατότητες της αλλά από την νομή της κρατικής εξουσίας. Για αυτό άλλωστε κατά μεγάλο ποσοστό συνδέεται με την Αθήνα, όπου και η διοικητική μηχανή. Η πρόσβαση στην εξουσία δημιουργεί επιχειρηματικότητα, γενικά οι δυο τομείς είναι αλληλένδετοι. Δεδομένων αυτών είναι σχετικά ανούσιο να μιλάμε για ιδεολογίες ειδικά στις μέρες μας όταν οι ιδεολογίες έχουν ξεφτίσει και έχουν προδοθεί από τα κόμματα. Τα κόμματα φαίνεται απλά να εφαρμόζουν πολιτικές οι οποίες προορίζονται να ικανοποιήσουν δεδομένα στρώματα της κοινωνίας στα οποία έχει απήχηση και οι οποίοι μπορούν να αυτοπροσδιορίζονται ως δεξιοί ή αριστεροί χωρίς να το έχουν πολυσκεφτεί και πολύ, ίσως περισσότερο να βαρύνουν συναισθηματικές εξαρτήσεις από το ένα μοντέλο ή το άλλο. Αλλωστε και κατά το παρελθόν τα κόμματα αυτοπροσδιοριζόνταν με βάση τις τάξεις που αντιπροσώπευαν (π.χ. Αγροτικό Κόμμα) ή την μεγάλη δύναμη με την οποία ευθυγραμμιζόταν (π.χ. Γαλλικό, Αγγλικό, Γερμανικό, Ρωσικό κόμμα). Ισως κάτι τέτοιο να ήταν και πιο αντιπροσωπευτικό σήμερα (τουλάχιστον όσο αφορά φιλοευρωπαϊστές και μη).

Σε κάθε περίπτωση  όμως το διακύβευμα είναι η εξουσία και όχι το κεφάλαιο. Υπό αυτές τις συνθήκες είναι μικρή η ανάγκη για ένα πλαίσιο που να βοηθά στην δημιουργία ή διατήρηση του κεφαλαίου όπως στη Δύση. Δεν εννοούμε ότι αυτό είναι μειονέκτημα, απλά ένας άλλος τρόπος λειτουργίας της κοινωνίας.

Αλλά εν πάσει περιπτώση, η μη ύπαρξη αυτού του πλαισίου για την δημιουργία και διατήρηση του κεφαλαίου οδηγεί την ελίτ στην απομάκρυνση του από την χώρα. Ακόμα και όταν πήγε να δημιουργηθεί κάποια επιχειρηματική τάξη με διαφόρους τρόπους αυτή μπορούμε να πούμε ότι καταπιέστηκε και παραμερίστηκε από άλλα κοινωνικά στρώματα.

Επίλογος

Αν επιστρέψουμε στο τώρα, λαμβάνοντας υπόψη όλους τους περιορισμούς που επιβάλλει η εξάντληση της πιστοληπτικής ικανότητας, ίσως και η έστω και φαινομενική απεξάρτηση της Ελλάδας να είναι μια ειλικρινής και αποτελεσματική λύση από την ΕΕ (αντιστεκόμαστε σε συνωμοσιολογικές θεωρίες περί καταναγκασμού σε εξάρτηση). Μπορείτε να δώσετε σε κάποιον μια υπερχρεωμένη πιστωτική κάρτα ώστε να τον κάνετε να σκεφτεί πώς να διαχειριστεί την κατάστασή του μόνος; Κάτι τέτοιο θα στρέψει το φως στο Ελληνικό κατεστημένο το οποίο δεν θα μπορεί να κρύβεται πίσω από την Τρόικα πια. Θα αντιδράσει ή η Ελλάδα θα παραμείνει μια οικονομία ζόμπι που θα παραπατά, θα χαθεί σε με αναιμική ανάπτυξη και θα πορεύεται χωρίς σκοπό και προορισμό; Τι είδους ζωή θα είναι αυτή; Κάτι σαν τον τραγικό ήρωα του Τζάκ Νίκολσον “Στην φωλιά του κούκου”. Ένας επαναστάτης φασαριόζος τρόφιμος που μετατρέπεται σε άβουλο υποχείριο κάτι που από την μια μεριά είναι τραγικό αλλά από την άλλη, σίγουρα φαντάζει ως επιτυχία για την καθωσπρέπει, απαθή ή και διεστραμμένη διοίκηση. Ο Ελληνικός λαός δείχνει κάποιο επίπεδο απάθειας και παραίτησης μετά από τόσα χρόνια διαμαρτυρίας. Η συμμετοχή στις εκλογές είναι σε ιστορικά χαμηλά και το ίδιο είναι η αισιοδοξία και η εμπιστοσύνη στο σύστημα. Θα παραμείνει έτσι ή θα αντιδράσει; Σε κάθε περίπτωση δεν φαίνεται να έχουν τελειώσει τα προβλήματα. Ας πούμε δανειζόμενοι τον όρο από αλλού ότι το δήθεν “success story” της εξόδου παρέχει μια ανάπαυλα ή παρατείνει μια «παγωμένη σύγκρουση». Υπάρχουν βέβαια και οι γραφικοί αυτοί που φανατίζονται κομματικά και στις δύο πλευρές των πολιτικών απόψεων (του ευρύτερου διπόλου διακυβέρνησης) που προσβλέπουν ίσως στην νομή της εξουσίας και τα οφέλη που θα σημάνει ή απλά το κάνουν γιατί τους είναι δύσκολο να παραδεχτούν τα σφάλματά τους. Ανάλογα με το ποιον μιλάτε, ίσως βρείτε και μερικούς που λένε ότι τα πράγματα βελτιώνονται! Μερικοί έχουν επιβιώσει, μερικοί είναι κοντά σε κέντρα εξουσίας και κάποιοι βρίσκουν καλές ευκαιρίες μέσα στην καταστροφή, στην εκμετάλλευση της δυστυχίας και της απελπισίας και στην ανακατανομή μιας μικρότερης πίτας. Ίσως αυτό να θυμίζει κάτι από το παρελθόν. Μιλούν στον εαυτό τους, βαυκαλίζονται και αναπαράγουν την ηχώ τους. Ελπίζω να αποδειχθώ λάθος. Είναι ακόμα μια καλή αγορά, όπως είπε μία φορά κάποιος που είχε βρεθεί στο επίκεντρο της οικονομικής κρίσης του 2008 στην Νέα Υόρκη, αλλά απλά για λιγότερους… Όπως και η παγκοσμιοποίηση των λίγων, εκείνων που μπορούν να παράγουν οπουδήποτε, να πουλάν οπουδήποτε αλλά να φορολογούνται πουθενά εκτός ίσως από τους φορολογικούς παραδείσους … Ίσως και η μαζική μετανάστευση των νέων του brain Drain να προσφέρει αυτή την αποσυμφόρηση.

Αυτή δεν είναι η προοπτική στην οποία έλπιζε ο Ελληνικός λαός, ούτε πιθανότατα και καμιά χώρα της ΕΕ. Αυτό δεν ήταν το όνειρο που ονειρευόταν. Όμως τα όνειρα είναι πολυτέλεια τώρα. Τώρα είναι η ώρα για δράση για να βρεθεί μια λύση, ενώ οι φιλοσοφίες και οι αβρότητες μπορούν να εκτυλίσσονται σε κάποιες ομίλους συζητήσεων.

Κακόμοιρη Ελλάδα … Η όλη κατάσταση δεν φαίνεται καλή, τουλάχιστον αν ληφθεί υπόψη η γνώμη των πολλών. Αλλά στο πνεύμα της εορταστικής περιόδου, ας πιστέψουμε ότι ο Άγιος Βασίλης υπάρχει πραγματικά και το Ελληνικό σχέδιο «διάσωσης» είναι μια επιτυχία. Τα επόμενα δύο χρόνια θα είναι ενδιαφέροντα. Η ελληνική κυβέρνηση έχει κάποιο περιθώριο άνεσης το 2018, καθώς δεν υπάρχουν μεγάλες πληρωμές τοκοχρεολυσίων. Τα προβλήματα εμφανίζονται το 2019, με μια μεγάλη πληρωμή το καλοκαίρι, η οποία μοιάζει πιο δύσκολη, αν ληφθεί υπόψη και η υποτονική ανάπτυξη. Αλλά το 2019 είναι έτος εκλογών, αν όχι νωρίτερα. Αυτό δίνει πάντα μια ευκαιρία για μεγάλες κουβέντες … Και μετά από αυτό ακόμα περισσότερες δυσκολίες για να συνεχιστεί το άγος του χρέους, να πάρει μια παράταση μέχρι την επόμενη πληρωμή. Τα όποια περιθώρια ελιγμών εξαρτώνται επίσης από την αναδιάρθρωση ή μείωση (σχετικά δύσκολο το δεύτερο) που θα προσφερθεί όπως είπαμε μάλλον μέσα στο 2018. Αλλά τουλάχιστον τώρα η μπάλα βρίσκεται στο μέρος της Ελλάδας και στη διοίκησή της, όποια κι αν είναι αυτή. Με δεδομένο ότι η λαϊκή βούληση κατά το δημοψήφισμα του 2015 αντιστράφηκε είναι πλέον φανερό ότι δεν είναι μόνο το κοινό που αποφασίζει αλλά και κάποιοι άλλοι. Θα είναι λοιπόν ενδιαφέρον και καθοριστικό το πώς θα αντιδράσει αυτό το κατεστημένο, καθώς δεν υπάρχει πολύς χώρος για ελιγμούς αλλά και περιθώριο για σφάλματα. Ας περιμένουμε να δούμε.

——————————————————————————

Συντάχθηκε από τον Παναγιώτη Χατζηπλή, CFA, ACCA, MBA.

Το άρθρο αυτό βασίστηκε σε δημοσιευμένα στοιχεία και σε επεξεργασία τους από τον γράφοντα. Ειναι μέρος ευρύτηρης μελέτης της κρίσης του Ελληνικού χρέους και των προοπτικων της Ελληνικής οικονομίας. Το Transatlantic Business Forum δεν μπορεί να θεωρηθεί ότι συμμερίζεται τις απόψεις των άρθρων που φιλοξενεί.  Το κείμενο αυτό γράφτηκε στα Αγγλικά και μεταφράστηκε ή μεταφέρθηκε στα Ελληνικά (κατά το δυνατό καλύτερa αλλά όχι τέλεια) με παράλληλη προσθήκη κάποιων ιστορικών αναφορών. Το αρχικό κείμενο βρίσκεται εδώ στο Linkedin

Enfield-Neorion 8000: a Greek-British electric car, forty years ago. Can it be brought back to life?

Enfield-Neorion 8000 in Syros Island, Greece

More than forty years ago, long before Elon Musk and Tesla, there used to be a small electric car that was produced in a Greek island: The Enfield-Neorion 8000. Who would knew?

Many people surely won’t believe that Greece produced cars, let alone electric ones. But Greece was indeed producing cars in the near past, before Euro unification, that were mainly foreign designs assembled under license. The main such producers were ELBO (or ELVO, fka Steyr Daimler Puch – Hellas) with military and commercial vehicles , a company that still exists today, TEOKAR-Theocharakis that assembled Nissan models between 1980-1995, before the UK Sunderland factory was established and NAMCO that produced a very popular light commercial vehicle derived from Citroën 2CV called Pony (around 17,000 Ponys were built between 1972-1992 and the company is still active and trying to restart production if it gets state approval). There were also a few less well-known, smaller producers.

The Enfield-Neorion 8000 was developed in the early 1970’s by Enfield Automotive, a British company with history in production of rifles, motorcycles and boats (hence the canon in its logo).  The motivation behind its development was a competition set up by UK’s Electricity Council which Enfield won over Ford and Leyland designs (the latter was producing the popular Mini at that time). This prototype was then redesigned for commercial launch (the prototype Enfield 465 was a 2+2 seater with plastic body and sliding doors features that were not retained).  Probably the daft decision to launch must have been motivated by the oil crisis of the time.

Enfield was owned by the Greek shipping mogul John Goulandris. After production was proven too expensive to be carried out in England (due to salary raise demands amid an era of labor protests; by the way isn’t it strange how such demand happen when something ambitious is under way? same thing brought down the Pony production in Greece, can’t help draw parallels..). In any case, Goulandris decided to move production to the Greek island of Syros where he owned the Neorion shipyard (hence the Enfield-Neorion name). This move might not have been as crazy as it sounds to the unbeknown. Shipyards are a key heavy industry of Greece (yes there is some heavy industry in Greece, even less so today, and it’s got nothing to do with tourism, contrary to an unfortunate if not mischievous saying of populists politicians…). Syros also had a long industrial background. Greek shipyards of which there are a few, have built railcars, commercial vehicles and other machinery apart from ships. Shipyards are at the core of technological and industrial groups in other countries too, such as in Japan (Mitsubishi), China (CSSC) and Korea (Huyndai). Greek shipyards possess ample experience in welding and engineering and also significant work floor facilities; after all the Greek owned commercial fleet is among the largest globally and use them regularly.

A specialized car factory was set up with the equipment moved from England. Shipyard staff transferred there had to be trained while additional auto workmen were hired.  What the staff lacked in experience they made up by enthusiasm for what they were going to produce.

Production started in late 1973 and lasted until early 1976 when it was discontinued. During this period around 120 cars were produced. Almost half of them were purchased by the Electricity Council in England and the rest were sold around the world to various individuals that must have been quite eccentric for the time, more so than the initial Tesla owners. That is because the car had limited capabilities being strictly a city car and its price was 2.5 times that of a comparable sized vehicle such as the popular Mini (2,800 GB pounds). And off course environmental sensitivities should have been running much lower than today.

The car was made with aluminum panels for anti-corrosion protection and lighter weight (which eventually was not that small considering the humongous batteries of the time). It could carry two passengers at a maximum speed of 40mph (with only 8hp engine power which however was tested to cope with the challenging terrain of the Greek island). It had a range of 35-55 miles depending on driving conditions. It used components of other cars (brakes and suspension) to reduce development and production cost. It could be recharged at a typical household 220V power outlet.

The production was organized in a rather atypical setup for the time, utilizing, we may say, lean production techniques that were later introduced by the Japanese in the ‘80s, revolutionizing car manufacturing. In this setup there were six independent teams, each one producing a complete car. They used wooden molds, some presses and machine tools but mostly parts were handmade and assembled manually. Production in a way resembled that of a custom car and as a result it was slow and expensive. Probably it was a stepping stone until the company had large orders to move into a larger scale production. In any case by using the numbers produced during this time, one can estimate that on average it took a bit more than a month to produce one car.

Maybe the actual cycle was not that long considering the learning curve as well as some downtimes and parallel activities such as the production of a couple more prototypes. Somewhere it is mentioned that producing a car took a week. Still that is a lot, considering that it took just a couple hours for a Ford Model T, the line production champion, many years before or the typical lean production cycle of around 20 hours or so in the ‘80s. So it was not an efficient process by any means and resulted into loss making albeit unknown by how much. It is also not known whether that is due to the labor component, it shouldn’t have been that high, or the material one. Reportedly, components were expensive and their cost did rise during production, while there were also logistical problems as production was based at an island where materials were shipped from England through Greek customs and then transferred back to the Isle of Wight, for some reason, for battery mounting before being delivered to buyers…. So over all there were many inefficiencies that could have been avoided in another setting.

Apart from the typical 8000 version (produced in bright colors (white, orange, blue, yellow) a couple more versions were designed but didn’t go into production; the open top (Bicini), the buggy (Olympic Airways version; Olympic was owned by another Greek shipping mogul Onassis, at the time) and the van (Miner).

As only around 120 cars were produced those that exist today are extremely collectible. However it would be a pity to be treasured for that and not for the technological breakthrough they represented. If you are curious to see one, there are some in Greece at the Industrial Museum of the island of Syros as well as at the Hellenic Motor Museum in Athens and lately at the Hellenic Motorcycle Museum.

These cars were recently acquired from collectors after some interest in the car was ignited through a 2014 documentary “A TALE OF TWO ISLES” by Michalis Stavropoulos.

Indeed a very entertaining documentary. It would probably make a great movie too, one about visionary owners, passionate designers and employees, conflicting interests and challenging market conditions that were not ripe for the time. Indeed it was too far in front of its time; even Tesla some years ago was mired with doubt. And there are the usual conspiracy theories about the oil industry’s reaction.

John Goulandris allegedly believed that a car that was owned by Greeks, and designed by Greeks should also be produced in Greece. Romantic. And even if so, it was not even possible for the car to be driven in Greece… due to licensing obstacles by the Greek state.  How strange is that?  Bureaucracy is the easy excuse (“bureaucracy” is what you call when the establishment doesn’t want to do something and uses excuses to slow things down; on the other hand “corruption” is what you call when it wants to do something by all means…). A more realistic view however of Enfield’s General Manager was that the car had to be produced where it was sold and where the know-how and suppliers were located. There was some interest to move production to the US for example, when Ronald Reagan was the California governor and showed some interest in it. Three cars were actually sent to California for that (an idea was floated to be used by residents of the Santa Catalina island). Probably this option wouldn’t have gone far either judging from the fate of GM’s Electric Car.

Now the proposition:

How about bringing the Enfield-Neorion 8000 back to production?

My idea would be to use it primarily as rented car in the Greek islands or other such environments and in the cities (could be used by ride-sharing startups). The car could fit well and support the Greek tourist brand (same as the distinct image of NYC or London cabs) and offer low cost operation (hopefully) and easiness to service (both in terms of standardized know-how and access to spare parts). High speeds are not necessary in the islands, if not avoidable (50km/h is more than enough) and a 70 km range could give a couple of days of use without recharging. Off course a release for the Greek public could be possible too.  There is recently some nostalgia as well as discussion over ways to increase manufacturing in Greece and help the economy out of the debt crisis.

There are also some other advantageous market conditions. Environmental sensitivities are high now and subsidies are provided for electric cars. Countries such as France have announced their intention to move into all-electric cars by 2040 and research on electric cars is increasing. There are technological advancements in batteries (Tesla is working on bringing down cost) and there is even possibility for wireless charging even while moving.  There are also ongoing initiatives for sustainable development and energy sufficiency in small islands in Greece (so called Green Islands such as Tilos. There is also ample renewable energy in the islands (solar, wind, wave, geothermal, biomass and other).

I’d believe that the car wouldn’t need to change much. The existing design would suffice (even though some new designs have surfaced). I think that the original design is amongst the car’s strong points as it gives it a distinct character with simplicity and elegance, let alone that it is aerodynamic. Why change a good thing? Some additions in safety (such as airbags?) and comfort may be needed though.  But not many probably, as this would be a drag on energy consumption (ie air-conditioning). In the end of the day if we are talking about summer holidays or city traffic you just want to get from point A to point B quickly and park easily plus at low cost. It’s also much safer and comfortable for the majority of people compared to the scooters that are rented in the islands or even worse the unstable 4-wheel bikes. It is also the same size as other popular mini models (the Smart is probably smaller).

Improvements in batteries would also be useful if not necessary and by that, range and speed could be improved. There are actually already owners (collectors) that replace the heavy original lead acid batteries with lighter lithium ones. It is also possible to upgrade or replace the motors. Actually there is a car enthusiast and presenter in England (Johny Smith) that installed an 800 hp motor giving it a 140 mph (1-60 miles in less than 3 sec) albeit with serious reinforcements in moving parts, brakes and stabilizers to handle the torque (see Flux Capacitator ).

One wouldn’t advise something like that but what’s more astonishing, is that this particular dragster-type car can be driven legally in the UK! So there’s room for improvements…..On the other hand one could just install some software that would measure 100mph top speed and 250 miles range when wheels not moving something like the #Dieselgate case. Ok, that’s a joke and probably the #ElectricCar wouldn’t get away with it but you got the hint….

Some more production parameters: a lot of positive ones..

Infrastructure: Greece provides some interesting if not fortunate conundrum of favorable production components for this car:

  • Strong metal processing industry: existing aluminum production (in mining and processing) (for example ELVAL elval.gr , Alluminium of Greece www.alhellas.com (quite vibrant industry in aluminum panels as well) Greece also has ample know-how and capacity in the steel industry (for example HalyvoyrgikiViohalcoSidenorHelliniki Halyvourgia,Hellenic Steel (cold rolling) and others)
  • Existing battery production (such as Systems Sunlight S.A. systems-sunlight.com)
  • Idle car production (as mentioned above)
  • Modern infrastructure and logistics (modern highways, railways (soon to be completed) and ports to ship everywhere in the world and Europe highlighted by China’s investment in the Piraeus Port, a part of the Belt & Road initiative)
  • Part of the EU and of Eurozone (for good or for bad… ) so the car could be sold across Europe (if it manages to get the licenses…)

Workforce: Greece has ample and enthusiastic engineering talent:

  • Large number of Greek engineers work as auto designers and engineers in top European and American car manufacturers. Note for example that one of the senior Tesla engineers, Konstantinos Laskaris (Tesla’s Principal Motor Designer) was entirely educated in Greece
  • Workmanship (good supply in various industries such as metallurgical, shipyards, defense, shipyards, auto maintenance)
  • Low wages and a good labor framework for EU standards. Labor supply has increased as the debt crisis has reduced employment opportunities

Market/Use: Let’s start small here. Sure the car doesn’t’ have the amenities or performance that consumers are used to but as said it could be used in special occasions and certain niches:

  • Rented car in the Greek islands. Let’s assume that the rent-a-car fleet in Greek island is around 10,000 units and most of that could be claimed. The usual life of rented cars is 7-8 years or less.
  • Domestic car market: even if it has been decimated during the debt crisis to below 100,000 units per year or one third of its highs). However most of the cars are located in Athens which is a congested city. The Greek public has also turned to smaller and more economic cars because of the loss in purchasing power.
  • Other markets and niches outside Greece with the same characteristics could be export or co-location candidates as well.

Cost and Return: Now the difficult part. I can’t say what the production cost can be and neither the return… But if somebody is interested then it can be studied. I can see though that there’s significant room when it comes to retail price. Small electric cars (Nissan Leaf, BMW i3 sell for well over 30,000 Euro and are subsidized by as much as 25%). Probably one would aim for a much, much lower price to fit with the car’s modest design and at the same time spur demand in the recession stricken Greece.  Obviously it would be very difficult for one to compete with top of the range models of established manufacturers.

Let’s see some of the challenges:

  • Set up production: Apart from facilities and staff, one would have to find the molds or make new as well as select new components and suppliers (brakes, transmission, motor, batteries, suspension) or reproduce old ones (if possible). Also create procedures and train staff (some automation would be probably needed too).

 

  • Licensing: Greece is now part of the EU so vehicles have to abide with demanding EU regulations (which is actually a problem and the main reason blocking the return of the Pony model back to production). It’s quite unfortunate if this turns to be impossible to overcome as now local production in Greece is necessary to create jobs, add value and take the country out of recession with the ability to repay some of its debt.

By closing, as much as this might sound as a crazy idea, it is still a tempting one. Isn’t it? Imagine how much more unlikely or risky it was back then. One can’t help admire those people courage (although some might see it differently). Drawing some parallels and putting it into today’s era the story would have gone like this: the young entrepreneur gave up his established line of business to take a bet on this innovation that poses a major disruption in the market.  In a gutsy move and contrary to all odds has managed very quickly to put together a team of gifted engineers and motivated staff at a remote island location for this purpose. They are aiming for product launch within a year, something that would be an unlikely achievement on its own. Round A financing is secured through own funds. Once proof of concept is established this startup will definitely be the next unicorn with an estimated market in the billions of dollars globally. Current order book includes more than 100 orders from around the world.

But now we are not in the 70s and people may more easily throw money in some obscure startups and look at this car with disbelief.  And there are not so many Elon Musks’ around.  Still something like that can inspire people and offer a platform for research for universities and technical schools.  Let alone the environmental angle. At least, the writer can speak from his own experience as cars were the motivation to pursue mechanical engineering. And eventually this can provide much needed jobs in Greece (directly and indirectly) and if it is proven so, some profits for its owners too and the economy.

Who could be up for such a journey though?

 

By Pete Chatziplis, CFA, ACCA, MBA. The articles published here do not necessarily reflect the views of the Transatlantic Business Forum. The writer has no relation to the companies and persons mentioned here. Information is based on publicly available information and comments or correction are welcome.

 

Common fallacies about the Greek economy and business: how defamation affects investment / Πλάνες σχετικά με την Ελληνική Οικονομία: Μια δυσφήμηση που επηρεάζει αρνητικά τις επενδύσεις και πρέπει να σταματήσει


Greece has been in the news constantly over the last eight years due to its sovereign debt crisis and the subsequent recession that has decimated the economy. Most of the talk has been about the Greek economy’s prospects (40% of GPD lost since 2008 and is now at pre Euro levels), the sustainability of its government debt (175% of GDP) and the need for investment and growth that can put to work the 1 million unemployed Greeks (25% unemployment of which over 50% for youth) as well as reduce the brain drain (more than 400,000 have left since the beginning of the crisis, most of which highly educated).

Many that are trying to explain the causes behind the problems of the Greek economy are pointing out to labor and public administration deficiencies and even expand to cultural traits. There is actually a book where many of these articles have been collected (“Greeks: Corrupted, Lazy and Disobedient” by Thomas Tsakalakis, (in Greek) 2016 and “The Greek Crisis in the Media: Stereotyping in the International Press” by George Tzogopoulos, 2013).

You would expect with all this negative talk that nothing is working in Greece. However Greece ranks 86th in World Economic Forum competitiveness ranking (down from 81st). It has comparable rankings to the European and North American average when it comes to health, education, infrastructure and lags in institutions, business sophistication and innovation as well as in sectors affected by the economic crisis ie the macroeconomic environment and financial markets (truth is economy mainly depending on banks that are now facing liquidity problems).

On the other hand negative talk doesn’t offer a solution and often escalates into defamation, bigotry, defamation and stereotyping, no different to what you’d expect in a bar talk (ECOFIN president Dijsselbloem recently went as far as stating that Southern Europeans have spent their wealth on money and women (!!).

Even if one can ignore the demoralizing aspects of this it’s difficult to ignore how it hurts investment. Which reputable investors wants to get involved in such a situation and have to justify to its shareholders? It’s when this talk becomes criminal as it affects peoples’ lives and prospects of economic reversal. At the same time it distracts investors’ attention and costs them opportunities.

The purpose of this post is to examine the main argument behind this negative talk and discover how much is truth and how much pure fallacy. The posts will cover the arguments regarding Labor, Business Environment and overall Investment. Although it relates to Greece, the same analysis could apply in other economies.

The following fallacies will be examined:

  1. Laziness
  2. Labor problems
  3. High Labor Costs
  4. Low Productivity
  5. Tax evasion
  6. Shadow Economy
  7. Corruption
  8. Inefficiency, Bureaucracy
  9. Overall conclusion: Who’d want to invest?

A. Greek Fallacies and Foreign Investment: Labor Issues

  1. Greek Fallacies: Laziness
  • How can you measure laziness? Lazy is somebody that’s not working. Greeks work the most hours among OECD or EU countries; 42 per week on average. The typical workweek in Greece is 40 hours (8 hours daily for 5 day workweek) but probably the 42 number is based on aggregate data (which is one of the highest globally too).
  • It is also common for people to work two or more jobs and sometimes this additional work goes unreported so the number might even be higher (skip to the shadow economy fallacy regarding the economic aspect). Greeks also have less vacations days compared to other countries in the EU (four weeks of vacation compared to five in Austria). Now what they do while working is another question. It depends on the work they have to do (for that go to productivity fallacy)

  1. Greek fallacies: Labor/Union problems
  • The Greek labor framework is similar to that of other European countries (which are generally characterized by strong social aspects). This framework has been relaxed lately with the reforms that are taking place under the IMF restructuring program. This is captured by OECD metrics (Employment Protection Legislation Index), as well as the Labor Competitiveness Index of the World Economic Forum (2016). Greece’s ELP Index for full-time workers (2.4) is below both that of developed Western economies (i.e Germany 3) and similar to that for Emerging/Eastern Europe (ie Poland 2.4, Czech Republic 2.7)
  • Much of the low grading in the WEF Competitiveness analysis arise not from labor characteristics but by low productivity (this is due to low value added of output as discussed), as well as the quality of management (ie extend of reliance on professional management). The latter can be attributed to the large number of small or family businesses (discussed under shadow economy) and can certainly be rectified with training, the utilization of recent graduates and ultimately by the rationalization and concentration of some of the activity in larger companies (refer to the shadow economy fallacy regarding size of businesses).

  1. Greek Fallacies: High Labor Costs

Some might say that salaries in Greece are high. That depends on what you compare them too. Based on 2012 data Greece has one of the lowest salaries in the OECD. Since then wages in Greece have further decreased as a result of the crisis, GDP shrinking and spike in unemployment rates but also because of some regulatory action (decreasing the minimum wage, drop collective bargaining and other).

According to IMF, there’s not a room for further decreases in salaries or disposable income (this has been affected as well through higher taxation). The economy and the people well-being is already too stretched. Furthermore continuous decreases will result in a vicious cycle of contraction with continuously decreasing consumption. On the other hand existing salary levels already constitute an attractive cost point for greenfield investments especially when combined by the fact that Greeks work many hours and are increasingly well educated. And of course besides all that Greece provides a base within the EU.

  1. Greek Fallacies: Low productivity

To examine this fallacy we first have to define productivity. It’s quite unfortunate that productivity in public speech/common talk is related to how much work one gets done. However what the economists refer to in reality is probably a misnomer. In economic terms productivity represents the amount of goods and services produced in one hour of labor. This labor productivity is calculated as real gross domestic product (GDP) divided by total labor hours. That doesn’t say much. If you produce olive oil it doesn’t matter how fast you collect the crops, it’s about the selling price. If you produce gold watches or automobiles on the other hand you can allow yourself some breaks and still appear more productive, right?  To be fiar labor productivity should probably be measured in the engineering way: ie how much output is achieved per labor hour but to do that one has to know a lot more information so this is not realistic.

It is true that the (economic) labor productivity is low in Greece but why? That is because Greek GDP value added are low or working hours are too many.

  • Could it be that working hours are more because there’s less automation? It is probably not the case as most of the activity is in services that are not that much automated anywhere. It might be that there’s a lot of idle time then. If so, to the extent that this work (the GDP in the nominator) can be completed with less hours of work (coming to what the work is about) then by just reducing working hours the labor productivity would increase, isn’t it? Eureka! Question is whether employers would agree with reduced working hours but the same pay…
  • On the other hand, to raise the GDP and GDP per capita high-value output is needed (ie luxury/branded products, high tech etc). That’s a matter of planning and management decisions. High value added is related to branding (requires marketing expenditure) and technology (requires R&D expenditure) among others. And this cannot also be achieved overnight. Branding has worked quite well in tourism but Greece hasn’t done much to promote opportunities elsewhere. On the same time it lags in terms of R&D or manufacturing altogether. Greece can certainly increase R&D as it has a large number of PhDs and graduates (1,600 per year, similar to let’s say Israel), a lot of whom are forced to leave the country to work abroad. More than 400,000 Greeks have left Greece since the beginning of the crisis, most of them highly educated (a brain drain). A lot of them are also unemployed (20%) or underemployed. A tragedy and a waste of resources!

Some further points on that:

  • Know-how: Greece has not always been without manufacturing production. Between 1950-1975 manufacturing activity had increased exponentially and GDP at a 7% rate (it is widely accepted that manufacturing creates more value for an economy and better paid jobs than services. During this time Greece was producing electrical appliances, textiles, fast moving consumer goods even assembling automobiles! It’s since 1980 that manufacturing activity has stagnated and since 2005 dropped off the charts with many bankruptcies as well. Won’t expand on possible reasons for this or search for the culprits. In any case Greece still has significant manufacturing abilities in shipbuilding, defense sector, mining, metallurgy, energy generation, construction, pharmaceuticals, agribusiness/food processing).

  • R&D potential: Greek scientists are well respected and accomplished globally. According to Stamford’s Professor Ioannides (3% of global top researches is Greek, 85% of which live abroad). The Greek universities have respectable rankings according to the QS world university rankings six of them are among the world’s best. http://www.huffingtonpost.gr/2017/03/09/eidiseis-qs-koinwnia-paideia-panepisthmia_n_15259686.html. All these scientist could develop a global networks of distributed learning and R&D utilizing their local contacts as well.
  • Finally, a frequent argument that Greece has small size and can’t develop the necessary economies of scale for competitive advantage in manufacturing can be easily countered by pointing out to same size economies but most importantly to recent technological advances. The production of the future (Manufacturing 4.0) is not be same as that of the past (without long labor and capital intensive production lines). It will be automated and enable small batch production locally vs large production lines of the past. It is estimated that in the near future most of repetitive manual tasks will be taken over by robots with mainly highly educated employees working in factories; in the UK alone it has been estimated that 57% of manufacturing jobs will be eliminated.

 

B. Greek Fallacies and Foreign Investment: Business Issues

  1. Greek Fallacies: Tax evasion

There are multiple articles regarding Greeks’ alleged dislike for paying taxes and propensity to avoid them, as if that is a Greek only phenomenon (without expanding here on complex corporate transfer, transfer pricing, tax havens etc etc). Let’s see in any case how much of the tax evasion issue is reality and how much a myth:

  • Greece’s total tax income represent 33% of GDP which is similar to the OECD average. Therefore it appears that there’s no abnormality (differences may exist on whether taxes are direct or indirect). However some might say that tax-evasion arises from not declared income (for that you’d have to jump to the shadow economy fallacy)
  • Currently Greece has probably among the highest tax rates in the EU and even outside that (Corporate rate 29%, Individual up to 42%, VAT 23%/13%, real estate 15% see table). Especially during the crisis, tax income has increased significantly to cover inflexible budgetary uses. This gets us to the other reason regarding the difficulty in collecting taxes: deposit drain, GDP shrinking and eventually fatigue and resistance ie. what the Laffer Curve illustrates (the more the tax rates increase the higher the propensity to avoid and for the tax revenue to decrease)

Greek Tax Framework (highlights)

  1. Greek fallacies: Shadow Economy

Shadow economies exist in all countries. In Greece it is estimated at 24% of GDP; it is high but is actually not the highest in the EU or OECD (the respective averages are 19.7% and 17.6% respectively). As a comparison the US has a rather low number of 7% (probably the lowest globally) and on the other end Russia over 40%. The shadow economy results in uncollected taxes (referred to as tax-evasion).

  • There are certain factors contributing to the creation of shadow activity such as fragmented business landscape as well as large number of transactions carried out in cash (hotels & restaurants, retails, transport). The latter has been reduced since the introduction of capital controls with more Greeks now using digital money.
  • On the other hand Greece has an amazingly high number of self-employed professionals (gig economy, services, lawyers, accountants, consultants and other) as well as a higher proportion of small companies. Almost 35% of Greek labor force is self-employed compared to 7% in the US. On the other hand 58% of companies in Greece are very small (up to 9 employees) while the respective figure in the EU is 29%. It’s generally, difficult to collect taxes from these two sectors. The logistics are just incredible; it may not pay in terms of a cost/benefit analysis considering compliance and supervision expenses. That’s the same everywhere. Small companies are crucial irrespective as they generate a large number of jobs. On the other end in other countries there enough large companies that, to the extent that they don’t use creative tax practices, can provide the funds necessary to run the governments (33% of companies are large in the EU (over 250 employees) compared to only 13% in Greece). Apart from that large companies can also invest in R&D and product and people development and move the needle for the whole economy and society the way that smaller companies can’t as they are usually barely surviving.
  1. Greek Fallacies: Corruption deters Investment

Corruption in Greece: that’s a big topic that has been overly discussed, and the most often excuse for inactivity when it comes to investments (along with bureaucracy). Let’s see however how much of that is exaggeration and how corruption affects investment.

Corruption is measured by the Corruption Perceptions Index (CPI) that is published by the Transparency International. The index ranges from 0 to 100. According to this:

  • Greece has a CPI of 44 in 2017. It has ranged between 36-46 over the last five years
  • Greece has better ranking in terms of corruption (CPI) compared to China (40), Mexico, Vietnam (33), Philippines (35), Peru (35), Bangladesh (26) etc. However these countries attract a higher level of Foreign Direct Investment (FDI) (see Table based on 2015 data). So at first sight the argument that corruption matters in investment doesn’t hold.
  • Taking it a step further by running a regression analysis between CPI values and FDI in various countries the result come back indicating that there’s no real correlation. In case that you are aware of any other analytical data that support it, please let me know.

Some further thoughts:

  • Corruption is illegal, let’s not be misunderstood: USS’s FCPA guidelines have resulted in heavy fines to companies that use briberies to conduct business (for example Siemens and ongoing investigations for Novartis, Petrobras). However outside the moral question of legality, Bill Gates, in his $38 billion Gates Foundation 2014 annual letter, said that “corruption isn’t nearly the barrier to development that most people think it isbut kickbacks and bribes are an inefficiency that amounts to a tax on aid”.
  • Talking is branding: Even if corruption is not a deterrent for investment discussing about it creates a negative image for the Greek economy and eventually a vicious cycle and a self-fulfilling prophecy. Who want to be associated with corrupted practices? Therefore when coming to these issues the press should be very careful.
  • Discussing corruption without proof might be irresponsible: the public often overreacts in corruption rumors and this can even lead to unrest, violence and hysteria (for example in cases that affect public health). Even if a system is “rigged” is it responsible to shake people’s trust in it without trying to correct it? Wouldn’t one be opening the Pandora’s Box by promoting mistrust?
  • Defaming: how fair is it to draw conclusions over an entire population based on certain incidents? At best this would be considered stereotyping in the US and is unfair to say the least. It is what the Association fallacy in reasoning describes: when guilt or merit can be attributed to somebody based on its relation to a particular group. It may appeal to emotion or prejudice. There are two types of this fallacy:
    • Guild by association: John is a con artist. John has black hair. Therefore, all people with black hair are con artists
    • Honor by association: country X has higher GDP compared to Country Y. Therefore, John who is a citizen of Country X is superior to Mark, a citizen of Country Y
  • The definition of corruption and the public’s attitude towards it could also vary from one country to the other and this can involve cultural aspects too (we could refer to the work of Weber, Hofstede etc). For example individualistic cultures rely on written laws while collectivist on societal norms. When certain actions are not in accordance with written laws then this is corruption or criminal as per the individualistic cultures, however it might not appear as in a collectivist culture if it is in accordance with unwritten norms that for any reason are not reflected in the law. It’s a rather iconoclastic point of view but you may think about it.
  • The Corruption issue – a case of double standards?: finally, while there’s a lot of talk about corruption, scandals, inefficiencies in Greece. At the same time there are many large scandals in the news that do not result in a long-lasting negative image; often these negative news fade away quickly or bushed off as extraordinary incidents (isn’t this some type of double-standards?). For example:
    • Volkswagen dieselgate ($15bn fine)
    • Siemens bribery scandal ($1.6 billion fine)
    • Deutsche Bank (MBS contracts ($7.2 billion SEC fine)
    • Wall Street banks (as part of their role in the 2008 crisis (total fines estimated at $160 billion)

Does this mean that all the system in Germany or US is corrupted as the association fallacy in Greece’s case would imply?

  1. Greek Fallacies: Inefficiency, Bureaucracy deters Investment

Outside corruption another issue of grave importance and a frequent excuse for abstaining from investment in Greece are shortcomings in public administration, legislation and the legal system such as inefficiency and bureaucracy. These factors can be captured by the Index of Economic Freedom (EFI) that is published by The Heritage Foundation. Taking it a step further one could also look at the all-encompassing Global Competiveness Index (GCI) that is published by the World Economic Forum. The latter covers all aspects of competitiveness of the economy (12 parameters that involve labor, infrastructure, institutions and innovation aspects)

Running again a regression analysis between Foreign Direct Investment (FDI-World Bank) vs the EFI and GCI one could see whether there’s a connection between the two.

This analysis comes back again indicating no significant/visible correlation! If somebody thinks different or if I am missing something I would be interested to know. Therefore the discussion of whether efficiencies affect investment is open to debate; one can’t decide other by looking on a case by case basis.

However I wouldn’t disqualify these indicators completely. If there’s one that appears to be more helpful in linking/predicting investment levels this should be the GCI. Just by observing the data in the Table with all the rankings and using empirical judgement it seems, at least to me, that high levels of FDI appear in countries that offer:

  • Convenience; ie favorable tax or legal regime: for example Ireland, Honk Kong, Switzerland, Luxembourg, Cyprus, Malta
  • Development/size: such as G7 and other Western EU, BRIC, Australia
  • Emerging Economies and/or Low Labor Cost and/or Resources: such as Mexico, Central/Eastern Europe(Czech Republic, Poland, Hungary), Asia (Vietnam, S. Korea, Indonesia, Turkey, Thailand, Singapore), large S. American (Colombia, Argentina, Chile), resource rich African (Nigeria, S. Africa)
  • Capabilities/know-how in a particular area (let’s say startups in California even if not the cheaper location)

Any other observations/opinions are welcome.

FDI vs GCI, EFI and CPI in selected countries (2015 and 1990-2015)

Source: Transparency International (CPI), The Heritage Foundation (EFI), World Economic Forum (GCI), World Bank (FDI)

The questions is whether Greece offers any of these features that attract investment. The answer is that it does or it may do as it will be covered in the next part.

 

C. Greek Fallacies and Foreign Investment

  1. Greek Fallacies: Who’d want to invest there

There are various reasons that may be given for not investing in Greece. How much of that is true (not much based on the preceding analysis) and how much simply just an excuse (for not investing). The latter is respected when the investor is not familiar with the country or with the industry or doesn’t have the resources to analyze and manage or the funds. The purpose of this is to reduce the instance that this refusal is a matter of disinformation or apprehension as other people may be abstaining (herd mentality). In case that you are convinced about the fallacies that exists as well as the opportunities then the remaining purpose is to highlight investment areas. Some facts regarding who is investing in Greece:

  • FIDI amounted to $1.7 billion in 2014 according to World Bank and 39.5 billion between 1990-2015; Top investors are from European countries (Germany, France, UK and Netherlands) ie western economies. Geopolitics and distance may be a factor for European investment compared to the US that is not a major investor. Lately China is being investing heavily too as Greece through the Piraeus port is a critical part in the One Belt One Road initiative.

  • Investment has fallen of the cliff lately, obviously due to the crisis and its consequences in business climate, economy, consumption etc
  • There is luck of financing: the Greek banks are facing liquidity problems and operate under capital controls so they are giving loans sparingly. There are no other financing options (other from probably EU subsidies). The use of Private Equity or Venture Capital domestically is very low, if any, compared to western economies. Some foreign Private Equity funds have been quite active though.

Indicatively notable foreign investments in Greece over the recent period include:

  • Blackstone (Lamda) $40million
  • Oaktree (Ikos Resorts, $280m)
  • KKR-Pillarstone ($1.2 billion of NPL portfolio)
  • Cosco (OLP- Piraeus Port) $1.7 billion
  • Fraport (regional airports) ($1.1billion)
  • Deutsche Telecom (Hellenic Telecom- OTE, $5.5 billion)
  • PSP Investments- Canadian Pension Fund (Athens airport, $1.7 billion)
  • John Paulson (shareholdings in Alpha Bank, Piraeus bank)
  • Wilbur Ross (shareholding in Eurobank)
  • Fairfax/Prem Watsa (Shareholdings in Eurolife, Eurobank)
  • Olayan group (Costa Navarino, $150m)
  • Jermyn, Dogus, Kuwait funds (Astir Palace Hotel Complex, $440 million)
  • Dogus, Temes (Hilton Athens, $190 million)
  • Italian Railways (Greek Railways/Trainose) $50mllion)
  • Thassos Grand Resort (Bulgarian investor $28million)
  • Kassiopi Corfu Resort (NCH Capital (NY), $83million)

 

As indicated, investment is strong where there is a strong/proven case (ie tourism), strategic issues (ie logistics and Cosco) or fundamentals (telecom, airports). Apart from this the country needs, and in my opinion can support, investment in other value added sectors where the young more educated generation can be employed without having to move abroad.

SUGGESTED AREAS FOR INVESTMENT IN GREECE

In my personal view investment in Greece can involve:

I. Established FDI target areas:

  • Tourism/Real Estate: large number of hotels houses at low prices that can be used for tourism purposes or even investment (such as trophy investment or new developments such as the Hellinikon project). Greece is a top 20 tourist destination. There are also new forms of tourism that can be developed that will expand the tourist season and target audience such as City Break tourism, food tourism (wine and other), experiential/alternative tourism.
  • Infrastructure & Logistics: Greece can be a hub for transporting to Europe (China’s COSCO acquired the Piraeus port). The route from the East to Western Europe through the Suez Canal and Greece is faster by four days compared to following the Atlantic route. Furthermore the infrastructure of highways, railway, airports are being modernized (to be completed by 2017-18). The Piraeus port is part of China’s One Belt One Road initiative.

  • Financial Services: large international investors (Paulson, Wilbur Ross, Fairfax) have invested in the Greek banking sector. Use of fintech applications are quite limited but expanding especially as the market is trying to find ways to operate around the capital controls imposed on use of cash and fund transfers. The Private Equity industry is also negligible and could be a source of financing while realizing significant returns in a not contested dealmaking space.

II. Established market sectors:

  • Energy: there’s activity in conventional energy resources (a gas pipeline (TAP connecting Azerbaijani gas fields through Turkey to Italy) is under construction and others are under discussion (East Med), there’s offshore gas and oil exploration as well). Renewable energy accounts for 18% of energy consumption and has great potential although activity has come to a stall lately. The electricity market is being liberalized too.

  • Agribusiness/food sector: the Mediterranean cuisine is increasing in popularity. There’s potential for exports; at the same time domestic consumption can absorb much of production as a large part of food products is imported. Furthermore there’s room for automation and intensification of production.

  • Healthcare and Medical Tourism: there’s spare capacity in private sector hospitals as well as great human capital. Capacity can be utilized in medical tourism as well (IVF, dental, physiotherapy/spa among others). This is a service that hasn’t been developed yet. There are 6,000 doctors of Greek origin in the US only and many in Europe that could act as ambassadors. At least 18,000 Greek doctors have found work abroad since the beginning of the economic crisis.

  • Pharmaceutical & Personal Care: the Greek pharmaceuticals sector (generics) possess significant capacity and knowhow. There’s potential in the generics sector where use is limited (18% market share compared to 37% in Germany, according to OECD). There’s also potential in natural products taking advantage of the traditional healing methods (the birthplace of Hippocrates after all) as well as of pharmaceutical R&D that could absorb the large numbers of graduates

III. Emerging/Developing Industries and Promising FDI Targets:

  • R&D and technology/manufacturing: as discussed there’s a large number of Greek PhDs in Greece and abroad and a large number of them are among the top researches. EBRD and the Greek state are sponsoring research programs to keep these scientists at home. At the same time salaries are low compared to other EU countries. Why not develop manufacturing facilities? As seen the modern production of tomorrow will not require large scale production or large labor force. Greece would not have to go through the adjustment phase but rather jump into the new high value added automated future right away. Note that large investment can now take advantage of fast track application procedures that have been lately put in place by the Greek state. Production could cover a wide array of products from fast moving consumer goods to household goods and high tech products as Greece is importing much of these goods not to mention that could also be used as an export base to the EU or other countries.

  • Business Process Outsourcing: there are already companies taking advantage of the highly educated young workforce in Greece as well as of lower salaries by outsourcing IT work or other BPO services to Greece
  • Arts, culture and education: there’s a lot to say about cultural activities and education in Greece. Classical tourism hasn’t even been developed to the extend it could. Arts like filmmaking, apart from shooting revenues from can also create revenues indirectly through promoting the country for tourism or business activities (see such effect in New York City from the huge filming industry there).

There may be more areas but I’m personally not very familiar/able to support the case but I’m open to research.

In any case it is imperative to use advisors that are familiar with the investment environment and can navigate. Becoming making presumption based on investors’ own business environment, inconveniences from differences in legal system or culture or inability to tame bureaucracy can’t be a reason for failure. It’s just an excuse for those that are not prepared well. The difference between success and failure, between generating return or losing money depends on having a knowledgeable advisor to navigate through troubles.  And in the end there are no shortcuts. If you don’t want to invest in advice and research you’ll have to live with the consequences…..

By Pete Chatziplis, CFA, ACCA, MBA. The articles published here do not necessarily reflect the views of the Transatlantic Business Forum.



 

Απόδοση στα Ελληνικά του ανωτέρω αρθρου (κατά ένα μεγάλο ποσοστό το περιεχόμενο είναι το ίδιο με κάποιες διαφοροποιήσεις) 

Πλάνες σχετικά με την Ελληνική Οικονομία: Μια δυσφήμηση που επηρεάζει αρνητικά τις επενδύσεις και πρέπει να σταματήσει

Η Ελλάδα είναι συνεχώς στην διεθνή ειδησεογραφία τα τελευταία χρόνια λόγω της κρίσης του χρέους και της συνεπακόλουθης ύφεσης που έχει αποδεκατίσει την οικονομία και την κοινωνία. Tο 40% του ΑΕΠ έχει χαθεί από το 2008 και τώρα βρίσκεται σε επίπεδα προ Ευρώ, το δημόσιο χρέος, παρά τις τόσες προσπάθειες έχει εξακοντιστεί στο 175% του ΑΕΠ και το ΔΝΤ αμφιβάλλει για τη βιωσιμότητά του, οι επενδύσεις έχουν κατακρημνιστεί. Σύμφωνα με μελέτες, €100 δις χρειάζονται για να έρθει επιτέλους η ανάπτυξη και να αποροφηθούν το 1 εκατομμύριο άνεργοι Έλληνες (ποσοστό ανεργίας 25%, εκ των οποίων πάνω από 50% για τη νεολαία) και να μην μεταναστεύει ο κόσμος (πάνω από 400.000 έχουν φύγει) για να μη μιλήσουμε για τα ποσοστά φτώχιας.  Εν τω μεταξύ οι μαθητευόμενοι μάγοι της Τρόικας και των διαφόρων κυβερνήσεων συνεχίζουν να κατακρίνουν και να νομοθετούν χωρίς αποτέλεσμα. Να σε κάψω Γιάννη να σ’αλείψω λάδι…

Θα περίμενε λοιπόν κάποιος που δεν έχει επαφή με την Ελλάδα και ακούει όλη αυτή την καταστροφολογία ότι τίποτα δεν λειτουργεί. Ωστόσο, η Ελλάδα κατατάσσεται στην 86η θέση στην λίστα ανταγωνιστικότητας του Παγκόσμιου Οικονομικού Φόρουμ (World Economic Forum) το 2017 (πέφτοντας από την 81η το 2016) σε σύνολο 137 χωρών που αξιολογήθηκαν και 193 διεθνώς.  Έχει συγκρίσιμες βαθμολογίες με τον μέσο όρο της Ευρώπης και της Βόρειας Αμερικής όσον αφορά την υγεία, την εκπαίδευση, τις υποδομές και υστερεί σε θεσμούς, επιχειρηματικές πρακτικές και καινοτομία καθώς και σε τομείς που πλήττονται από την οικονομική κρίση, όπως το μακροοικονομικό περιβάλλον και τις χρηματοπιστωτικές αγορές. Δηλαδή η κατάταξη θα ήταν πολύ καλύτερη άμα υπήρχε ρευστότητα στην οικονομία!! Κάτι που επαφίεται σε άλλους..

Η αρνητική δημοσιότητα για την Ελλάδα όμως συνεχίζεται και επικεντρώνεται στην αναποτελεσματικότητα, τη διαφθορά τη γραφειοκρατία, τα εργατικά θέματα, τη νομοθεσία, τη φοροδιαφυγή και εν τέλει την Ελληνική νοοτροπία. Ως απόδειξη έχουν γραφτεί και βιβλία με τα άρθρα που έχουν συλλεχθεί από τον διεθνή τύπο («Έλληνες: Διεφθαρμένοι, Τεμπέληδες και Απείθαρχοι: Στερεότυπα του Βρετανικού τύπου για τους Έλληνες στα Χρόνια της Κρίσης» Θωμάς Τσακαλάκης, 2016 και «Η Ελληνική Κρίση στα Μέσα Ενημέρωσης: Στερεότυπα στον Διεθνή Τύπο» (The Greek Crisis in the Media: Stereotyping in the International Press), Γιώργος Τζογόπουλους 2013). Πολλές φορές τα άρθρα αυτά είναι άδικα, υποτιμητικά, υπερβολικά, ίσως κατευθυνόμενα και εν τέλει καταστρεπτικά. Είναι απορίας άξιο πως οι πρωτοπόροι της πολιτικής ορθότητας (political correctness) στη Δύση οι οποίοι πλέον δεν μπορούν ούτε ανέκδοτο να πούνε για εθνότητες χωρίς να στοχοποιηθούν ως ρατσιστές, ανερυθρίαστα λένε τόσα αρνητικά για τους Έλληνες και πολλοί δυστυχώς τα ανέχονται και σε ορισμένες περιπτώσεις επικροτούν χωρίς τουλάχιστον κάποια έρευνα. Φτάσαμε στο σημείο ο πρόεδρος του ECOFIN Νταισελμπλουμ να πει ότι οι Νότιοι Ευρωπαίοι έχουν ξοδέψει τα χρήματά τους σε ποτά και γυναίκες οπότε δεν μπορούν μετά να ζητάν την Ευρωπαϊκή αλληλεγγύη!!!! Τέτοια απλούστευση και προκατάλλειψη μόνο σε συζήτηση καφενείου θα μπορούσε να ειπωθεί και όχι από έναν υψηλά ιστάμενο. Αλλά και να ήθελε να κάνει μια αναφορά στις σπατάλες των τελευταίων χρόνων παρέλειψε να αναφερθεί και στα λεφτά που χορήγησαν Ευρωπαϊκές τράπεζες και εν συνεχεία ξοδεύτηκαν σε εισαγόμενα από την Ευρώπη αυτοκίνητα και καταναλωτικά αγαθά ή διακοπές εκεί με τα περίφημα διακοποδάνεια!). Βέβαια αυτό είναι αντικείμενο για άλλη συζήτηση.

Όλα αυτά βέβαια έχουν δημιουργήσει μεγάλη δυσπιστία και από τις δυο πλευρές, της Ελλάδας καθώς και της υπόλοιπης Ευρώπης. Έχουν ενδεχομένως εξάψει παλαιότερες προκαταλήψεις με αποτέλεσμα η αρνητική ψυχολογία να θέτει σε κίνδυνο την Ευρωπαϊκή ιδέα και την προοπτική λύσης.

Το θέμα αυτής της αρνητικής δημοσιότητας είναι πολύ σημαντικό ειδικά στο εξωτερικό όπου το κοινό δεν έχει άμεση επαφή με την πραγματικότητα με αποτέλεσμα να φέρνει σε άσχημη θέση τους ομογενείς αλλά και όλους αυτούς που προσπαθούν να δραστηριοποιηθούν στην Ελλάδα ή να προσελκύσουν επενδύσεις.  Πολλά από αυτά τα έχουμε αντιληφθεί και μέσω σχολίων από τουρίστες.  Το άρθρο αυτό γράφτηκε αρχικά για αυτό το κοινό αφού ο γράφων ζει εδώ και πολλά χρόνια στο εξωτερικό. Μπορεί όμως να παρέχει τα «πολεμοφόδια» στον κάθε πατριώτη ώστε να κρίνει από μόνος και να αντικρούσει την προπαγάνδα που μεταδίδεται από τα διάφορα ΜΜΕ αλλά και από άλλους κακοπροαίρετους ή παραπληροφορημένους συμπολίτες. Βλέπετε, συχνά το κοινό που δεν έχει τις γνώσεις ή το χρόνο να τα αναλύσει τα δέχεται όλα αυτά παθητικά και σε αυτό ποντάρουν οι διάφοροι «ειδήμονες» των ΜΜΕ. Εν τέλει το άρθρο αποσκοπεί στην υπεράσπιση της Ελληνικής τιμής και της κοινωνίας χωρίς όμως και να θέλει να εξωραΐσει ή να προσφέρει άφεση αμαρτιών.

Ταυτόχρονα όμως αποσκοπεί να παρέχει και μια πιο σφαιρική άποψη σε επενδυτές ώστε να μην απέχουν από καλές επιχειρηματικές προτάσεις οι οποίες καταλήγουν σε αετονύχηδες. Ίσως και αυτός να είναι ένας από τους σκοπούς που γίνεται.  Από την άλλη βέβαια υπάρχουν και πολλοί οι οποίοι δεν επενδύουν απλά επειδή δεν θέλουν ή δεν μπορούν δηλαδή δεν έχουν τα λεφτά, τις γνώσεις ή τον χρόνο. Όποιος δε θέλει να ζυμώσει πέντε μέρες κοσκινάει… Δεν θα πρέπει όμως να κρύβονται πίσω από δικαιολογίες και να επηρεάζουν και άλλους. Για να γίνει μια επένδυση χρειάζεται υποστήριξη από συμβούλους που έχουν καλές γνώσεις της πραγματικότητας. Αν π.χ. κάποιος έχει τη φαεινή ιδέα να αγοράσει ένα κεντρικό οικόπεδο μιας πόλης και να κάνει ουρανοξύστη και εμπορικό κέντρο ή εργοστάσιο σε μια παραλία σίγουρα θα βρει αντιδράσεις. Ακόμα και στο Μανχάταν της Νέας Υόρκης που είναι γεμάτο ουρανοξύστες υπάρχει αντίδραση σε χτίσιμο νέων οικοδομών γιατί υποστηρίζουν ότι ρίχνουν σκιά στην υπόλοιπη πόλη.  Γιατί όμως κάποιοι εξανίστανται σε αυτές τις περιπτώσεις;  Μήπως γιατί προσπαθούν να υπερκεράσουν τους νόμους; Ας είμαστε λίγο κριτικοί σε αυτές τις κραυγές. Μη ξεχνάμε ότι οι μεγάλοι επενδυτές πάντα έχουν εταιρίες δημόσιων σχέσεων δουλειά των οποίων είναι να καταχωρούν άρθρα στα ΜΜΕ. Για αυτό είναι χρήσιμο να εξετάσουμε όλα αυτά τα παράπονα.

Οι ακόλουθες «κατηγορίες»/πλάνες θα καλυφθούν εδώ:

Α. Εργατικά Θέματα

  1. Τεμπελιά
  2. Αρνητικό εργασιακό καθεστώς
  3. Υψηλά ημερομίσθια (μη ανταγωνιστικότητα)
  4. Χαμηλή παραγωγικότητα

Β. Επιχειρηματικό περιβάλλον

  1. Φοροδιαφυγή
  2. Παραοικονομία
  3. Διαφθορά
  4. Γραφειοκρατία και Αναποτελεσματικότητα
  5. Κανένας λογικός άνθρωπος δε θέλει να επενδύσει στην Ελλάδα..

A. Εργατικά Θέματα

1. Τεμπελιά

Πώς μπορεί να καταγραφεί η τεμπελιά με νούμερα; Τεμπέλης είναι κάποιος που δε δουλεύει. Οι Έλληνες εργάζονται τις περισσότερες ώρες μεταξύ των χωρών του ΟΟΣΑ και των χωρών της ΕΕ: κατά μέσο όρο 42 ώρες εβδομαδιαίως σύμφωνα με συγκεντρωτικά στοιχεία επί της συνολικής απασχόλησης. Μάλιστα όσο αφορά τις συνολικές ώρες εργασίας οι Έλληνες τοποθετούνται στις κορυφαίες θέσεις και διεθνώς. Είναι επίσης σύνηθες να δουλεύουν δύο ή περισσότερες δουλειές και μερικές φορές κάποιο μέρος αυτής της εργασίας δεν απεικονίζεται στα επίσημα στοιχεία λόγω της παραοικονομίας. Συνεπώς μπορεί το νούμερο να είναι και μεγαλύτερο. Ένας ακόμα λόγος για αυτό το υψηλό νούμερο είναι και η μικρότερης διάρκεια άδειας στην Ελλάδα (τέσσερις εβδομάδες το χρόνο όταν στην Αυστρία και στη Δανία δίνονται πέντε).

Φυσικά αυτό που θα πούνε κάποιοι είναι τι σημασία έχει το πόσες ώρες είναι κάποιος στη δουλειά άμα δεν κάνει κάτι? Μα αυτό εξαρτάται από την δουλειά που του δίνεται και θα αναλυθεί στην πλάνη για την παραγωγικότητα παρακάτω. Για την ώρα όμως κανένας δεν μπορεί να πει ότι οι Έλληνες είναι τεμπέληδες και τουλάχιστον για τους πολλούς Έλληνες όπου έχουν μεταναστεύσει στο εξωτερικό δεν υπάρχει τέτοια κατηγορία, το αντίθετο μάλιστα.

2. Εργασιακό Καθεστώς

Συχνά ακούγονται παράπονα ότι τα συνδικάτα στην Ελλάδα είναι μη συνεργάσιμα και ότι ο εργατικός νόμος είναι άκαμπτος. Κατ’αρχας η Ελλάδα έχει ένα εργατικό καθεστώς το οποίο ακολουθεί τα δεδομένα της ηπειρωτικής Ευρώπης που διακρίνονται για τις κοινωνικές ευαισθησίες τους και σε αυτό το πλαίσιο είναι σίγουρα πιο φιλεργατικό από το αγγλοσαξονικό/ατομικιστικό (individualist) σύστημα της Αμερικής (όπου και εκεί όμως υπάρχουν συνδικάτα) ή της Ασίας.  Το εργατικό πλαίσιο της Ελλάδας χαλάρωσε επίσης πρόσφατα με τις μεταρρυθμίσεις που πραγματοποιούνται κάτω από τις απαιτήσεις της Τρόικας. Σύμφωνα με στοιχεία αλλά και με εμπειρίες του υπογράφοντα το πλαίσιο αυτό είναι ελαστικότερο από αυτό άλλων χώρων της Ευρωπαϊκής Ένωσης οι οποίες όμως έχουν υψηλότερους απολαβές και απασχόληση (όπως πχ η Γερμανία). Είναι π.χ. σύνηθες σε πολλές Ευρωπαϊκές χώρες να είναι δύσκολες ή αδύνατες οι ομαδικές απολύσεις.

Το εργατικό πλαίσιο μπορεί να καταγραφεί από τον Δείκτη Νομοθεσίας για την Προστασία της Απασχόλησης- Employment Protection Legislation-ELP Index) του ΟΟΣΑ καθώς και από τον Δείκτη Ανταγωνιστικότητας της Εργασίας ((Labor Competitiveness Index) του Παγκόσμιου Οικονομικού Φόρουμ.  Η τιμή του δείκτη ELP για την Ελλάδα όσο αφορά την πλήρη απασχόληση είναι 2,4 η οποία είναι χαμηλότερη από αυτόν των αναπτυγμένων δυτικών οικονομιών (πχ για την Γερμανία είναι 3) και παρόμοιος με αυτόν της Αναδυόμενης/Ανατολικής Ευρώπης (π.χ. Πολωνία 2,4, Τσεχία 2,7). Συνεπώς η κατάσταση είναι συγκρίσιμη ή και καλύτερη της υπόλοιπής Ευρώπης.

Επίσης όπως και με την ανταγωνιστικότητα, η χαμηλή βαθμολογία δεν οφείλεται στα εργατικά δεδομένα αλλά στη χαμηλή παραγωγικότητα (δηλαδή στη χαμηλή προστιθέμενη αξία της παραγωγής που θα αναλυθεί παρακάτω) καθώς και στην ποιότητα της διοίκησης, δηλαδή λείπουν τα στελέχη με υψηλή κατάρτιση όπως πχ σε κάποιες μικρές και οικογενειακές επιχειρήσεις . Αυτοί είναι εξωγενείς παράγοντες από το θεσμικό πλαίσιο και τους εργαζόμενους άρα κάτι που εναπόκειται στους επενδυτές για να βελτιώσουν.

3. Εργατικό Κόστος

Κάποιοι μπορεί να λένε ότι οι μισθοί στην Ελλάδα είναι υψηλοί. Αυτό εξαρτάται από το με τι συγκρίνονται. Αν συγκρίνονται με κάποιες αναπτυσσόμενες χώρες της Ασίας με χαμηλότερο βιοτικό επίπεδο ίσως να είναι. Αν συγκρίνονται με την Ευρώπη δεν είναι. Το θέμα είναι που τοποθετείται κανείς, ποιους ανταγωνίζεται και που θέλει να φτάσει. Με βάση τα δεδομένα του 2012 η Ελλάδα έχει από τους χαμηλότερους μισθούς στον ΟΟΣΑ. Από τότε δε οι μισθοί μειώθηκαν περαιτέρω. Μειώθηκαν ως αποτέλεσμα της ανεργίας, της μείωσης της κατά κεφαλή δαπάνης, την υποαπασχόληση(για να μη μιλήσουμε για την μη καταβολή μισθών) αλλά και λόγω νομοθετικών ενεργειών (μείωση του κατώτατου μισθού, έλλειψη συλλογικών διαπραγματεύσεων κ.λπ.).

Σύμφωνα με το βιβλίο του Μιχάλη Ιγνατίου «Τρόικα, Ο Δρόμος προς την Καταστροφή» σε απόρρητο εσωτερικό έγγραφο του ΔΝΤ της 16 Απριλίου 2010, τον καιρό δηλαδή που συζητιόταν παρασκηνιακά η υπαγωγή στα μνημόνια, αναφέρεται ότι «Η ανταγωνιστικότητα μειώθηκε κατά 25% μετά την υιοθέτηση του Ευρώ, καθώς ο εγχώριος πληθωρισμός αυξανόταν περισσότερο από τον μέσο όρο της αύξησης της ισοτιμίας τους Ευρώ». Δηλαδή εδώ γίνεται παραδοχή της αισχροκέρδειας που δημιουργήθηκε κατά την μετάβαση στο Ευρώ με συνεπακόλουθη αύξηση των μισθών. Αυτό είναι κάτι που δεν συζητιέται όσο αφορά την περίφημη αύξηση των μισθών και το περίφημο «μαζί τα φάγαμε» δηλαδή που πήγαν τα χρήματα αυτά (μεταξύ άλλων). Αλλά εν πάσει περιπτώσει έχει πλέον υπάρξει εσωτερική υποτίμηση με μείωση των μισθών πλέον του 25% αλλά η ανταγωνιστικότητα δεν έχει επανέλθει, μάλιστα μειώθηκε αφού μειώθηκε και το ΑΕΠ (βλέπε παρακάτω ορισμό της παραγωγικότητας). Δηλαδή κάτι πάει στραβά εδώ …

 

Κατά το ΔΝΤ, δεν υπάρχει περιθώριο για περαιτέρω μειώσεις των μισθών ή του διαθέσιμου εισοδήματος (αυτό έχει μειωθεί επίσης από την υψηλή φορολογία). Τα ποσοστά φτώχιας έχουν αυξηθεί και η κοινωνία είναι σε οριακό σημείο. Επιπλέον, οι συνεχείς μειώσεις θα έχουν ως αποτέλεσμα έναν φαύλο κύκλο ύφεσης με τη συνεχή μείωση της κατανάλωσης και άρα των εσόδων για επιχειρήσεις λιανικής. Αναφερόμαστε δηλαδή στη συζήτηση για τους μισθούς στο Δημόσιο, απουσία άλλων δυνατοτήτων απασχόλησης (και χωρίς να παρεξηγηθούμε ως κρατικιστές). Για να μην μιλήσουμε και για το Brain Drain (δηλαδή την φυγή των διπλωματούχων σε υψηλότερες αποδοχές τους εξωτερικού) και τη γενικότερη μετανάστευση η οποία στερεί εργατικούς πόρους αλλά και το μέλλον της χώρας μέσω της απώλειας ενεργού πληθυσμού και ασφαλιστικών εισφορών. Είναι επίσης μια απώλεια της εκπαιδευτικής δαπάνη που έχει καταβληθεί για τα άτομα αυτά τόσο από το κράτος μέσω της δωρεάν παιδείας όσο και από τις οικογένειές μέσω της εξωσχολικής παιδείας, για να μην επεκταθούμε στο ανθρώπινο μέρος.

Από την άλλη πλευρά, τα υπάρχοντα επίπεδα μισθών αποτελούν ήδη ένα ελκυστικό κόστος για νέες επενδύσεις, ιδίως όταν συνδυάζονται με το ότι οι Έλληνες εργάζονται πολλές ώρες και είναι καλά μορφωμένοι. Και βέβαια, εκτός αυτού η Ελλάδα παρέχει μια βάση εντός της ΕΕ και του Ευρώ. Αν αυτό δεν είναι θέλγητρο τότε ποιο το όφελος ένταξης στην ΕΕ και στο Ευρώ;

4. Χαμηλή Παραγωγικότητα

Για να εξετάσουμε αυτήν την πλάνη πρέπει πρώτα να καθορίσουμε τι εννοούμε παραγωγικότητα. Είναι ατυχές πραγματικά το ότι το μέγεθος αυτό χρησιμοποιείται λανθασμένα. Παραγωγικότητα στη κοινή λογική σχετίζεται με το πόση εργασία/προϊόν παράγεται από έναν εργαζόμενο σε συγκεκριμένο χρόνο. Αυτό δεν είναι εύκολο να μετρηθεί στο σύνολο της οικονομίας παρά μόνο σε μια επιχείρηση οπότε αναφερόμαστε στην παραγωγικότητα όπως την εννοούν οι μηχανικοί. Αυτό που οι οικονομολόγοι ή οι πολιτικοί εννοούν όταν αναφέρονται στην παραγωγικότητα είναι το κλάσμα του ακαθάριστου εγχώριου προϊόντος (ΑΕΠ) ως προς τις συνολικές ώρες εργασίας. Αυτό δεν λέει πολλά. Εάν παράγετε ελαιόλαδο δεν έχει σημασία πόσο γρήγορα μαζεύετε τις ελιές η σκαλίζετε γιατί αυτός που παράγει πιο ακριβά προϊόντα όπως π.χ. αυτοκίνητα θα παράξει στον ίδιο χρόνο κάτι που θα αποφέρει υψηλότερο έσοδο το οποίο είναι και αυτό που καταγράφεται στο ΑΕΠ.

Για να εξετάσουμε αυτήν την πλάνη πρέπει πρώτα να καθορίσουμε τι εννοούμε παραγωγικότητα. Είναι ατυχές πραγματικά το ότι το μέγεθος αυτό χρησιμοποιείται λανθασμένα. Παραγωγικότητα στη κοινή λογική σχετίζεται με το πόση εργασία/προϊόν παράγεται από έναν εργαζόμενο σε συγκεκριμένο χρόνο. Αυτό δεν είναι εύκολο να μετρηθεί στο σύνολο της οικονομίας παρά μόνο σε μια επιχείρηση οπότε αναφερόμαστε στην παραγωγικότητα όπως την εννοούν οι μηχανικοί. Αυτό που οι οικονομολόγοι ή οι πολιτικοί εννοούν όταν αναφέρονται στην παραγωγικότητα είναι το κλάσμα του ακαθάριστου εγχώριου προϊόντος (ΑΕΠ) ως προς τις συνολικές ώρες εργασίας. Αυτό δεν λέει πολλά. Εάν παράγετε ελαιόλαδο δεν έχει σημασία πόσο γρήγορα μαζεύετε τις ελιές η σκαλίζετε γιατί αυτός που παράγει πιο ακριβά προϊόντα όπως π.χ. αυτοκίνητα θα παράξει στον ίδιο χρόνο κάτι που θα αποφέρει υψηλότερο έσοδο το οποίο είναι και αυτό που καταγράφεται στο ΑΕΠ.

Είναι λοιπόν αλήθεια ότι η (οικονομική) παραγωγικότητα εργασίας όπως μετράται από το αυτό το κλάσμα είναι χαμηλή. Ακόμα πιο ενδιαφέρον ότι μετά από οκτώ χρόνια κρίσης και τόσων μεταρρυθμίσεων η παραγωγικότητα έχει πέσει και κατά τα λεγόμενα των πολιτικών χρειάζονται ακόμα περισσότερες…. Η στραβός είναι ο γιαλός ή στραβά αρμενίζουμε… Αλλά γιατί; Με βάση τα μαθηματικά και μόνο αυτό μπορεί να συμβαίνει επειδή είτε η προστιθέμενη αξία στο ελληνικό ΑΕΠ είναι χαμηλή είτε οι ώρες εργασίας είναι πάρα πολλές.

  • Μπορεί να είναι πολλές οι ώρες εργασίας επειδή υπάρχει λιγότερη αυτοματοποίηση; Μάλλον δεν είναι αυτός ο λόγος, καθώς το μεγαλύτερο μέρος της δραστηριότητας είναι σε υπηρεσίες που δεν είναι και τόσο αυτοματοποιημένες γενικά. Ίσως τότε να υπάρχει πολύς αδρανής χρόνος δηλ. κάποιος κόσμος πάει στη δουλειά αλλά δεν κάνει πολλά. Αν ναι, στο βαθμό που αυτό το έργο (δηλ. ΑΕΠ στον αριθμητή) μπορεί να ολοκληρωθεί με λιγότερες ώρες εργασίας ή να αυτοματοποιηθεί τότε μόνο με τη μείωση του χρόνου εργασίας θα αυξηθεί η παραγωγικότητα της εργασίας. Εύρηκα! Το ερώτημα είναι αν οι εργοδότες θα συμφωνούσαν με μειωμένο ωράριο εργασίας αλλά με την ίδια αμοιβή ή αν θα γινόντουσαν απολύσεις. Οπότε το θέμα θα ήταν τι θα γίνουν αυτοί οι «πλεονάζοντες» εργαζόμενοι…
  • Από την άλλη πλευρά, η αύξηση του ΑΕΠ απαιτεί παραγωγή υψηλής αξίας (π.χ. προϊόντα πολυτέλειας, επώνυμα και υψηλής τεχνολογίας). Αυτό είναι θέμα επιχειρηματικής στρατηγικής, αν και μπορεί να επηρεάζεται και από τις δεξιότητες του προσωπικού. Η υψηλή προστιθέμενη αξία όμως απαιτεί και σημαντικές επενδύσεις σε διαφήμιση (branding και marketing), τεχνολογία (δηλαδή Έρευνα και Ανάπτυξη E&A (Research &Development – R&D)) και εκπαίδευση προσωπικού μεταξύ άλλων. Αυτό δεν μπορεί να συμβεί από τη μια στιγμή στην άλλη. Η Ελλάδα μπορεί να είναι γνωστή για τον τουρισμό, το οποίο ίσως να έχει γίνει και τυχαία, αλλά είναι πολύ δύσκολο να συμβεί για άλλα προϊόντα όπως πχ τεχνολογίας όπου δεν υπάρχει παράδοση και αντιμετωπίζει και μεγάλο ανταγωνισμό. Την ίδια στιγμή η Ελλάδα υστερεί σε επίπεδο Έρευνας και Ανάπτυξης (Ε&Α) ή και μεταποίησης. Η δαπάνη για Ε&Α ανέρχεται σε 0.8% του ΑΕΠ σε σχέση με 4.2% στο Ισραήλ, 2.8% στις ΗΠΑ, 2% στην Κίνα και 1.9% στον μέσο όρο της ΕΕ. Στις ΗΠΑ και αλλού μεγάλο μέρος της δαπάνης καλύπτουν επίσης ιδιωτικά κεφάλαια και μεγάλες εταιρίες που δεν υπάρχουν στην Ελλάδα. Αυτά είναι τα λεγόμενα startup τα περισσότερα από τα οποία αποτυγχάνουν αλλά εν τω μεταξύ έχουν απασχολήσει κόσμο και συνολικά έχουν παράξει αξία (καλή είναι η έρευνα αλλά μέχρι να αποδώσει κάποιος πρέπει να πληρώνει το νοίκι και το φαγητό….). Για όλα αυτά χρειάζονται κεφάλαια.

Κάποια άλλα σημεία σχετικά με την προστιθέμενη αξία και την βιομηχανική παραγωγή:

  • Δυνατότητα Ε & Α: η Ελλάδα διαθέτει μεγάλο αριθμό πτυχιούχων και κατόχων διδακτορικών πολλοί από τους οποίους αναγκάζονται να εγκαταλείψουν τη χώρα για να εργαστούν στο εξωτερικό. Περισσότεροι από 400.000 Έλληνες έχουν εγκαταλείψει την Ελλάδα από την αρχή της κρίσης, οι περισσότεροι από τους οποίους είναι μορφωμένοι (το λεγόμενο Brain Drain). Πολλοί από αυτούς που μένουν στην Ελλάδα είναι άνεργοι (20%) ή υποαπασχολούμενοι. Οι Έλληνες επιστήμονες είναι σεβαστοί και επιτυχημένοι παγκοσμίως. Σύμφωνα με τον Καθηγητή Ιωαννίδη του περίφημου Πανεπιστημίου Stamford της Καλιφόρνιας το 3% των κορυφαίων ερευνητών παγκοσμίως είναι Έλληνες, το 85% των οποίων ζει στο εξωτερικό. Παρά την καταστροφολογία τα Ελληνικά πανεπιστήμια έχουν επίσης αξιοσέβαστη κατάταξη σύμφωνα με την παγκόσμια βαθμολογία πανεπιστημίων QS, έξι από αυτά είναι μεταξύ των καλύτερων στον κόσμο. Κι αν οι κατατάξεις δεν φτάνουν μπορεί κανείς να δει πόσοι απόφοιτοι των Ελληνικών πανεπιστημίων είναι σε περίοπτες θέσεις στο εξωτερικό. Όλοι αυτοί θα μπορούσαν να αναπτύξουν ένα παγκόσμιο δίκτυο επιστημονικής συνεργασίας με συναδέλφους τους στην Ελλάδα δρώντας ως συνδετικός κρίκος με τις τοπικές τους ερευνητικές κοινότητες ώστε να πολλαπλασιαστούν οι δυνατότητες Ε&Α στην Ελλάδα.

  • Τεχνογνωσία: Η Ελλάδα δεν ήταν πάντα χωρίς μεταποιητική παραγωγή αλλά ακόμα και τώρα έχει σημαντική τεχνογνωσία σε ορισμένους τομείς. Μεταξύ 1950-1975 η παραγωγική δραστηριότητα αυξήθηκε εκθετικά συμπαρασύροντας σε αύξηση και το ΑΕΠ με ρυθμούς 7% (είναι ευρέως αποδεκτό ότι η μεταποίηση δημιουργεί περισσότερη αξία για μια οικονομία και καλύτερα αμειβόμενες θέσεις εργασίας από τις υπηρεσίες). Κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου η Ελλάδα παρήγαγε ηλεκτρικές συσκευές, υφάσματα και ρούχα, καταναλωτικά αγαθά, ακόμη και αυτοκίνητα! Μερικοί ίσως θυμούνται επιχειρήσεις όπως η αυτοκινητοβιομηχανίες Namco(Pony) και Teokar (Nissan), το πρώτο ηλεκτρικό αυτοκίνητο Enfield8000 που κατασκευάστηκε στο Νεώριο Σύρου, τα Zita Hellas, χαρτοβιομηχανίες Softex και Diana, τα παιχνίδια ElGreco, τις συσκευές Ιzola και Pitsos (συνεχίζουν να υπάρχουν ως επωνυμίες αν και με αβέβαιο μέλλον) ακόμα και πολυεθνικές που παρήγαγαν φάρμακα και άλλα προϊόντα στην Ελλάδα. Από το 1980 όμως, με την είσοδο στην ΕΕ χωρίς να θέλουμε να επεκταθούμε εδώ και χωρίς να είναι ο μόνος λόγος, η μεταποιητική δραστηριότητα άρχισε να κάμπτεται. Τότε εμφανίστηκε και η καταστρεπτική, ανεύθυνη ρήση ότι «ο τουρισμός είναι η βαριά βιομηχανία της Ελλάδας….» Από το 2005 και μετά η παραγωγή κατακρημνίστηκε λόγω και της κρίσης και έχουμε και πολλές χρεοκοπίες. Σε κάθε περίπτωση η Ελλάδα εξακολουθεί να έχει σημαντικές ικανότητες και προοπτικές στις κατασκευές, στη ναυπηγική, τον αμυντικό τομέα, τη μεταλλουργία, στην παραγωγή ενέργειας, τη φαρμακοβιομηχανία, την αγροτοβιομηχανία και μεταποίηση τροφίμων. Και φυσικά υπάρχουν και τόσοι Έλληνες που δουλεύουν σε βιομηχανίες στο εξωτερικό.

  • Μέγεθος αγοράς: Το συνηθισμένο επιχείρημα ότι η Ελλάδα έχει μικρό μέγεθος και δεν μπορεί να αναπτύξει τις απαραίτητες οικονομίες κλίμακας στον τομέα της μεταποίησης, μπορεί εύκολα να αποκρουστεί αν κοιτάξουμε χώρες του ίδιου μεγέθους οι οποίες παράγουν (πχ Τσεχία). Κυρίως όμως, με τις τεχνολογικές εξελίξεις η παραγωγή του μέλλοντος κατά τη λεγόμενη τέταρτη βιομηχανική επανάσταση (Manufacturing0) δεν θα είναι ίδια με εκείνη του παρελθόντος. Θα είναι αυτοματοποιημένη και θα επιτρέπει την μικρού μεγέθους τοπική παραγωγή σε αντίθεση με τα μεγάλα εργοστάσια του παρελθόντος. Εκτιμάται ότι στο κοντινό μέλλον οι περισσότερες χειρωνακτικές εργασίες θα αναληφθούν από ρομπότ και οι υπάλληλοι θα είναι υψηλότερου μορφωτικού επιπέδου για να τα διαχειριστούν. Στο Ηνωμένο Βασίλειο π.χ. εκτιμάται ότι το 57% των θέσεων εργασίας στον τομέα της μεταποίησης θα εξαλειφθεί στο κοντινό μέλλον λόγω αυτοματοποίησης.
  • Τέλος η πτώση της παραγωγικότητας έχει πέσει γιατί απλά έχει μειωθεί ο αριθμητής του κλάσματος, δηλ. το ΑΕΠ. Μήπως θα πρέπει να σκεφτούμε μια πορεία αύξησης του ΑΕΠ με τόνωση της εγχώριας παραγωγής με υποκατάσταση πολλών εισαγομένων προϊόντων από τοπικά παραγόμενα και συσσώρευση κεφαλαίου και τεχνογνωσίας; Η Ελλάδα εισάγει εκτός από πετρέλαιο και προϊόντα υψηλής τεχνολογίας ακόμα και αγροτοκτηνοτροφικά προϊόντα. Η τοπική παραγωγή θα συνέτεινε στην αύξηση του ΑΕΠ. Αλλά κάτι τέτοιο θα απαιτούσε ενδεχομένως και μια προσπάθεια προστασίας της δραστηριότητας αυτής τουλάχιστον στα αρχικά στάδια κάτι που ίσως δεν είναι δυνατό στο παρόν Ευρωπαϊκό πλαίσιο. Αλλά είναι μια σκέψη για μια άλλη ανάλυση.

 

B. Επιχειρηματικό Περιβάλλον

5. Φοροδιαφυγή

Υπάρχουν πολλά άρθρα σχετικά με την απροθυμία των Ελλήνων να πληρώνουν φόρους και τα τεχνάσματα που βρίσκουν για να τους αποφεύγουν σαν να είναι ένα μοναδικό φαινόμενο διεθνώς (ας μην επεκταθούμε εδώ σε πρακτικές των πολυεθνικών και τα ιδιωτικά κεφάλαια σε φορολογικούς παραδείσους που αποκαλύπτονται κάθε μέρα). Ενδεικτικά ο διευθύνων σύμβουλος της Pfizer, Ian Read είχε πει πρόσφατα ότι είναι καθήκον ενός διευθυντικού στελέχους ως προς τους μετόχους να βρίσκει τρόπους να μειώνει τους φόρους. Αυτό φυσικά γίνεται και με τη βοήθεια διάσημων συμβουλευτικών εταιρειών (φοροτεχνικοί, νομικοί κλπ).

Αλλά ας δούμε σε ποιο βαθμό το πρόβλημα της φοροδιαφυγής είναι πραγματικό η μύθος:

  • Το συνολικό φορολογικό εισόδημα της Ελλάδας αντιπροσωπεύει το 33% του ΑΕΠ, το οποίο είναι παρόμοιο με το μέσο όρο του ΟΟΣΑ. Επομένως, δεν εμφανίζεται κάποια ιδιαιτερότητα (διαφορές υπάρχουν ως προς το εάν οι φόροι είναι άμεσοι ή έμμεσοι το οποίο δημιουργεί και κάποια κοινωνική αδικία). Ωστόσο, κάποιοι μπορεί να λένε ότι η φοροδιαφυγή προέρχεται από το μη δηλωμένο εισόδημα κυρίως των μικρών επιχειρήσεων και των ελεύθερων επαγγελματιών (αυτό αναλύεται στην πλάνη περί παραοικονομίας). Τώρα όσο αφορά στους φόρους των εφοπλιστών για τους οποίους η ΕΕ/ΔΝΤ έχουν ζητήσει αύξηση, κάποιος θα μπορούσε να πει ότι οι εφοπλιστικές εταιρίες είναι δύσκολο να φορολογηθούν λόγω του πολύπλοκου νομικού τους καθεστώτος που ξεφεύγει της εθνικής δικαιοδοσίας (θα μπορούσαμε να πούμε ότι είναι από τις πρώτες διδάξασες πολυεθνικές οι οποίες είναι δύσκολο να φορολογηθούν χωρίς συντονισμό μεταξύ κρατών). Από την άλλη όμως θα μπορούσε και να είναι δυνατή η προνομιούχα φορολογική μεταχείριση σε έναν κλάδο (στο βαθμό που κάποια χώρα έχει ανεξάρτητη πολιτική) αν αυτός ο κλάδος μπορεί να παρέχει με άλλο τρόπο στην οικονομία (π.χ θέσεις εργασίας ή επενδύσεις).

  • Σήμερα, η Ελλάδα έχει πιθανώς από τους υψηλότερους φορολογικούς συντελεστές στην ΕΕ και ακόμη και εκτός αυτής (φορολογικός συντελεστής επιχειρήσεων 29% όσο περίπου και στην Γερμανία (συμπεριλαμβανομένων κεφαλαιακών κερδών), προσωπικών εισοδημάτων έως 42%, ΦΠΑ 23%, 13% και 6%, Μερίσματα 10%, επιτόκια 15%, εργατικές εισφορές που είναι ανάλογου ύψους με της Γερμανίας και τελευταία εισήχθηκε και η φορολογία των ακινήτων. Ιδιαίτερα κατά την κρίση, τα φορολογικά έσοδα αυξήθηκαν σημαντικά για να καλύψουν τις ανελαστικές δημοσιονομικές ανάγκες. Αυτό μας οδηγεί στον άλλο λόγο όσον αφορά τη δυσκολία είσπραξης των φόρων: μείωση καταθέσεων, συρρίκνωση του ΑΕΠ και τελικά κόπωση και αντίσταση, δηλ. αυτό που επιστημονικά απεικονίζει η καμπύλη Laffer (κατά αυτή την θεωρία όσο περισσότερο αυξάνονται οι φορολογικοί συντελεστές τόσο μεγαλύτερη είναι η τάση για φοροδιαφυγή και μείωση των φορολογικών εσόδων). Τελευταία υπάρχουν και παράπονα για υψηλή αδήλωτη εργασία που επιβαρύνει τα ταμεία. Η υψηλή φορολογία είναι όντως ένα μεγάλο πρόβλημα το θέμα είναι κανείς θεωρεί ότι οφείλονται στις δαπάνες για τα χρέη ή στο κοινωνικό κράτος (και συνεπακόλουθα αν πρέπει να γίνει κούρεμα των χρεών ή κούρεμα του Δημοσίου και των κοινωνικών αγαθών. Οι φόροι πάντως σίγουρα αποτελούν τροχοπέδη για τις επενδύσεις. Για την ώρα όμως αρκεί να πούμε ότι η συζήτηση περί της φοροδιαφυγής είναι υπερβολική ή τουλάχιστον μονόπλευρη στο βαθμό που δεν καταγράφει και τα διαφυγόντα κεφάλαια στο εξωτερικό σε offshore και φορολογικούς παραδείσους το οποίο αποτελεί ένα μεγάλο θέμα συζήτησης επίσης. Υπολογίζεται ότι τα κεφάλαια των Ελλήνων που βγήκαν στην επιφάνεια με το σκάνδαλο Luxleaks μόνο είναι $115διs (δηλαδή όσο το 60% του ΑΕΠ και το 35% του Χρέους!)

6. Παραοικονομία

Παραοικονομία υπάρχει σε όλες τις χώρες. Η παραοικονομία συνήθως θεωρείται πρόβλημα επειδή οδηγεί σε μη εισπραχθέντες φόρους (δηλαδή φοροδιαφυγή) και ανισότητα. Στην Ελλάδα υπολογίζεται στο 24% του ΑΕΠ (δηλαδή αυτή είναι η οικονομική δραστηριότητα που δεν απεικονίζεται επίσημα). Το ποσοστό αυτό είναι υψηλό αλλά στην πραγματικότητα δεν είναι το υψηλότερο στην ΕΕ ή τον ΟΟΣΑ (οι αντίστοιχοι μέσοι όροι είναι 19,7% και 17,6% αντίστοιχα). Συγκριτικά, οι ΗΠΑ έχουν μάλλον χαμηλή παραοικονομία της τάξης του 7% (πιθανότατα το χαμηλότερο σε παγκόσμιο επίπεδο) και από την άλλη μεριά τη Βραζιλία και τη Ρωσία πάνω από 40%. Συνεπώς η παραοικονομία δεν είναι κάτι στο οποίο διαφέρει σε μεγάλο βαθμό η Ελλάδα.Αλλά ας δούμε τους παράγοντες που συμβάλλουν στη δημιουργία παραοικονομίας. Κατά γενική ομολογία αλλά και τη μελέτη του Αυστριακού Καθηγητή Οικονομικών Friedrich Schneider (Πανεπιστήμιο Λιντζ) που έχει μελετήσει το θέμα επί μακρόν, σημαντική αιτία ή σύμπτωμα είναι ο μεγάλος αριθμός μικρών επιχειρήσεων/επιχειρηματιών. Η Ελλάδα έχει έναν εκπληκτικά υψηλό αριθμό αυτοαπασχολούμενων επαγγελματιών (δικηγόροι, λογιστές, μηχανικοί, γιατροί, καθηγητές, οικιακοί βοηθοί, εργάτες κλπ) καθώς και μεγάλο ποσοστό μικρών εταιρειών. Σχεδόν το 35% του ελληνικού εργατικού δυναμικού είναι αυτοαπασχολούμενο σε σύγκριση με το 7% στις ΗΠΑ. Από την άλλη πλευρά, το 58% των εταιρειών στην Ελλάδα είναι πολύ μικρές (έως 9 εργαζόμενοι) ενώ το αντίστοιχο ποσοστό στην ΕΕ είναι 29%. Είναι γενικά δύσκολο να εισπράττεται φόρος από αυτούς τους δύο τομείς λόγω της πολυδιάσπασης. Ο φόρτος παρακολούθησης είναι πολύ μεγάλος που εν τέλει μπορεί να κοστίζει περισσότερο από το έσοδο που τελικά θα εισπραχθεί. Όμως ο έλεγχος γίνεται σε όλες τις χώρες, τουλάχιστον για παραδειγματισμό και για απόδοση κοινωνικής δικαιοσύνης.  Στις ΗΠΑ για παράδειγμα που οι μισθοί των εφοριακών είναι υψηλοί (όπως και θα έπρεπε με βάση τη δουλειά που κάνουν αλλά και για να μην υπάρχουν και πειρασμοί..) γίνονται δειγματοληπτικοί έλεγχοι σε μικρά καταστήματα (και εκεί φοροδιαφεύγουν οι μικρές επιχειρήσεις κι ας κατακρίνουν πολλές φορές οι ομογενείς μόνο την Ελλάδα). Όταν όμως διαπιστωθεί παράβαση τότε τα πρόστιμα είναι ουσιαστικά εξουθενωτικά, ακόμα κι αν δεν εισπραχθούν, κυρίως για λόγους παραδειγματισμού.

Εν πάσει περιπτώσει, με βάση την ανάλυση του Schneider μπορούμε να δούμε ότι ενώ η Ελλάδα έχει σχεδόν 35% ποσοστό αυτοαπασχολούμενων παρουσιάζει παραοικονομία 22% (Size and Development of the Shadow Economy of 31 European and 5 other OECD Countries from 2003 to 2015, Friedrich Schneider). Την ίδια στιγμή η Εσθονία με μικρότερο αριθμό αυτοαπασχολούμενων (περίπου 10 και 15%) παρουσιάζουν υψηλότερη παραοικονομία της τάξης του 27%!! Και να σκεφτεί κανείς ότι σε πολλά άρθρα η Εσθονία υμνείται για την μεγάλη πρόοδο στον εκμοντερνισμό της δημόσιας διοίκησης και την ψηφιοποίηση!

Προσωπική άποψη του γράφοντα είναι ότι το μεγάλο πρόβλημα δεν είναι η παραοικονομία αλλά ο δυσανάλογα μεγάλος αριθμός μικρών εταιριών αν και οι μικρές επιχειρήσεις είναι ζωτικής σημασίας επειδή δημιουργούν μεγάλο αριθμό θέσεων εργασίας. Από την άλλη πλευρά όμως, σε ανεπτυγμένες χώρες, υπάρχουν πολλές μεγάλες εταιρείες οι οποίες, στο βαθμό που δεν φοροδιαφεύγουν (νόμιμα η παράνομα), μπορούν να παράσχουν τα απαραίτητα κεφάλαια για τη χρηματοδότηση των κρατικών προϋπολογισμών (το 33% των επιχειρήσεων είναι μεγάλες στην ΕΕ (πάνω από 250 εργαζόμενοι ) σε σύγκριση με μόνο το 13% στην Ελλάδα). Εκτός αυτού, οι μεγάλες εταιρείες μπορούν επίσης να επενδύσουν στην έρευνα και στο εργατικό δυναμικό και έτσι να ηγούνται των πολιτικών οικονομικής ανάπτυξης και προόδου κάτι που οι μικρότερες επιχειρήσεις δεν μπορούν, καθώς πολλές μετά βίας επιβιώνουν.

Επίσης βοηθητικός παράγοντας για την παραοικονομία είναι και μεγάλος αριθμός συναλλαγών που πραγματοποιούνται σε μετρητά (ξενοδοχεία και εστιατόρια, λιανικό εμπόριο, μεταφορές). Το τελευταίο έχει μειωθεί μετά την εισαγωγή των ελέγχων κεφαλαίου (capital controls) με τους Έλληνες να χρησιμοποιούν σήμερα περισσότερο το πλαστικό χρήμα. Για τον λόγο αυτόν μάλιστα στα πρόσφατα απολογιστικά στοιχεία της Ελληνικής οικονομίας παρουσιάζεται η ιδιωτική δαπάνη να αυξάνεται όταν μειώνεται το εισόδημα και αυτό αποδίδεται στο γεγονός ότι μεγάλο μέρος της παραοικονομίας «φανερώνεται» (δηλ. καταγράφεται πια μέσω της έκδοσης αποδείξεων κλπ).

7. Διαφθορά

Η διαφθορά στην Ελλάδα είναι ένα μεγάλο θέμα που έχει συζητηθεί υπερβολικά και είναι και από τους συνηθέστερους αποτρεπτικούς παράγοντες όταν πρόκειται για επενδύσεις (μαζί με τη γραφειοκρατία) ειδικά όταν εμπλέκονται χώρες με αυστηρό νομοθετικό πλαίσιο. Στις ΗΠΑ π.χ. υπάρχει νομοθεσία (Foreign Corrupt Practices Act –FCPA) που απαγορεύει στις εταιρίες να προβούν σε δωροδοκίες στο εξωτερικό (εκτός από τις Αμερικανικές εταιρίες καλύπτει και όσες ξένες είναι στα Αμερικανικά χρηματιστήρια και έτσι αποκαλύφθηκε και το σκάνδαλο Siemens το οποίο είναι διεθνές). Ας δούμε, ωστόσο κατά πόσο είναι υπαρκτό πρόβλημα η υπερβολή η διαφθοράς όσο αφορά τις επενδύσεις.

Η διαφθορά μετράται από τον Δείκτη Αντίληψης της Διαφθοράς (Corruption Perceptions Index, CPI) που δημοσιεύεται από τον οργανισμό Transparency International. Ο δείκτης αυτός κυμαίνεται από 0 έως 100:

  • Η τιμή του δείκτη CPI για την Ελλάδα το 2017 είναι 44 και έχει κυμανθεί μεταξύ 36-46 τα τελευταία πέντε χρόνια
  • Η Ελλάδα έχει καλύτερη κατάταξη όσον αφορά τη διαφθορά (δείκτης CPI) σε σύγκριση με την Κίνα (40), το Μεξικό, το Βιετνάμ (33), τις Φιλιππίνες (35), το Περού (35), το Μπαγκλαντές (26). Παρόλα αυτά οι χώρες αυτές προσελκύουν μεγαλύτερα ποσά Αμέσων Ξένων Επενδύσεων (Foreign Direct Investment, FDI) (βλ. Πίνακα με βάση τα δεδομένα του 2015). Έτσι, εκ πρώτης όψεως, το επιχείρημα ότι η διαφθορά επηρεάζει τις επένδυσες δεν φαίνεται να ευσταθεί σε γενικές γραμμές.
  • Προχωρώντας ένα βήμα παραπέρα, από μια στατιστική επεξεργασία των τιμών του δείκτη CPI και των επενδύσεων (FDI) σε διάφορες χώρες δεν προκύπτει καμία συσχέτιση μεταξύ των δυο. Αν κάποιος γνωρίζει κάτι περισσότερο επί αυτού ο γραφών ενδιαφέρεται να το μάθει. Όμως αν όντως έτσι είναι τα στοιχεία, αυτό επιβεβαιώνει ότι οι επενδυτές μπορούν να κάνουν δουλειές σε διεφθαρμένα κράτη (χωρίς αυτό να σημαίνει ότι αναγκαστικά προχωρούν και σε παρανομίες). Γενικά οι καλοί επενδυτές, αυτοί που επιτυγχάνουν τις καλύτερες επιδόσεις πηγαίνουν εκεί που οι άλλοι είτε δεν τολμούν, είτε αποτυγχάνουν….

Μερικές ακόμα επισημάνσεις:

  • Η συζήτηση περί διαφθοράς βλάπτει την φήμη μιας χώρας συνεπώς χρειάζεται προσοχή: Ακόμα κι αν η διαφθορά δεν είναι μεγάλος αποτρεπτικός παράγοντας για τις επενδύσεις, όπως είδαμε και μόνο η συζήτηση δημιουργεί μια αρνητική εικόνα για την Ελληνική οικονομία και τελικά έναν φαύλο κύκλο που οδηγεί σε αυτοεπιβεβαιούμενη προφητεία (δηλ. είμαστε διεφθαρμένη χώρα όπως διαλαλούσε και ένας πολιτικός κατά τις διαπραγματεύσεις για την υπαγωγή στο ΔΝΤ και τα μνημόνιο άρα τι μπορεί να περιμένεις; μας αξίζει η καταστροφή. Έριχνε νερό δηλαδή στο μύλο των δανειστών). Ποιος θέλει να εμφανίζεται ότι συνδέεται με διεφθαρμένες πρακτικές; Κανένας, τουλάχιστον δημόσια. Επομένως, σε αυτά τα ζητήματα, τα ΜΜΕ και ατομικά ο καθένας στα κοινωνικά δίκτυα πρέπει να είναι πολύ προσεκτικά για να μην δίνει λαβές. Οσοι έχουν ζήσει στο εξωτερικό θα ξέρουν ότι άλλες εθνότητες ή μειονότητες κάτι τέτοιο το προσέχουν πολύ και δεν δέχονται δημόσια κριτική (δηλ. «τα εν οίκω μη έν δήμω»).
  • Η δημόσια συζήτηση για τη διαφθορά, ακόμα και όταν υπάρχουν αποδείξεις μπορεί να είναι επικίνδυνη γιατί η κοινή γνώμη συχνά αντιδρά υπερβολικά σε αυτές τις ειδήσεις και αυτό μπορεί να οδηγήσει σε αναταραχή, βία και υστερία (για παράδειγμα σε περιπτώσεις που επηρεάζουν τη δημόσια υγεία αν υπάρξει η φήμη για δηλητηριασμένα τρόφιμα κλπ). Ακόμη και αν ένα κοινωνικό σύστημα είναι νοσηρό, δεν είναι φρόνιμο να κλονίσει κανείς την εμπιστοσύνη του κόσμου και να εξάψει τα συναισθήματα το οποίο μπορεί να οδηγήσει σε ανεξέλεγκτες καταστάσεις πριν προσπαθήσει πρώτα να το διορθώσει.
  • Γενικεύσεις και προπαγάνδα: πόσο δίκαιη είναι η εξαγωγή συμπερασμάτων με γενικεύσεις; Είναι κάτι το οποίο κάνουν κατά κόρο οι δημαγωγοί και το οποίο εμφανίζεται και σε αυτές τις συζητήσεις περί διαφθοράς και γενικά στα αρνητική δημοσιότητα για την Ελλάδα (αυτό η λογική πλάνη λέγεται και association fallacy). Συνήθης μορφή της είναι αν πούμε ότι αφού ο τάδε είναι δημόσιος υπάλληλος και πιάστηκε να δωροδοκείται τότε όλοι οι δημόσιοι υπάλληλοι δωροδοκούνται. Ποιος μπορεί να πει αυτό?
  • Η διαφθορά κατά σύμβαση σχετίζεται με παραβίαση των γραπτών νόμων. Οι νόμοι όμως και η ηθική διαφέρουν από χώρα σε χώρα. Κατά μια ριζοσπαστική προσωπική άποψη επηρεασμένη από την κοινωνιολογία (Hofstede, Weber κ.α.) θα μπορούσαμε να πούμε ότι σε ορισμένες κουλτούρες (συλλογικές/collectivist) οι άγραφοι νόμοι έχουν μεγάλη αξία και σε άλλες (ατομικιστικές/individualist) έχουν μεγαλύτερη αξία οι γραπτοί (τέτοιες είναι π.χ. οι περιπτώσεις βεντέτας όπου κάποιος υπακούει στο άγραφο δίκαιο και όχι στον νόμο). Προσωπικά δεν θέλω να κρίνω ποια είναι καλύτερη κουλτούρα αλλά ποια είναι συμβατική με τα δικά μου πιστεύω και άρα με ποιους θέλω να συναλλάσσομαι ή όχι. Όμως όσο αφορά τη διαφθορά και τις συναλλαγές ο Bill Gates, στο ετήσιο δελτίο του προσωπικού του Φιλανθρωπικού Ιδρύματος Gates Foundation που διαχειρίζεται $38 δισεκατομμύρια δολάρια και επενδύει σε χώρες αναπτυσσόμενες όπως η Αφρική, είπε το 2014: “η διαφθορά δεν είναι τόσο μεγάλο εμπόδιο στην ανάπτυξη όπως οι περισσότεροι πιστεύουν…οι δωροδοκίες είναι σε πολλές περιπτώσεις ένας είδος φόρου επί της επένδυσης”. Ριζοσπαστική άποψη αλλά μπορεί και να συζητηθεί. Σε αυτή την περίπτωση το πρόβλημα πιστεύω είναι κυρίως η διαφάνεια. Τι γίνεται εάν σε μια κοινωνία είναι ηθικά αποδεκτή η προμήθεια(φακελάκι) αλλά αποκρύπτεται από τον κόσμο το ύψος της ή και ακόμα και στο σύνολό της οπότε δεν φορολογείται δημιουργώντας συνθήκες αδικίας και ανισότητας; Και φυσικά ας μη μιλήσουμε για την δωροδοκία πολιτικών.
  • Τέλος, το ζήτημα της διαφθοράς ως προς της Ελλάδα δεν έχει αντιμετωπιστεί δίκαια. Τα τελευταία χρόνια υπάρχουν πολύ μεγάλα σκάνδαλα διεθνώς τα οποία όμως δεν αποτελούν αντικείμενο δημόσιας κατακραυγής στον ίδιο βαθμό με την Ελλάδα και τελικά δεν επηρεάζουν την υπόληψη άλλων κρατών ή εταιριών. Για παράδειγμα:
    • Το σκάνδαλο Dieselgate της παραπλανητικής μέτρησης των καυσαερίων στα ντιζελοκίνητα αυτοκίνητα της Volkswagen (όπου επιβλήθηκε πρόστιμο 15 δισ. Δολαρίων) και στο οποίο εμπλέκονται και άλλες ενδεχομένως Γερμανικές εταιρίες. Παρόλα αυτά οι Γερμανικές βιομηχανίες συνεχίζουν να επαίρονται για την αξιοπιστία και υπεροχή της Γερμανικής τεχνολογίας. Πόσοι θα αγόραζαν Γερμανικά αυτοκίνητα ή θα πλήρωναν περισσότερο για αυτά εάν κλονιστεί αυτή η φήμη;
    • Σκάνδαλο δωροδοκίας της Siemens (1,6 δισ. δολάρια πρόστιμο στις ΗΠΑ). Η δίκη ακόμα να τελειώσει στην Ελλάδα…
    • Μεγάλος αριθμός παραβάσεων από την Deutsche Bank (το μεγαλύτερο πρόστιμο που της επιβλήθηκε είναι 7,2 δισ. δολάρια πρόσφατα από τις ΗΠΑ για το ρόλο της στην κρίση του 2008). Όμως η Deutsche Bank συνεχίζει να προβάλλεται ως ένας κολοσσός και να θεωρείται μια αξιόπιστη τράπεζα

Υπάρχουν και άλλα παραδείγματα διεθνώς αλλά επικεντρώθηκα στην Γερμανία επειδή από εκεί έρχονται τα περισσότερα «μαθήματα ηθικής». Αλλά και πάλι, για να είμαστε δίκαιοι δεν σημαίνει ότι θα πρέπει και εμείς να πάμε στο άλλο άκρο και να υποστηρίξουμε ότι όλο το επιχειρηματικό σύστημα της Γερμανίας είναι διεφθαρμένο.

8. Γραφειοκρατία και Αναποτελεσματικότητα

Εκτός από τη διαφθορά, ένα άλλος σημαντικός αποτρεπτικός παράγοντας είτε αυτός είναι πραγματικός είτε δικαιολογία, για πραγματοποίηση επενδύσεων στην Ελλάδα είναι η γραφειοκρατία και η αναποτελεσματικότητα στη δημόσια διοίκηση και το θεσμικό πλαίσιο. Ετσι μας λένε δηλαδή. Αυτοί οι παράγοντες μπορούν να αποτυπωθούν από τον Δείκτη Οικονομικής Ελευθερίας (Index of Economic Freedom, EFI) που δημοσιεύεται από τον οργανισμό The Heritage Foundation. Επίσης από τον πιο γενικό Δείκτη Παγκόσμιας Ανταγωνιστικότητας (Global Competiveness Index (GCI)) που δημοσιεύει το Παγκόσμιο Οικονομικό Φόρουμ. Αυτός καλύπτει όλες τις πτυχές της ανταγωνιστικότητας μιας οικονομίας (συνολικά 12 παραμέτρους που αφορούν στο εργατικό δυναμικό, τις υποδομές, τους θεσμούς, τις υποδομές και τη καινοτομία)

Από μια εκ νέου στατιστική επεξεργασία των Άμεσων Ξένων Επενδύσεων (FDI) και των δεικτών EFI και GCI προκύπτει ότι δεν υπάρχει κάποια σχέση μεταξύ των δύο. Δηλαδή και σε αυτή την περίπτωση μπορεί κάποιοι να παραπονιούνται για γραφειοκρατία και αναποτελεσματικότητα αλλά παρ’όλα αυτά επιχειρούν σε αυτές τις χώρες. Εάν κάποιος έχει διαφορετική γνώμη επί αυτών των στοιχείων ο γραφών θα ήθελε να τη ξέρει.Αν δούμε στον πίνακα η Ελλάδα έχει καλύτερους δείκτες EFI από την Κίνα, το Βιετνάμ και όμως αναλογικά λαμβάνει λιγότερες επενδύσεις. Συνεπώς δεν είναι η γραφειοκρατία και η αποτελεσματικότητα το μόνο θέμα που μετράει.

Μια άλλη οπτική στο θέμα αυτό δίνει ο δείκτης Doing Business της Παγκόσμιας Τράπεζας (που μετρά το Επιχειρηματικό Πλαίσιο σε μια χώρα. Κατά αυτόν η Ελλάδα κατατάσσεται στην 67η θέση το 2017 από 60η το 2016. Δηλαδή έπεσε το 2017 παρά τις τόσες διαρθρωτικές μεταρρυθμίσεις που έχει απαιτήσει η Τρόικα και οι διάφορες κυβερνήσεις έχουν υλοποιήσει παίρνοντας τα εύσημα των δανειστών!!!!. Και πάλι δεν έρχονται επενδύσεις! Αυτό και μόνο μπορεί να μας βάλει σε σκέψεις για το κατά πόσο είναι άσχημη η κατάσταση στο θεσμικό πλαίσιο και την διοίκηση και για το αν χρειάζονται εν τέλει πολλές από αυτές οι μεταρρυθμίσεις ή γίνεται για αποπροσανατολισμό ή για εξυπηρέτηση άλλων σκοπών. Τώρα που βρήκαμε παπά, ας θάψουμε πέντε-έξι….

Τώρα όπως είπαμε και στο προηγούμενο μέρος σίγουρα υπάρχουν επενδύσεις που μπλοκάρονται και επενδυτές που παραπονιούνται. Όμως πολλές φορές και οι επενδυτές δεν είναι λογικοί ή καλά προετοιμασμένοι. Πολλές φορές επενδυτές από το εξωτερικό έρχονται και παραπονιούνται επειδή τα πράγματα δεν γίνονται με τον ίδιο τρόπο που γίνονται στην χώρα τους. Χαίρω πολύ…. Υπάρχει μια φράση στα Αγγλικά: όταν είσαι στη Ρώμη να κάνεις ότι κάνουν και οι Ρωμαίοι (When in Rome do as the Romans do). Και από την άλλη ας σκεφτούμε εάν κάποιες επενδύσεις δεν γίνονται γιατί κάποιοι εδώ δεν θέλουν να μοιράσουν την πίτα με νέους παίκτες…

Αλλά για να γυρίσουμε στο θέμα μας, πέρα από τους δείκτες και την παραφιλολογία οι επενδυτές αναλύουν την κάθε επένδυση με βάση τα συγκεκριμένα δεδομένα της και τα προτερήματα της χώρας υποδοχής.  Οι χώρες της Ανατολικής Ευρώπης έχουν μια θετική αξιολόγηση όσο αφορά τους δείκτες αλλά το κύριο κίνητρο για επενδύσεις είναι το εκπαιδευμένο προσωπικό και τα περιθώρια ανάπτυξης λόγω και του χαμηλού σχετικά κατά κεφαλή ΑΕΠ.  Οι χώρες της Ασίας και της Λατινικής Αμερικής εχουν χαμηλό εργατικό κόστος και μέγεθος αγοράς. Παρατηρώντας τους δείκτες αλλά και από εμπειρία εν συντομία θα έθετα τους εξής κύριους παράγοντες που βοηθούν στις επενδύσεις:

  • Ευκολία, δηλαδή ευνοϊκό φορολογικό ή νομικό καθεστώς: για παράδειγμα η Ιρλανδία, το Honk Kong, η Ελβετία, το Λουξεμβούργο, η Κύπρος, η Μάλτα. Βέβαια πολλές φορές οι ροές κεφαλαίων εδώ δεν γίνονται για επένδυση αλλά για απόκρυψη…
  • Βαθμός ανάπτυξης και μέγεθος οικονομίας: όπως η G7 και άλλες δυτικές χώρες της ΕΕ, BRIC, Αυστραλία. Εδώ μετρά η πρόσβαση στην αγορά και στη τεχνογνωσία αλλά μεγάλο μέρος είναι και ανακυκλούμενα κεφάλαια των οικονομικών αυτών
  • Αναδυόμενες οικονομίες με αυξητικές τάσεις ΑΕΠ, ή/και χαμηλό κόστος εργασίας ή/και φυσικούς πόρους: όπως το Μεξικό, η Κεντρική / Ανατολική Ευρώπη (Τσεχία, Πολωνία, Ουγγαρία), Ασία (Βιετνάμ, Κορέα, Ινδονησία, Αμερικανός (Κολομβία, Αργεντινή, Χιλή), Αφρική (Νιγηρία, Σ. Αφρική)
  • Συγκριτικό πλεονέκτημα: για παράδειγμα πρόσβαση σε τεχνογνωσία όπως για παράδειγμα οι επενδύσεις σε νεοφυείς εταιρίες λογισμικού στην Καλιφόρνια (Silicon Valley startups) ακόμη και αν η περιοχή αυτή έχει υψηλό κόστος και φορολογία ή ο τουρισμός στην Ελλάδα λόγω του περιβάλλοντος

9. Τελικά, κανένας λογικός άνθρωπος δε θέλει να επενδύσει στην Ελλάδα

Τα ερώτημα λοιπόν είναι εάν η Ελλάδα προσφέρει κάποια χαρακτηριστικά που προσελκύουν επενδύσεις. Η απάντηση είναι ότι προσφέρει ή μπορεί να προσφέρει σε πολλούς τομείς αν μπορέσει να εκμεταλλευτεί τη θέση της, την υπάρχουσα τεχνογνωσία αλλά και το μορφωμένο εργατικό δυναμικό. Αυτό βέβαια είναι θέμα που απαιτεί μακροσκελή ανάλυση.  Το θέμα όμως είναι αν οι παρούσες οικονομικές συνθήκες το επιτρέπουν και εάν υπάρχει βούληση από τους εταίρους της ΕΕ και της Τρόικας και την εγχώρια επιχειρηματικότητα να το υποστηρίξει.  Η Ελλάδα επίσης κάνει κάποια βήματα ως προς την προώθηση μεγάλων επενδύσεων με τις διαδικασίες Fast Track. Γνώμη του γράφοντα είναι ότι «το κράτος μπορεί να αποδώσει γρήγορα όπου θέλει και να μπλοκάρει επενδύσεις όπου δεν θέλει. Tο πρώτο μπορεί να εγείρει υποψίες διαφθοράς ενώ το δεύτερο αποδίδεται στην γραφειοκρατία….» Καθένας θα πρέπει να είναι πληροφορημένος και προετοιμασμένος, παράπονα κατόπιν εορτής δεν ωφελούν.

Οι άμεσες ξένες επενδύσεις (FIDI) ανήλθαν σε $1,7 δσ το 2014 σύμφωνα με την Παγκόσμια Τράπεζα και $39,5 δις μεταξύ 1990-2015. Οι υψηλότερες επενδύσεις προέρχονται από Ευρωπαϊκές χώρες (Γερμανία, Γαλλία, Ηνωμένο Βασίλειο και Ολλανδία. Η γεωπολιτική και η απόσταση μπορεί να είναι ένας παράγοντας που να ευνοεί τις Ευρωπαϊκές επενδύσεις σε σύγκριση με τις ΗΠΑ που δεν είναι σημαντικός επενδυτής.

Τον τελευταίο καιρό, πάντως η Κίνα έχει ξεκινήσει να επενδύσει σε μεγάλο βαθμό στα πλαίσια του νέου δρόμου του μεταξιού (One Belt One Road), της διαδρομής δηλαδή που ακολουθούν τα Κινεζικά προϊόντα για να βρεθούν στη Βόρεια Ευρώπη, στην οποία αναπόσπαστο μέλος είναι η Ελλάδα με το λιμάνι του Πειραιά αυξάνοντας και τη γεωστρατηγική σημασία της Ελλάδας και τη προοπτική εμπορίου.

Ο τουρισμός αποδεικνύει ότι είναι δυνατό να προσελκυσθούν επενδύσεις όταν υπάρχει συγκριτικό πλεονέκτημα και προοπτική κέρδους. Πώς να ανταγωνιστεί την Ελλάδα μια χώρα χωρίς ήλιο ότι και να κάνει σε επίπεδο θεσμών; Όμως ο τουρισμός δεν φθάνει γιατί δεν παράγει μεγάλη προστιθέμενη αξία και εν τέλει δεν μπορεί να απορροφήσει πολλούς πτυχιούχους. Ευτυχώς έχει αρχίσει να γίνεται συζήτηση για την παραγωγή στην Ελλάδα και δίκαια. Το θέμα είναι κατά πόσο θα προχωρήσει. Σκεφτείτε πόσοι εισαγωγείς θα ζημιωθούν σε αυτή την περίπτωση.  Όμως πρέπει να γίνουν πολλά τόσο όσο αφορά κίνητρα αλλά και ενημέρωση και προβολή (και φυσικά να σταματήσει η αρνητική δημοσιότητα).

Για όσους συνεχίζουν να παραπονιούνται και να δυσφημούν ότι κανείς δεν επενδύει θα αναφέρουμε εδώ επιγραμματικά μόνο κάποιες σημαντικές επενδύσεις τα τελευταία χρόνια ως απόδειξη περί του αντιθέτου (χωρίς να υπεισερχόμαστε στο κατά πόσο μια επένδυση είναι καλή ή κακή):

  • Ο μεγάλος Ελληνοαμερικανός επενδυτής John Calamos και η κοινοπραξία Calamos-Exin Partners(Ελληνική) εξαγόρασαν την Εθνική Ασφαλιστική έναντι €1δις
  • Κινεζική ναυτιλιακή Cosco: $1.7 δις για εξαγορά και επενδύσεις στον ΟΛΠ (λιμάνι Πειραιά)
  • Γερμανική Fraport και όμιλος Κοπελούζου: $1.1δις για λειτουργία και αναβάθμιση 14 περιφερειακών αεροδρομίων για 40 χρόνια
  • Deutsche Telecom: αγορά OTE, $5.5 δις
  • Επενδυτική Εταιρία PSP Investments- Canadian Pension Fund: $1.7 δις για ποσοστό στη λειτουργία του Αεροδρομίου Ελ Βενιζέλος για 20 χρόνια
  • Αμερικανική Επενδυτική Εταιρία KKR-Pillarstone: αγορά $1.2 δις κόκκινων επιχειρηματικών δανείων
  • Κοινοπραξία Ρωσικών συμφερόντων Mirum Hellas: επένδυση $400 εκατ για το τουριστικό συγκρότημα Elounda Hills στην Κρήτη
  • Κινεζική εταιρία ηλεκτρισμού State Grid: εξαγορά του 24% της ΑΔΜΗΕ (δίκτυο ηλεκτροδότησης) έναντι $320 εκατ
  • Διάσημη Αμερικανική επενδυτική εταιρία Blackstone: $40εκατ στη Lamda Development (ακίνητη περιουσία και επένδυση στο Ελληνικό που αναμένεται να φτάσει τα €7δις)
  • Αμερικανική Επενδυτική Εταιρία Oaktree: $280εκατ στο Ikos Resorts (Σανι) στη Χαλκιδική
  • Διάσημοι Αμερικανοί επενδυτές: John Paulson (μετοχές στην Alpha Bank, Piraeus bank), Wilbur Ross (ο νυν Υπουργός Εμπορίου των ΗΠΑ, μετοχές στη Eurobank), Fairfax/Prem Watsa (μετοχές στην Eurolife, Eurobank)
  • Το Αραβικό Olayan group: επένδυση $150 εκατ στο ξενοδοχειακό συγκρότημα Costa Navarino στην Πύλο (Κωνσταντακόπουλος)
  • Τουρκικά κεφάλαια Jermyn, Dogus και Κουβετιανά κεφάλαια: $440 million για εξαγορά του Αστέρα Βουλιαγμένης
  • Τουρκική Dogus και Ελληνική Temes (Κωνσταντακόπουλος): $190 εκατ για την αγορά του κτιρίου του Hilton Αθηνών
  • Εταιρία Σιδηροδρόμων Ιταλίας: $50 εκατ για την εξαγορά της Τραινοσε
  • Αμερικανικό κεφάλαιο NCH Capital (NY): $83 εκατ για εξαγορά του ακινήτου στην Κασσιώπη Κέρκυρας

Το που μπορούν να γίνουν επενδύσεις στο μέλλον και πως είναι ένα αρκετά μεγάλο για να καλυφθεί εδώ (ενδεικτικά παραπάνω (δείτε: SUGGESTED AREAS FOR INVESTMENT IN GREECE) παρατίθενται μια σειρά προτάσεων του γράφοντος όσο αφορά προτεινόμενους τομείς για επενδύσεις στην Ελλάδα ). Σίγουρα θα πρέπει να εξεταστεί η δραστηριοποίηση στη βιομηχανία και σε τομείς υψηλής προστιθέμενης αξίας χτίζοντας σε υπάρχουσες δυνατότητες αλλά και ακολουθώντας τις μελλοντικές τάσεις. Και φυσικά θα πρέπει να προστατευτεί η αγροτική παραγωγή στο βαθμό που τουλάχιστον εξασφαλίζει την διατροφική επάρκεια. Είναι απαράδεκτο να εκβιαζόμαστε στη λήψη αποφάσεων με βάση το γεγονός του ότι πρέπει να εισάγουμε βασικά είδη διατροφής! Για την ώρα ελπίζω να παρείχα κάποια στοιχεία για προβληματισμό όσο αφορά την αρνητική δημοσιότητα ώστε να αντιμετωπιστεί η κατάρα και η μειοδοσίας της δυσφήμησης.

———————————————-

Συντάχθηκε από τον Παναγιώτη Χατζηπλή, CFA, ACCA, MBA, Οκτώβριος 2018

Το άρθρο αυτό βασίστηκε σε δημοσιευμένα στοιχεία και επεξεργασία από τον γράφοντα.  Το κείμενο αυτό γράφτηκε στα Αγγλικά και μεταφράστηκε ή μεταφέρθηκε στα Ελληνικά (κατά το δυνατό καλύτερα αλλά όχι πιστά) με κάποιες παραλλαγές. Το Transatlantic Business Forum δεν μπορεί να θεωρηθεί ότι συμμερίζεται τις απόψεις των άρθρων που φιλοξενεί.

 

 

 

Middle Market M&A heating up as Private Equity seeks growth

Global M&A value in the first three quarters of 2014 exploded to US$2.5tr up 52% from US$1.7tr last year, according to Mergermarket.  That points towards returning to the M&A boom levels of 2005-2008.  At the peak of that, global M&A value reached $3.7 tr. (M&A surge in Q3 2014, back to precrisis levels).

US represent around half of global activity with M&A value edging towards US$1.2 tr in the first nine months of 2014, already over the US$965 bn for the whole of 2013 according to Mergemarket and reaching towards 2007-8 territory.  Most of the increase has been fueled by the return of mega deals, ie those over $5bn.  Middle market deals although not following the same explosive pattern, grew as well. North American M&As between $250-$500m reached $54m during the first half of 2014 compared to $70m in all 2013. At the lower bracket $5-250m, M&A value reached $61m in the first half of 2014 compared to $102m for full year 2013.

Activity in the private equity space has lagged behind that of the overall M&A market. The first half of 2014 saw 432 buyouts in North America for US$80bn total worth. That was a 13% decrease from first half of 2013 (US$92bn) according to Mergermarket. Private equities, contrary to the past have stayed away from large LBOs and instead turned their attention to middle market and exiting past investments.

North American M&A Size Split 2008-14

Interesting highlights about middle market M&A and the Private Equity in the US:

  • Middle market matters: According to the U.S. Census, there are 360,000 middle size companies in America (with revenues between $5m – $1bn), 95% of which generate less than $100m but a large number of jobs. Mid-size companies increased revenue by 7.5 percent in the third quarter of 2014, compared with 5.5 percent for Standard & Poor’s 500 Index, according to the National Center for the Middle Market. According to Robert Slee, a researcher specializing in this area, 75% of middle size companies destroy value as they usually produce returns below their cost of capital (The New Math of Middle Market M&A, Robert Slee  The Value Examiner, July/August 2009).  Hence there’s significant potential for growth and value creation.  PEs get increasingly involved in this space and own around 10% of mid size companies, usually the top performers.
  • Middle market definition varies by region: Transactions involving middle market companies are considered those below $1bn in value, and more often below $500mn. Actually a good reference point are deals between $250-$500m and at the lower end between $100-$250m. That is according to US standards. Average deal sizes in Europe and Asia are almost 50% below those in the US. Therefore a deal considered middle market or even small by US standards might be a mega deal in the context of a cross-border transaction and by that attract much more attention from local regulators and communities.  Therefore, it has to be approached with increased level of diligence and sensitivity, reminiscent of that for mega-deals.  Well experienced M&A advisors can make all the difference in these situations.
  • Success is not straightforward in midmarket: Although the large number of targets and potential for value creation, it’s not easy to score a home run. Companies are often the extension of their owners’ lifestyles and not clearly distinguishable and investable (Private Equity 2013 Update and Success Factors for Value Realization).  So PEs often pass. In other occasions certain PEs will be the first time investors that professionalize a company and then sell to a more experienced PE to scale up the businesses.  Other difficulties arise from inefficiencies in locating interesting deals, limited attention span, liability risk, and high pricing. So often advisors and PEs complain that many good deals fall through the cracks.
  • PE changing priorities: go solo, go small, drop past weights and aim for growth

Top PE Investments

  • Exits: Not surprisingly, much of recent PE activity has turned into exiting older investments. This is not that easy. According to Mergermarket, PE firms are having difficulty to recoup boom-era investments (EMEA Deal Drivers 1H2014). Because of that, holding periods have increased to six years compared to around three in 2007 (PE Market Update 2013).  Secondary offerings are the most common form of exit nowadays, a change from the IPO heavy past, and represent a large part of middle market transactions as well. Seventy-three percent of PE managers in a 2014 poll expected to exit investments through secondary buyouts in the next year. More than half of respondents expected the industry to sell to a strategic buyer, with 39% choosing IPOs (Global Private Equity Outlook 2014-2015, Duff&Phelps, Shearman &Sterling, Mergermarket).

Private Equity Exits-Buyouts 2007-14

  • M&A Industry focus: much about niches. Certain sectors are more represented in middle market M&A such as consumer products, business services and manufacturing, while mega deals are more concentrated around healthcare, energy and tech, even though mid size deals also take place involving niche players. Private Equities in particular focus on consumer, TMT, biotech and subsectors in industrials, business services and technology.  Notable PE transactions this year: Red Lobster’s acquisitions by Golden Gate Capital ($2.1bn), First Data’s by KKR ($3.5bn), Ortho-Clinical Diagnostics’ and Industrial Packaging Group’s by Carlyle for $4.2bn and $3.2bn respectively (Preqin Quarterly Private Equity Update 1Q, 2Q 2014).
  • Middle market valuations rising: As middle market deals grow in popularity there’s increasing competition between buyers, be it PE firms or strategic investors and hence valuations are rising (with corporate acquirers having the advantage of synergies). This reduces the number of desirable targets and deals are becoming more expensive. Multiples (EV/EBITDA) for the $50-250m bracket went from 6.5 in 2010 to 8.5 in 1Q2014 another sign of increased market activity (Axial Forum, Valuation Inflation: Middle Market Multiples on the Rise, John Slater, Focus Investment Banking, July 9, 2014).  Multiples in larger middle market transactions ($500m to $1bn) have risen to 12x in 3Q14 according to Factset (US M&A Trends & News Oct 2014).
  • Future PE trends and the middle market: Even though the loss of spotlight to mega deals, the overall trend is positive.  PE managers polled by Mergermarket expect increased activity in 2014-15 (Global Private Equity Outlook 2014-2015, Duff&Phelps, Shearman &Sterling, Mergermarket). On average, cross-border transactions are expected to make up 30% of activity.  Main drivers will be consolidation, changing demographics and consumer tastes, technology, debt financing, PE exits, globalization and value creation. Success planning will create a wave of liquidity events as baby boomers that own mid size companies will retire. At the same time, although the consumer sector is cautious there’s always creative destruction and opportunity from new products. For example the Greek yogurt mania in the US created a new segment with explosive growth in less than ten years with a startup, Chobani, being the market leader. Finally, technology is creating ample startup opportunities.
  • Dry powder is at record levels but is not for free. The amount of available capital for Private Equity investment hit a record high of $1.14 tr in June 2014 globally, even higher than in 2006-2008, according to Preqin (Private Equity Has More Than It Can Spend). However the landscape has changed. PE deals are becoming more competitive and considering some boom era failures, managers have to prove their merits by bringing returns. Working only through sourcing inefficiencies, financial engineering or IPO exits are not enough to generate alpha.  Value creation has become more important (Private Equity 2013 Update and Success Factors for Value Realization). In this sense a secondary offering might make sense when the buyer has experience in a particular sector.  Actually there’s even talk about outright acquisitions of PE firms as well.
  • PE regulatory pressures and fair value adjustments: Another interesting development over the last years is that private equity companies now have to fair value their portfolios on a continuous basis for reporting purposes. According to SFAS 157 (a.k.a. ASC 820) under US GAAP as well as IFRS 13 under International Accounting Standards these equity investments should be recorded at market values, when listed or based on comparables listed companies if not and in the absence of both conditions on financial modeling. PE managers were not used to this level of scrutiny in the past.  This, apart from creating a lot of work for valuation professionals and back offices, it is also a source of frustration for deal makers who now have to support book values many of which were made under better times.  But it also adds transparency.

——————————-

By Pete Chatziplis, CFA, ACCA, MBA. The articles published here do not necessarily reflect the views of the Transatlantic Business Forum.

NYC Urbanomics Part 2: The New York City Food Sector – Market Overview and Investment Parameters

This post is part of a series of posts about the Economics of Urban Centers as illustrated within the context of global metrolpolis New York City.  In this we will cover premium food, and how NYers choose it.

A. MARKET OVERVIEW

Dining is considered an essential fabric of urban centers. Food in the 21st century is part of lifestyle, an experience, a city attraction and eventually big business. These dayts urban planners have to create a variety of dining options to attract professionals and commercial activity in a city.  Food operators have to go the extra mile and offer uniqueness celebrated in the likes of art, to the high end consumer.  And the consumer has to eventually shell out more for all of this.

Food has become part of the individual’s identity a statement same as clothing, housing, cars (just to remember French philosopher and sociologist Bourdieu). For example there’s green, biological, vegan, vegetarian, ethnic cuisine. Food producers provide information on whether protected origin, photos of people producing the food, whether renewable energy used in production or other environmentally friendly process, whether handpicked or other.  They stay in touch and interact with consumers online.

NYers take pride in having one of the best dining options around the world in terms of variety and quality. The total value of the New York food industry is around $ 19 billion (US Census) and covers a large number of companies and flavors. It is also one of the big income earners for municipal and state coffers and a big employer that caters for the millions of residents and tourists.

On the other hand, considering the cosmopolitan character the population increase, high incomes and many tourists it’s not strange that there’s so much interest in investing both from domestic and international investors and businesses.  Operating here can offer apart from significant return in its own right, visibility across the US and world and hence brand projection and as springboard for expansion.

Below we provide some basic information for aspiring market participants, this is not a complete market study, while we are open to discuss further.

  • Large size: total population of the extended NYC metro area is estimated at 20 million. New York has the highest population density in the US.  Manhattan’s population at around 2 million more than doubles during the day with the influx of work commuters, visitors and tourists.  NYC boasts some of the highest family incomes.  Outside locals tourists are estimated at 52 million with an average spending of $ 700 ($37bn total influx).
  • The bigger picture: The American food industry in total is a $1.1 trn market of which retail food (at home) accounts for $650 bn and foodservice (away from home food) for $ 450 billion of which fast food is $ 184 bn. Sales of specialty food is estimated at $70 nm and or organic food at $30 bn growing at high rates. New York City because of its position as probably the largest business center in the world is the necessary point of presence for global brands. Often NYC, with its international population and tourism serves as testing ground for many ideas and creates trends. Although the overall food market is mature, there is potential for explosive growth in sub-sectors as evidenced by the meteoric rise of Greek yogurt much of which started in NYC. It’s not uncommon for tourist to visit certain stores they’ve seen in movies, (for example the Boathouse or the Serendipity or to try products made famous here like the cronut or the cupcake). You may refer to our earlier post in this series regarding NYC’s redevelopment into an attractive investment destination and a consumer mega-center here: NYC Urbanomics Part 1: NYC Redevelopment, a template for urban renaissance and commercial boom.
  • Demographics: New York City has a strong international/cosmopolitan character. One in three New Yorkers are foreign-born.  Nearly 400,000 millionaires live in New York, mostly Manhattan.  Each borough has a different character with Manhattan being the more affluent and the big corporate, retail and tourist center.  There’s a higher percentage of prime age professionals (20-50) in Manhattan compared to the boroughs and lower percentage of children.  Families and small businesses are more common in the outer boroughs and incomes are generally lower there. However real estate prices have recently been increasing in Brooklyn and Queens even there (Long Island City).  Much of these increases have been due to gentrification and population inflow mainly from foreigners but as well Americans especially the young that have stormed the Brooklyn  All that is important in selecting the locations that are a good fit for a particular concept and then estimate traffic and consumption.

NYC Age Breakdown by Borough and Income Map

  • Spending Patterns: The average household income in most of Manhattan exceeds $100,000 (some of the richest areas in all America) with 12.4 % of that spent on food. In the other boroughs average family income is much lower (the poorest receive food aid). Manhattan residents, where the center of the dining industry, have high educational level and are very sensitive to service quality and healthy, biological and gourmet aspects of food. New Yorkers are characterized by lack of time and small household size factors that favor fast food consumption (40 % of Americans eat 4 times a day) with snacking being more common among the younger. The majority of Manhattan residents are actually single.  On top of that one has to appreciate the huge spending by the more than $50 million tourists, much of which goes to food. With so many commuters and tourists flocking the streets what’s more natural than a quick snack, especially with all the so many intriguing options?  Manhattan is becoming a sort of an urban theme park, a Disneyland for the well off and the many tourists. All these factors create an ideal environment for food away from home.
  • Food retail – Competition: NY is characterized by the absence of large national grocery chains (ie WalMart). The market is fragmented, there’s a large number of establishments divided between supermarket chains, convenience store, discount stores and specialty store. Supermarket chains are upscale, mainly in Manhattan such as Whole Foods, Food Emporium, D’Agostino or more affordable/middle class in the suburbs.  Real estate in NYC is expensive. That means that supermarkets are smaller and more cramped compared to those in the suburbs.  It also means that shelf space is costly which sets the bar high for product sales.  Trader Joe’s, the fast moving product chain, that is also present in Manhattan, has nationwide an average estimated revenue per square foot of $1,750 in 2010, more than double that for Whole Foods (Inside the secret world of Trader Joe’s).  Prices can be high but upscale consumers have as well high expectations from product quality and branding.  There are also many specialty stores (ethnic, deli, organic etc) where prices and margins are higher but they have to make up for lower volumes too.  Outside that, for many busy NYers small specialty and convenience stores are the grocery stores of choice.  Many ethnic stores in the boroughs cater to immigrants communities within which they are located and to their spending power.  Discount stores (like family dollar) serve lower income consumers; although prices there are low, profit margins are significant.

NYC Grocery Store Photos

  • Foodservice — Competition: establishments are divided into fast food, fast casual, casual dining and fine dining. The market is fragmented as well. There is a large number of establishments with most of restaurants being independent and to a much lesser extent franchised/multi establishment.  Apart from the large number of fine restaurants and celebrity chefs, mainly in Manhattan, NYC also offers all other options, from international cuisine, diners, ethnic food and very common street food (food trucks).

NYC Fast Food Store Photos

  • Foodservice segmentation: There’s everything in NYC, something for everybody. If NYC doesn’t have it, then probably you don’t want it, or maybe it’ll not going to be long until it has it…! Here are the main dining categories:
  • Casual and fine dining: Virtually all types of cuisine are available in good supply. Outside typical cuisines and styles (French, Chinese, Italian, American etc) variety extends to hybrids, for example vegan sushi and other; it’s up to innovation. Apart from being distinguished based on type of cuisine, establishment are also classified according to character/setup such as lounges, bistros, brasseries, gastropubs, etc A foodie paradise!
  • Fast food and Fast casual (both not offering full table service but the second being more expensive with upscale/unique design and most of food prepared in the store): The New York City fast food sector includes chains selling the traditional burgers (along traditional ones new specialty are gaining popularity: Bareburger, Five Guys), chicken (KFC), sandwich (Subway), international such as Mexican (Chipotle, Taco Bell), Asian(noodle) and other ethnic options, Bakery/Coffee (ie Panera, Starbucks), Pizza (Papa John’s, Domino’s) and other specialty stores (for example salad (Chop’t), seafood (Red Lobster) etc). The most popular type of fast food is the burger, followed by sandwiches and chicken. The fast casual niche is very promising especially in NYC.  It generates $21−22 bn nationally and is not only growing fast but also setting trends.  It’s more suitable for today’s consumer character same as original fast food chains revolutionized the industry in the 20th  Lately even McDonald’s said it will allow customization.

US Fast Food Store Breakdown

  • Foodmarkets: These are new arrivals to the NYC scene. They are very large stores that combine multiple restaurants and groceries usually centered around a theme. Eataly was the first one, offering all sorts of Italian products and cuisines, capitalizing on famous chef’s Mario Batali reputation and TV persona. It is very successful although the high investment. It has since expanded in other cities and locations. What’s interesting for Eataly is that it promoted the Italian culture through its store and eventually Italy as a destination. It is to be followed by a French themed foodmarket called Le District of the Poulakakos group, in the lower tip of Manhattan.  There are other such projects discussed or coming such as European themed Hudson Market and a global themed one discussed by famous chef and TV persona Bourdain.
  • Consumer profile: High end consumers in NYC are more interested in service, décor and experience; in fact maybe more than food. According to certain surveys this is a general trend.  As René Redzepi, the much celebrated Danish Michelin awarded chef puts it: “Our main mission at the restaurant and what I tell the staff when they leave here is, give your guests a sense of time and place. Whether it’s the product range, which is a big part of us, but also the whole atmosphere, the way that the restaurant is set. That’s how we give our guests a sense of time and place”. A Nielsen survey regarding wine consumer profiles’ is very revealing in this respect: almost half of wine sales are performed by wine enthusiast and image seekers that perceive the product as sort of a hobby or projection of them selves.  They spend a lot of time on research and to get educated on the product so the retailers have to cater by providing variety, good service and information.  Off course price is not their main concern.  Uniqueness, customization is key.

 

B. INVESTMENT PARAMETERS

Given that there’s significant interest for investment in the NYC food sector lately we present below some basic information useful in evaluating the feasibility of such an endeavor.  There’s no doubt that operating in New York City offers many benefits in terms of return and visibility but at the same time the capital required is significant and so are the risks. Hence a very careful evaluation is necessary.   You may also refer to our earlier post in this series regarding NYC’s redevelopment into an attractive investment destination and a consumer mega-center here: NYC Urbanomics Part 1: NYC Redevelopment, a template for urban renaissance and commercial boom.

The information below is only indicative based research we have carried out for international chains and importers of upscale foods and opportunity evaluation regarding expansion in the NYC area.  We are able to discuss in more detail with investors and operators the feasibility of their ideas, entry barriers, get-to-market approach, business plan, operating, labor and tax issues, marketing plan and provide consulting services in this respect. We also have successful operating concepts to present to investors as well as proposals for greenfield developments.

  • Concept: As mentioned before upscale consumers are all about character and information, so customization is the name of the game. Fast casual chains offer this possibility (Bareburger, Chipotle etc) as well as premium service. It doesn’t hurt as well to center everything around an environmental/socially sensitive aspect something quite important for the millenials. There are various ways to create product differentiation for upscale pricing but let us keep this for our clients. On the other hand there are opportunities in the lower end of the market just as long keeps limitations into perspective.
  • Location: Manhattan or certain areas in Brooklyn and maybe Queens offer the highest incomes and favorable traffic and consumption patters. The location depends on the type of concept vs the area’s demographics, ie whether it’s more appealing to young or professionals or families.  Traffic also depends on location and whether this is a location with 24 hour traffic, business center with lunch snacking or nightlife spot.  Rents will also be higher for busy areas except if somebody is able to be ahead of the curve although the market has pretty much priced in these days future gentrification, subway expansion, new office and commercial development etc.  Although vacancy rates are low there is new store development as well. Furthermore supply can be crated from a large number of expiration of old leases or stores closing to make way to new concepts. A good real estate agent and lawyer can help a lot in this respect.

Financial Parameters:

  • Sales targets: McDonald’s still sets the standard in fast food. It has one of the highest sales per store at $2.6 million and successful fast casual chains are not far from that (Panera, $2,3m, Chipotle at $2,1m at 2012). Sandwich, coffee and pizza stores are lower than that.  Fine dining/small restaurants will have to aim for as high as $100 per person or higher while lower margin establishments survive on the high traffic/low price concept.  Regarding food import/wholesale we have already noted high shelf cost for retailers something that calls for low risk products ie products with brand awareness (ie marketing support), sales rep expenses and off course administrative and distribution.
  • The rent can be as high as over $100-150/ft per year in Manhattan and moving towards these directions in popular, up and coming locations in the boroughs, although generally lower there. By comparison average retail rent sought in Manhattan in spring 2013 was $116/sq.ft but in prime locations can go well into four digits (Street’s Sunny Side Costs Retailers More in Rent)
  • Wages: The minimum NYC wage is $8.75 per hour (end of 2014) and to be raised to $9 but wages can be higher depending on experience. National accommodation and food industry wages are about $13 an hour on average for all employees and $11.50 for nonsupervisory employees (Six industries that can’t find workers fast enough)  There’s ample labor supply in NYC although unemployment is getting low so good workers have options. There’s also a large number of undocumented immigrants working in the food sector in NYC; that’s a common secret. Healthcare insurance may be avoided if small business, but other business insurance is advised in a very litigious environment.
  • People: Taking into consideration the level of sophistication and competition as well as the lofty economic parameters it’s not strange that stakes are high in the NYC food sector. NYC retailers and restaurateurs have to invent ways to persuade their customer about their distinctive experience something that will justify higher prices. Yes there are new trends, new diets, molecular gastronomy, and other tantalizing tastes but in the end who cares about food? Who wants to eat after all? Actually people are trying hard not to eat and limit calorie intake. But they care about other issues such as the atmosphere, the concept.  There’s a large number of professional going into the product that may have nothing with food, for example architects, designers, concept consultants, marketers, digital/social media professionals not to mention dieticians, food safety and productions experts and other. Customer analytics and other marketing tools are important in analyzing client profiles.  As a result more money goes on sales & general expenses, what’s called customer acquisition, rather than product cost.  No misunderstanding, quality has to be there, this is a common denominator, a prerequisite.  But it’s the branding that feeds into the mind of the self-actualized consumer.  So the money to buy so many brains is important.  See for example the level of expenses going into design vs production for luxury products. This level of professionalism and investment is often mind-blowing for traditional operators.  In some occasions however some of the operators are able to realize trends and come up with fresh concepts on their own (for example Bareburger).
  • Regulations: Establishments have to comply with local food safety regulations and the NYC environment can be unforgiving due to humidity and large number of rodents. Food importers have to check for import quotas and other limitations.  Trading and selling alcoholic drinks require special licensing.  There are also zoning regulations regarding permitted commercial activities in a specific area as well as construction costs and procedures that have to be taken into consideration in the case of new endeavors, which can be lengthy. Setting up a legal entity is quite straightforward though.

Let us know about questions. We are happy to discuss your project or to present proven business concepts to invest (as franchisee or shareholders) or proposals for new projects.

——————————-

This post is part of a series of posts about the Economics of Urban Centers as illustrated within the context of global metrolpolis New York City.  In this we cover premium food, and how NYers choose it.  You may refer to our earlier post in this series regarding NYC’s redevelopment and how it manage to take distance from a past of urban decline and turn into a consumer mega-center here: NYC Urbanomics Part 1: NYC Redevelopment, a template for urban renaissance and commercial boom.  In this post we also present some of the reasons NYC is an attractive investment destination as well as of the consumer profile there.

——————————-

By Pete Chatziplis, CFA, ACCA, MBA. The articles published here do not necessarily reflect the views of the Transatlantic Business Forum. For more information on our consulting services please refer to our website at Transatlantic Business Forum..

—————–

NYC Urbanomics Μέρος 2: Ο Τομέας Τροφίμων της Νέας Υόρκης – Επισκόπηση Αγοράς και Παράμετροι Αξιολόγησης Επενδύσεων

Α ΕΠΙΣΚΟΠΗΣΗ ΑΓΟΡΑΣ

Ο τομέας τροφίμων και εστίασης θεωρείται βασικό στοιχείο των μεγάλων σύγχρονων αστικών κέντρων. Η εστίαση στον 21ο αιώνα είναι μέρος του τρόπου ζωής, εμπειρία, τουριστικό αξιοθέατο, έκφραση κουλτούρας και τελικά μεγάλη επιχειρηματική δραστηριότητα. Στη σημερινή εποχή οι σχεδιαστές πόλεων πρέπει να προνοήσουν την ύπαρξη μεγάλης ποικιλίας επιλογών εστίασης για να προσελκύσουν επαγγελματίες και εμπορική δραστηριότητα σε μια πόλη. Οι εταιρίες εστίασης πρέπει να παρέχουν υψηλής ποιότητας φαγητό από σεφ που αντιμετωπίζονται σαν καλλιτέχνες. Και οι τελικά οι απαιτητικοί καταναλωτές καλούνται να ξοδέψουν αρκετά για αυτή την εμπειρία.

Τα τρόφιμα έχουν γίνει μέρος έκφρασης της ταυτότητας του ατόμου όπως τα ρούχα, το σπίτι, τα αυτοκίνητα (για να θυμηθούμε και τις θεωρίες του Γάλλου φιλόσοφου και κοινωνιολόγου Bourdieu). Για παράδειγμα, σήμερα υπάρχουν πολλοί τρόποι διατροφής όπως από βιολογικά τρόφιμα, vegetarian, vegan, έθνικ ή άλλα. Οι παραγωγοί τροφίμων παρέχουν πληροφορίες σχετικά με το εάν το τρόφιμο είναι προστατευόμενης προέλευσης, φωτογραφίες των παραγωγών, εάν έχουν χρησιμοποιηθεί ανανεώσιμες πηγές ενέργειας ή άλλες φιλικές προς το περιβάλλον διαδικασίες, εάν είναι χειροποίητα, ποιος είναι ο τρόπος εκτροφής και άλλα. Οι εταιρίες παρακολουθούν τις απόψεις των καταναλωτών και είναι σε συνεχή επικοινωνία με τους πελάτες τους μέσα από τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης.

Η Νέα Υόρκη θεωρείται ότι έχει μια από τις καλύτερες αγορές τροφίμων και εστίασης παγκοσμίως λόγω της μεγάλης ποικιλίας και ποιότητας. Η συνολική αξία της αγοράς αυτής είναι περίπου $19 δισ (US Census) και καλύπτει ένα μεγάλο αριθμό εταιρειών και γεύσεων. Συνεισφέρει σημαντικά φορολογικά έσοδα στον δήμο και εκτός αυτού απασχολεί μεγάλο αριθμό ατόμων και παρέχει κρίσιμες υπηρεσίες στα εκατομμύρια των κατοίκων και των τουριστών.

Λαμβάνοντας υπόψη το κοσμοπολίτικο χαρακτήρα της πόλης, την αύξηση του πληθυσμού, τα υψηλά εισοδήματα και τον σημαντικό τουρισμό δεν είναι τυχαίο το γεγονός ότι υπάρχει τόσο μεγάλο ενδιαφέρον για επένδυση στον χώρο τροφίμων, τόσο από το εσωτερικό όσο και από διεθνείς επενδυτές και επιχειρήσεις. Δραστηριοποίηση στην Νέα Υόρκη μπορεί να προσφέρει, εκτός από σημαντική απόδοση, προβολή σε όλη την ΗΠΑ και τον κόσμο και ως εκ τούτου εφαλτήριο για διεθνή επέκταση.

Παρακάτω παρουσιάζουμε κάποιες βασικές παραμέτρους σχετικές με επενδύσεις στην Νέας Υόρκη, κάτι για το οποίο υπάρχει μεγάλο ενδιαφέρον τελευταία και από Ελληνικά συμφέροντα. Αυτό δεν είναι παράλογο δεδομένου ότι οι Ελληνικές εταιρίες έχουν φτάσει σε υψηλό επίπεδο υπηρεσιών και προϊόντων αρκετά από τα οποία θα μπορούσαν να σταθούν στην αγορά της Νέα Υόρκης, κάτω από σωστές προϋποθέσεις. Τα στοιχεία που δίνονται εδώ δεν αποτελούν μια πλήρη μελέτη αγοράς, απλά ενδεικτικά βασικά μεγέθη. Είμαστε διαθέσιμοι για να συζητήσουμε εκτενέστερα την ιδέα σας εάν υπάρχει σοβαρό επενδυτικό ενδιαφέρον και να δημιουργήσουμε ένα πλάνο δρασταηριοποίησης προσαρμοσμένο στα δεδομένα σας.

Μέγεθος αγοράς: ο συνολικός πληθυσμός της ευρύτερης μητροπολιτικής περιοχής Νέας Υόρκης υπολογίζεται στα 20 εκατομμύρια. Η περιοχή αυτή καλύπτει εκτός από την καθεαυτό πόλη της Νέας Υόρκης (η οποία χωρίζεται σε πέντε περιοχές: Μανχάταν, Μπρούκλυν, Κουινς, Μπρονξ και Στεϊτεν Αϊλαντ) αλλά και τις γειτνιάζουσες περιοχές των πολιτειών του Νιου Τζέρσευ, Κοννεκτικατ, Πενσυλβάνια και του Λονγκ Αϊλαντ πολλοί από τους κατοίκους των οποίων εργάζονται ή επισκέπτονται συχνά την Νέα Υόρκη. Η Νέα Υόρκη έχει την υψηλότερη πληθυσμιακή πυκνότητα στις ΗΠΑ. Ο πληθυσμός του Μανχάταν, που αποτελεί το κέντρο της Νέας Υόρκης και την πιο ακριβή περιοχή, ανέρχεται σε περίπου 2 εκατομμύρια αλλά υπερδιπλασιάζεται κατά τη διάρκεια της ημέρας λόγω των εργαζομένων, των επισκεπτών και των τουριστών. Η Νέα Υόρκη περιλαμβάνει ορισμένες από τις ακριβότερες συνοικίες στην Αμερική όπου τα μέσα οικογενειακά εισοδήματα ξεπερνούν τα $100,000 τον χρόνο. Οι τουρίστες εκτιμώνται σε 52 εκατομμύρια από τους οποίους το 80% είναι Αμερικανοί με μέσο όρο ημερήσιων δαπανών τα $700 ($ 37 δισ το συνολικό τουριστικό εισόδημα).

Η ευρύτερη αγορά/επενδυτική ευκαιρία: Η συνολική αγορά τροφίμων των ΗΠΑ ανέρχεται σε $ 1,1 τρις από τα οποία η αγορά λιανικής είναι περίπου $ 650 δις και της εστίασης $ 450 δις με $ 184 δις να αποτελούν το ταχυφαγητό. Οι πωλήσεις ειδικών τροφίμων (specialty foods δηλ gourmet κ.α.) υπολογίζεται σε $ 70 εκατ και των βιολογικών τροφίμων σε $ 30 δισ και αυξάνονται με υψηλούς ρυθμούς. Παρά το γεγονός ότι η συνολική αγορά των τροφίμων είναι ώριμη, υπάρχουν δυνατότητες για εκρηκτική ανάπτυξη σε επιμέρους τομείς, όπως αποδεικνύεται από τη επιτυχία του ελληνικού γιαουρτιού που μέσα σε λιγότερα από δέκα χρόνια έφτασε τα $3δις συνολικής αξίας κάτι το οποίο ξεκίνησε σε μεγάλο βαθμό από τη Νέα Υόρκη. Η Νέα Υόρκη λόγω της θέσης της ως το μεγαλύτερο επιχειρηματικό κέντρο στον κόσμο, είναι απαραίτητο σημείο παρουσίας για διεθνή εμπορικά σήματα. Επίσης η Νέα Υόρκη, με τον κοσμοπολίτικο χαρακτήρα της, τον πολυεθνικό πληθυσμό και τον τουρισμό, χρησιμεύει και ως βάση δοκιμής για νέες ιδέες και δημιουργία τάσεων. Είναι επίσης πολύ συνηθισμένο οι τουρίστες να επισκέπτονται καταστήματα που έχουμε δει σε ταινίες, (για παράδειγμα, το Boathouse ή το Serendipity) ή να δοκιμάζουν διάσημα φαγητά που έγιναν διάσημα στην Νέα Υόρκη όπως το cronut ή το cupcake. Για περισσότερα στοιχεία για την Νέα Υόρκη, την αναμόρφωσή της τα τελευταία χρόνια σε υπέρτατο εμπορικό κέντρο και την φυσιογνωμία των καταναλωτών εκεί μπορείτε να διαβάσετε και το προηγούμενο άρθρο μας της σειράς αυτής NYC Urbanomics Part 1: Αστική Αναμόρφωση της Νέας Υόρκης και Μεταμόρφωση στο Απόλυτο Εμπορικό Κέντρο.

Οι συνολικές Ελληνικές εξαγωγές τροφίμων στις ΗΠΑ ανέρχονται σε περίπου $200 εκατ πολύ χαμηλά σε σχέση με το αντίστοιχο σύνολο της ΕΕ (17δις). Τα σημαντικότερα Ελληνικά εξαγώγιμα προϊόντα είναι ελιές, ελαιόλαδο, τυρί φέτα και τυποποιημένα φρούτα. Οι περισσότερες εισαγωγές προωθούνται στην ομογένεια κυρίως στις πολιτείες της Νέας Υόρκης, New Jersey και Πενσυλβάνια ενώ η διείσδυση και προβολή στο Αμερικανικό κοινό είναι μικρή. Η Ελληνική κουζίνα είναι γνωστή μέσω των μεταναστών ενώ διατίθενται και αρκετά τυποποιημένα Ελληνικά τρόφιμα σε σουπερμάρκετ ή καταστήματα εστίασης (όπως πχ σπανακόπιτες, γύρος (αν και όχι ο αυθεντικός) τα οποία όμως επι το πλείστον έχουν χαμηλές τιμές, χαμηλή προστιθέμενη αξία και προωθούνται ως εθνικ και όχι ως γκουρμέ που απολαμβάνουν υψηλότερες τιμές. Βέβαια η δημιουργία γκουρμε προφίλ απαιτεί οργανωμένη πολιτική μαρκετινγκ και πωλήσεων και διαφημιστική υποστήριξη ίσως και σε συλλογικό επίπεδο. Η αγορά είναι κατακερματισμένη (fractured) αφού δραστηριοποιούνται μεγάλος αριθμός εισαγωγικών εταιριών και χονδρεμπόρων. Γενικά είναι δυνατή η είσοδος μικρών και νέων εταιριών αλλά τα κεφάλαια που απαιτούνται για προώθηση, κεφάλαιο κίνησης και ανάπτυξη είναι σημαντικά. Επίσης υπάρχουν κάποιοι κανονισμοί που πρέπει να λαμβάνονται υπόψη από νέους εισαγωγείς όπως η ύπαρξη ποσοστώσεων για ορισμένα προϊόντα (import quotas) και ειδικών αδειών (πχ για άδεια αλκοολούχων ποτών).

Πληθυσμιακά στοιχεία: Η Νέα Υόρκη έχει έντονο διεθνή / κοσμοπολίτικο χαρακτήρα. Ένας στους τρεις Νεοϋορκέζους έχει μεταναστεύσει από το εξωτερικό δηλ. είναι μετανάστης πρώτης γενιάς ενώ πολλοί άλλοι είναι δεύτερης ή τρίτης. Σχεδόν 400.000 εκατομμυριούχοι ζουν στη Νέα Υόρκη, ως επί το πλείστον στο Μανχάταν. Κάθε δημοτικό τμήμα έχει διαφορετικό χαρακτήρα με το Μανχάταν να είναι το πιο εύπορο και το μεγάλο επιχειρηματικό, εμπορικό και τουριστικό κέντρο. Οι κάτοικοι του Μανχάταν είναι σε μεγαλύτερο ποσοστό επαγγελματίες παραγωγικής ηλικίας (20-50 ετών) σε σύγκριση με τα άλλα διαμερίσματα όπου υπάρχουν αναλογικά περισσότερες οικογένειες και παιδιά. Τα εισοδήματα εκτός Μανχάταν είναι επίσης χαμηλότερα και οι εμπορικές επιχειρήσεις μικρότερου μεγέθους και δυνατοτήτων. Ωστόσο, οι τιμές των ακινήτων έχουν αρχίσει πρόσφατα να αυξάνονται και εκεί όπως στο Μπρούκλιν ακόμα και σε περιοχές του Κουίνς (πχ Long Island City). Ένα μεγάλο μέρος από τις αυξήσεις αυτές οφείλονταν στις προσπάθειες καλλωπισμού (gentrification) και την πληθυσμιακή εισροή κυρίως από αλλοδαπούς, αλλά και Αμερικανούς, ειδικά νέους, που έχουν πλημμυρίσει κυρίως το Μπρούκλιν τα τελευταία χρόνια. Όλα αυτά είναι σημαντικά όσο αφορά την επιλογή των κατάλληλων τοποθεσιών για συγκεκριμένα είδη καταστημάτων (concepts) και στη συνέχεια, την εκτίμηση της κυκλοφορίας και των πωλήσεών τους.

NYC Age Breakdown by Borough and Income Map

Στοιχεία καταναλωτικών δαπανών: Όπως ειπώθηκε το μέσο οικογενειακό εισόδημα σε μεγάλο μέρος του Μανχάταν υπερβαίνει τα 100 χιλιάδες δολάρια, το 12,4% του οποίου δαπανάται στη διατροφή. Στις άλλες περιοχές της Νέα Υόρκης το μέσο οικογενειακό εισόδημα είναι πολύ χαμηλότερο (οι πιο φτωχοί όμως λαμβάνουν και επισιτιστική βοήθεια). Οι κάτοικοι του Μανχάταν, που αποτελεί και το επίκεντρο της αγοράς φαγητού, εκτός από υψηλό εισόδημα έχουν και υψηλό μορφωτικό επίπεδο και είναι πολύ ευαισθητοποιημένοι σε θέματα ποιότητας υπηρεσιών και προϊόντων και προτιμούν μεταξύ άλλων υγιεινά, βιολογικά και γκουρμέ τρόφιμα. Οι Νεοϋορκέζοι χαρακτηρίζονται από έλλειψη χρόνου και μικρό μέγεθος νοικοκυριών κάτι που ευνοεί την κατανάλωση ταχυφαγητού (40% των Αμερικανών γευματίζουν 4 φορές την ημέρα) με τους νέους να είναι πιο επιρρεπείς στα συχνά μικρά γεύματα (snacking). Η πλειοψηφία των κατοίκων του Μανχάταν ζουν μόνοι τους κάτι που επίσης ευνοεί το ταχυφαγητό. Επίσης πολύ σημαντικός παράγοντας για την εστίαση είναι η παρουσία περισσοτέρων των 50 εκατομμυρίων τουριστών κάθε χρόνο και της συνεπακόλουθης τουριστική δαπάνης μεγάλο μέρος της οποίας καταλήγει στο φαγητό. Με τόσους πολλούς περαστικούς και τουρίστες στην πόλη τι πιο φυσικό βέβαια από ένα γρήγορο σνακ ή ένα γεύμα, δεδομένου ότι υπάρχουν και τόσες πολλές και ενδιαφέρουσες επιλογές. Θα μπορούσε να πει κάποιος ότι με τόσους τουρίστες και επιλογές το Μανχάταν τείνει να γίνει ένα είδος αστικού θεματικού πάρκου, ένα είδος Ντίσνεϊλαντ όπου επαγγελματίες υψηλού εισοδήματος, εύποροι κάτοικοι και τουρίστες σπεύδουν να απολαύσουν τις πολλές συγκινήσεις που προσφέρει. Όλοι αυτοί οι παράγοντες δημιουργούν ένα ιδανικό περιβάλλον για τη εστίαση και το τρόφιμο γενικώς μεταξύ άλλων.

Λιανικό εμπόριο τροφίμων – Ο ανταγωνισμός: Η Nέα Yόρκη χαρακτηρίζεται από την απουσία των μεγάλων Αμερικανικών αλυσίδων σουπερμάρκετ (πχ WalMart). Η αγορά μπορεί να χαρακτηριστεί κατακερματισμένη, αφού δραστηριοποιείται μεγάλος αριθμός μεγάλος αριθμός επιχειρήσεων λιανικής όπως αλυσίδες σουπερμάρκετ, μίνι-μάρκετ, εκπτωτικά καταστήματα (discount stores) και εξειδικευμένα κατάστημα (πχ gourmet, deli, οργανικά). Τα σουπερμάρκετ του Μανχάταν είναι σε μεγάλο ποσοστό ακριβά και υψηλής ποιότητας, όπως πχ το Whole Foods, το Food Emporium, το D’Agostino και άλλα ενώ πιο προσιτά στα μέσα εισοδήματα είναι τα σουπερμάρκετ που βρίσκονται στις τριγύρω περιοχές. Τα ακίνητα στην Νέα Υόρκη είναι ακριβά. Αυτό σημαίνει ότι τα σουπερμάρκετ είναι μικρότερα και πιο περιορισμένα σε χώρο σε σύγκριση με εκείνα άλλων πόλεων. Σημαίνει, επίσης, ότι ο χώρος στο ράφι κοστίζει πολύ στην επιχείρηση και για αυτό τον λόγο έχουν υψηλές απαιτήσεις όσο αφορά τις πωλήσεις και την κερδοφορία των προϊόντων. Το Trader Joe’s για παράδειγμα, μία αλυσίδα με λίγους κωδικούς και υψηλή κυκλοφορία αποθεμάτων, που δραστηριοποιείται και στο Μανχάταν, παρουσιάζει μέσο εκτιμώμενο όρο εσόδων ανά τετραγωνικό πόδι $1.750 δολάρια σε όλο το δίκτυό της το 2010, κάτι που αποτελεί κορυφαία επίδοση για την Αμερική και υπερβαίνει σχεδόν κατά το διπλάσιο το αντίστοιχο ποσό των Whole Foods (Inside the secret world of Trader Joe’s). Μπορεί οι τιμές των προϊόντων στο Μανχάταν να είναι υψηλές, αλλά υψηλές είναι επίσης και οι προσδοκίες από τους καταναλωτές όσο αφορά την ποιότητα και την όλη εικόνα (branding). Αν και οι πωλήσεις σε ορισμένα προϊόντα είναι υψηλές αυτό δεν σημαίνει ότι μπορούν από μόνες τους να υποστηρίξουν κάποια επιχείρηση αφού οι όγκοι πωλήσεων είναι περιορισμένοι (πχ για πολύ ακριβά ελαιόλαδα). Κατά το ίδιο τρόπο υπάρχουν πολλά εξειδικευμένα καταστήματα όπου διαθέτουν ενδεχομένως και μικρότερης επωνυμίας προϊόντα όπου οι τιμές και τα περιθώρια κέρδους είναι υψηλότερα, αλλά επίσης και οι όγκοι πωλήσεων είναι χαμηλότεροι. Έκτός αυτών πολλοί πολυάσχολοι και εργένηδες Νεοϋορκέζοι καταλήγουν να πραγματοποιούν πολλές αγορές σε μίνι-μάρκετ και ψιλικατζίδικα της γειτονιάς. Τα καταστήματα που έχουν φαγητά συγκεκριμένης προέλευσης (πχ Ελληνικά) βρίσκονται κυρίως στις περιφερειακές του Μανχάταν περιοχές κοντά σε κοινότητες μεταναστών και ανταποκρίνονται στην αγοραστική τους δυνατότητα. Τα εκπτωτικά καταστήματα εξυπηρετούν καταναλωτές με χαμηλότερα εισοδήματα (πχ προϊόντα των 99 σεντς κλπ) και παρόλο που οι τιμές τους είναι χαμηλές, τα περιθώρια κέρδους τους είναι σημαντικά.

NYC Grocery Store Photos

• Τομέας Εστίασης – Ο ανταγωνισμός: οι κύριες κατηγορίες καταστημάτων είναι το ταχυφαγητό που διακρίνεται στο κλασικό/τυποποιημένο ταχυφαγητό (fast food) και στο σχετικά νέο είδος του προσαρμοσμένου/θελκτικού ταχυφαγητού (fast casual)*, τα κοινά εστιατόρια και η εκλεπτυσμένη κουζίνα. Η αγορά και εδώ είναι κατακερματισμένη, καθώς υπάρχει μεγάλος αριθμός καταστημάτων με την συντριπτική πλειοψηφία τους να είναι ανεξάρτητα ενώ πολύ μικρός αριθμός ανήκει σε αλυσίδες (franchise). Εκτός από το μεγάλο αριθμό των εστιατορίων εκλεπτυσμένης κουζίνας και τους πολλούς διάσημους σεφ, τα οποία βρίσκονται κυρίως στο Μανχάταν, η Νέα Υόρκη προσφέρει κάθε είδους φαγητού και σε κάθε είδους ποιότητα όπως μικρά ταχυφαγεία, καντίνες (food trucks), διεθνή κουζίνα (κινέζικα, Μεξικανικά, Ελληνικά κλπ) και τα γνωστά diners τα οποία συχνά λειτουργούν όλο το 24ωρο.

NYC Fast Food Store Photos

Τομέας Εστίασης – Καταμερισμός αγοράς: Όπως είπαμε υπάρχει κάθε είδους τρόφιμο και τύπος εστιατορίου στην Νέα Υόρκη. Ακολουθεί περιγραφή των κυριοτέρων κατηγοριών:

– Κοινά εστιατόρια και εκλεπτυσμένη κουζίνα: Υπάρχει μεγάλη ποικιλία και σε σημαντικές ποσότητες. Εκτός από τις κλασσικές κουζίνες (πχ γαλλική, κινεζική, ιταλική, αμερικανική, ιαπωνική κλπ) η ποικιλία πλέον επεκτείνεται σε συνδυασμούς πχ vegan σούσι κ.α., υπάρχουν δηλαδή περιθώρια καινοτομίας. Εκτός από το είδος της κουζίνας, τα εστιατόρια κατατάσσονται ανάλογα και με το χαρακτήρα του εσωτερικού τους σχεδιασμού πχ lounge/bar, μπιστρό, μπυραρίες, gastropubs, κ.λ.π. Πραγματικά είναι ένας παράδεισος για τους καλοφαγάδες (ή όπως αποκαλούνται στο εξωτερικό: foodies)!

– Τυποποιημένο ταχυφαγητό και προσαρμοσμένο ταχυφαγητό (fast casual): και τα δύο είδη fast food διακρίνονται από το γεγονός ότι είναι self-service (δεν υπάρχει σερβίρισμα) αλλά η διαφορά τους έγκειται ότι στο προσαρμοσμένο το οποίο έχει αρχίσει να εμφανίζεται τα τελευταία χρόνια, το φαγητό σε μεγάλο βαθμός παρασκευάζεται μέσα στο κατάστημα, έχουν υψηλού επιπέδου/διακριτή αισθητική και η μέση δαπάνη ανά πελάτη είναι υψηλότερη (παραδείγματα αποτελούν το Panera (αρτοζαχαροπλαστική), Chipotle (μεξικάνικο) κα). Όσο αφορά το είδος των τροφίμων ο χώρος του ταχυφαγητού περιλαμβάνει τα κλασικά χάμπουργκερ (όπου όμως κερδίζουν δημοτικότητα νέα εξειδικευμένα concept όπως το Bareburger, το Five Guys, το Shake Shack), το κοτόπουλο (πχ KFC), τα σάντουιτσάδικα (πχ Subway), το τοπικό/διεθνές ταχυφαγητό (πχ μεξικάνικα (Taco Bell), ασιατικά (είδη noodle) κ.α), ζαχαροπλαστεία/καφέ (πχ Dunkin’ Donuts), πιτσαρίες (Papa John’s, Domino’s) και άλλα εξειδικευμένα είδη (για παράδειγμα σαλάτες (Chop’t), θαλασσινά (Red Lobster) κλπ). Τα τελευταία χρόνια παρατηρείται και ενδιαφέρον για τον κλασσικό γύρο (όχι το είδος που ανέκαθεν έχει συνδεθεί με το όνομα gyros στην Αμερική (δηλ το πολτοποιημένο μίγμα) αλλά το αυθεντικό που αποτελείται από κομμάτια κρέας και το οποίο διατίθεται σε μεγάλο βαθμό από Αραβες (είναι κυρίως από πρόβειο κρέας και λέγεται shawarma (σουάρμα)) αλλά και τελευταία από Έλληνες και ειδικά από την Μεγα Γύρος (Mega Yeeros) του Γ. Νίκα και άλλων επενδυτών που έχει δημιουργήσει την αλυσίδα GRK στο Μανχάταν και λειτουργούν και μονάδα παραγωγής στο γειτονικό New Jersey όπου προμηθεύει και τρίτους (σημειώνεται ότι οι υπάρχουσες διακρατικές εμπορικές συμφωνίες Ελλάδας-ΗΠΑ δεν επιτρέπουν την εισαγωγή νωπού κρέατος). Η Μεγα Γύρος έχει καταφέρει να διακινεί περισσότερο από 12 τόνους αυθεντικό γύρο στην Αμερική μέσα σε σύντομο χρονικό διάστημα και έχει προοπτικές περαιτέρω ανάπτυξης**. Να σημειωθεί εδώ ότι ένα εμπόδιο για τον γύρο από χοιρινό, αποτελεί και το ότι το κρέας αυτό απαγορεύεται από την Ιουδαϊκή και Μουσουλμανική θρησκεία οι οποίες έχουν πολλά μέλη στην Νέα Υόρκη. Πάντως τα περιθώρια ανάπτυξης εκτός των κοινοτήτων αυτών είναι σημαντικά.

Το πιο δημοφιλές είδος ταχυφαγητού στην Αμερική είναι το μπιφτέκι (burger) με περίπου 2 στα 5 καταστήματα να παρέχουν αυτό το κλασικό για τους Αμερικανούς φαγητό, ακολουθούμενο από το σάντουιτς και το κοτόπουλο (βλέπε σχήμα US Fast Food Segments). Ο κλάδος του προσαρμοσμένου ταχυφαγητού (fast casual) εκτός από ισχυρή παρουσία στην αγορά της Νέας Υόρκης είναι ανερχόμενος και σε όλες τις ΗΠΑ όπου οι συνολικές πωλήσεις του εκτιμώνται στα $21- $22 δις δολάρια, αυξανόμενες με ταχείς ρυθμούς αλλά και ταυτόχρονα πρωτοπορεί στη δημιουργία τάσεων. Το είδος της εστίασης αυτής είναι πιο κατάλληλο για τον χαρακτήρα των σημερινών καταναλωτών κατά τον ίδιο τρόπο που οι κλασικές αλυσίδες έφεραν την επανάσταση και πρωτοστάτησαν στην εστίαση πιο παλιά, στο δεύτερο μισό του 20ου αιώνα. Θέλοντας να παρακολουθήσουν τις νέες τάσεις, ακόμη και τα McDonalds ανακοίνωσαν τελευταία ότι θα παρέχουν σε κάποιο βαθμό δυνατότητα παραλλαγών στα προϊόντα. Η ποικιλία του τελικού προϊόντος δηλ. προσαρμογή στα γούστα του πελάτη είναι βασικό χαρακτηριστικό της εποχής μας και παρέχεται από τις αλυσίδες προσαρμοσμένου ταχυφαγητού (πχ στα Chipotle ο πελάτης διαλέγει συστατικά, στα Bareburger υπάρχει δυνατότητα διαφοροποίησης τους τρόπου ψησίματος και είδους κρέατος κλπ).

US Fast Food Store Breakdown

– Παντοπωλείο/Εστιατόριο(Foodmarkets): Τα καταστήματα αυτά αποτελούν νέο σχετικά είδος για την Νέα Υόρκη. Συνδυάζουν παντοπωλείο και εστιατόριο κάτω από ένα κοινό θέμα. Ουσιαστικά η μόδα αυτή ήρθε με την δημιουργία του Eataly το οποίο παρέχει όλως των ειδών τα Ιταλικά τρόφιμα. Διαθέτει πολύ μεγάλους χώρους, σε άκρως εμπορική περιοχή, και στεγάζει διαφορετικών ειδών κουζινών (δηλ. ζυμαρικά, ψητά, ψάρια, μεζέ, ζαχαροπλαστείο κλπ) καθώς και προϊόντα όλα γύρω από το Ιταλικό θέμα. Τα μαγαζιά αυτά απαιτούν μεγάλες επενδύσεις, συνεπώς έχουν αυξημένο ρίσκο, και προσεκτικό σχεδιασμό. Το Eataly επίσης εκμεταλλεύεται την ύπαρξη του πολύ γνωστού σέφ Mario Batali ο οποίος έχει πολλές εκπομπές στην τηλεόραση. Το ενδιαφέρον με το είδος(concept) αυτό είναι ότι μέσα από το φαγητό με την πληροφόρηση που παρέχεται στο κατάστημα προωθείται και η εικόνα της Ιταλίας στους πολλούς τουρίστες που επισκέπτονται την Νέα Υόρκη. Το κατάστημα έχει μεγάλη επιτυχία και επεκτείνεται και σε άλλες πόλεις της Αμερικής. Σε αυτή την τάση βαδίζει και το foodmarket με γαλλικό θέμα Le District του γκρούπ Πουλακάκου, στο κάτω άκρο του Μανχάταν κοντά στους άλλοτε δίδυμους πύργους μια περιοχή που αναβαθμίζεται. Άλλα ανάλογα επιχειρήματα θα αποτελέσουν Hudson Market με Ευρωπαϊκό και Βρετανικό θέμα και ένα ακόμα με θέμα διεθνές φαγητό του ποδιού (international street food) που συζητάει ο επίσης γνωστός από την τηλεόραση σεφ Anthony Bourdain.

Καταναλωτικό προφίλ: Για τους απαιτητικούς καταναλωτές της Νέας Υόρκης οι ανωτέρου επιπέδου υπηρεσίες, ο διάκοσμος η όλη εμπειρία, ίσως είναι πιο σημαντικά από το ίδιο το φαγητό. Όπως λεει ο βραβευμένος με Michelin διάσημος Δανός σεφ René Redzepi: “Κύρια αποστολή μας στο εστιατόριο και ότι λέω στο προσωπικό όταν φεύγουν από εδώ είναι, να δίνεται στους πελάτες μια αίσθηση του χρόνου και του τόπου. Είτε αυτό αφορά την ποικιλία των προϊόντων, το οποίο είναι ένα μεγάλο μέρος αυτού που κάνουμε, αλλά και η όλη ατμόσφαιρα, ο τρόπος που το εστιατόριο έχει διαρρυθμιστεί. Αυτό δίνουμε στους επισκέπτες μας μια αίσθηση του χρόνου και του τόπου ». Σύμφωνα με ορισμένες έρευνες αυτό είναι μια γενικότερη τάση της εποχής. Ερευνά της Nielsen σχετικά με τα προφίλ των καταναλωτών κρασιού υπογραμμίζει ακριβώς την διάσταση αυτή: σχεδόν το ήμισυ των πωλήσεων κρασιού πραγματοποιούνται από ενθουσιώδεις οπαδούς του κρασιού (wine enthusiasts) και αυτούς που αποσκοπούν στην αυτοπροβολή τους (image seekers). Δηλαδή για τους μισούς καταναλωτές το προϊόν είναι ένα είδος χόμπι ή καταξίωσης και όχι τρόφιμο. Οι καταναλωτές αυτοί αναλώνουν πολύ χρόνο στο να συλλέξουν κάθε πληροφορία για το προϊόν, πρωτίστως για λόγους ενδιαφέροντος και για αυτό τα καταστήματα πρέπει να τους παρέχουν ποικιλία, καλή εξυπηρέτηση και πληροφόρηση ώστε να κεντρίζουν το ενδιαφέρον τους. Φυσικά η τιμή δεν αποτελεί το κύριο μέλημά τους. Είναι αυτό που θα λέγαμε αυτο-πραγματωμένοι καταναλωτές (self-actualized) οι οποίοι έχουν ικανοποιήσει τις βασικές τους βιολογικές ανάγκες αναζητούν εμπειρίες που τους κάνουν να νιώθουν μοναδικοί. Μιλάμε φυσικά για την κορυφή της κοινωνικοοικονομικής πυραμίδας. Η μοναδικότητα της εμπειρίας και η προσαρμογή στις προτιμήσεις του πελάτη είναι το κλειδί.

Β ΠΑΡΑΜΕΤΡΟΙ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ ΕΠΕΝΔΥΣΗΣ

Με δεδομένο ότι υπάρχει σημαντικό ενδιαφέρον τα τελευταία χρόνια για εξαγωγές στην Αμερική ή και για απευθείας δραστηριοποίηση παρακάτω παρουσιάζουμε κάποια βασικά λειτουργικά μεγέθη που συνήθως ερωτούν ενδιαφερόμενοι επιχειρηματίες. Οι πληροφορίες αυτές είναι γενικές και θα πρέπει να θεωρηθούν μόνο ως μία αρχική ένδειξη η οποία θα πρέπει να ακολουθηθεί από λεπτομερή έρευνα σε βάθος για το συγκεκριμένο προϊόν ή είδος εστίασης. Η πληροφόρηση βασίζεται σε έρευνες αγοράς που έχουμε πραγματοποιήσει τα τελευταία χρόνια για εταιρίες εστίασης και εισαγωγείς ποιοτικών τροφίμων στην περιοχή της Νέας Υόρκης. Είμαστε σε θέση να συζητήσουμε πιο λεπτομερώς με ενδιαφερόμενους επενδυτές και επιχειρηματίες τη δυνατότητα υλοποίησης των ιδεών τους όπως πχ στρατηγική εισόδου στην αγορά, ενδεχόμενους κινδύνους, καταρτισμό επιχειρηματικού σχεδίου, λειτουργικά, εργασιακά, φορολογικά θέματα, στρατηγική προβολής και μάρκετινγκ κ.α.. Είμαστε επίσης σε θέση να προτείνουμε σε επενδυτές επιτυχημένες ήδη λειτουργούσες επιχειρηματικές ιδέες ή να παρουσιάσουμε προτάσεις για νέες επιχειρηματικές δραστηριότητες. Όπως έχουμε ήδη αναφέρει εκτός από την απόδοση που μπορεί να αποφέρει μια επένδυση από την Νέα Υόρκη και μόνο, παρέχει και την δυνατότητα προβολής στην υπόλοιπη Αμερική και διεθνώς κάτι το οποίο είναι σημαντικό για διεθνή σήματα. Τα μεγέθη επένδυσης είναι βέβαια μεγάλα στην Νέα Υόρκη και ανάλογα είναι τα ρίσκα. Για περισσότερα στοιχεία για την Νέα Υόρκη, την αναμόρφωσή της τα τελευταία χρόνια σε υπέρτατο εμπορικό κέντρο και την φυσιογνωμία των καταναλωτών εκεί μπορείτε να διαβάσετε και το προηγούμενο άρθρο μας της σειράς αυτής NYC Urbanomics Part 1: Αστική Αναμόρφωση της Νέας Υόρκης και Μεταμόρφωση στο Απόλυτο Εμπορικό Κέντρο.

Επιχειρηματικό Θέμα (Business Concept): Όπως προαναφέρθηκε ειδικά για το ανώτερου επιπέδου καταναλωτές πολύ βασικά ζητούμενα είναι η μοναδικότητα του χαρακτήρα (concept) της υπηρεσίας εστίασης και η παροχή επιλογών στον πελάτη. Εταιρίες προσαρμοσμένου ταχυφαγητού (fast casual) προσφέρουν τη δυνατότητα αυτή (πχ Bareburger, Chipotle κλπ) καθώς και υψηλής ποιότητας υπηρεσίες. Δεν βλάπτει, επίσης να υπάρχει και μία παράμετρος του θέματος που να έχει να κάνει με την οικολογία ή άλλα κοινωνικά θέματα (πχ υποστήριξη αδυνάτων μέσω προσφορών κλπ) καθώς ειδικά για την νεότερη γενιά των ΗΠΑ (20-35) τέτοια θέματα αποτελούν πολύ σημαντικό στοιχείο της κουλτούρας τους. Υπάρχουν διάφοροι τρόποι για να δημιουργηθεί μια ξεχωριστή ταυτότητας ή ενός προϊόντος και συνεπακόλουθα δυνατότητα υψηλότερης τιμολόγησης αλλά επιτρέψτε μας να κρατήσουμε τη συζήτηση αυτή για τους πελάτες μας. Από την άλλη πλευρά, φυσικά υπάρχουν δυνατότητες να απευθυνθεί κάποιος και στα μέσα και χαμηλότερα τμήματα της αγοράς και να επιτύχει καλές αποδόσεις, με την προϋπόθεση ότι έχουν ληφθεί υπόψη οι δυνατότητες και ιδιομορφίες των αγορών αυτών.

Τοποθεσία: Το Μανχάταν και ορισμένες περιοχές στο Μπρούκλιν και ίσως τελευταία και του Queens προσφέρουν τα υψηλότερα εισοδήματα και ευνοϊκότερες συνθήκες από πλευράς κυκλοφορίας και κατανάλωσης. Η τοποθεσία για κάθε είδους καταστήματος εξαρτάται από την θεματολογία/ταυτότητα του (concept) τις πληθυσμιακές ομάδες που απευθύνεται (δηλ. επαγγελματίες, νέοι, οικογένειες κλπ) και άλλα. Υπάρχουν περιοχές που έχουν κίνηση καθ’όλο το 24ωρο (πρωινό, γεύμα στην εργασία, νυχτερινή διασκέδαση, περαστικοί κλπ) και άλλες όχι. Τα ενοίκια έχουν εκτιναχθεί τελευταία για τις πολυσύχναστες και ακριβές περιοχές. Ενδεχομένως να υπάρχουν κάποιες ευκαιρίες σε ανερχόμενες περιοχές, αλλά η αγορά συνήθως τις προεξοφλεί γρήγορα. (πχ περιοχές που εξευγενίζονται (gentrification), όπου επεκτείνεται το μετρό, περιοχές με νέα γραφεία και καταστήματα κ.λ.π). Αν και υπάρχει μικρός αριθμός ξενοίκιαστων μαγαζιών και αυτά για μικρό διάστημα στις δημοφιλείς περιοχές υπάρχουν και δυνατότητες εγκατάστασης σε νέα καταστήματα που δημιουργούνται ή σε παλαιά όπου λήγουν παλαιότερα/χαμηλότερα ενοικιαστήρια ή ακόμα και στη θέση μαγαζιών που κλείνουν για να κάνουν χώρο σε νέα. Ένας καλός κτηματομεσίτης και δικηγόρος μπορούν να βοηθήσουν πολύ σε αυτό το τομέα.

Οικονομικές Παράμετροι:

Στόχοι πωλήσεων: Τα McDonald ‘s παρά τις ανακατατάξεις της αγοράς εξακολουθούν να θέτουν τα πρότυπα στο χώρο του ταχυφαγητού. Παρουσιάζουν από τις υψηλότερες πωλήσεις ανά κατάστημα οι οποίες ανέρχονταν σε $2,6 εκατ το 2012. Παρά το διαφορετικό μοντέλο, οι επιτυχημένες αλυσίδες προσαρμοσμένου ταχυφαγητού (fast casual) δεν είναι και πολύ μακριά από το νούμερο αυτό (Panera, $ 2,3εκ, Chipotle $ 2,1 εκ. το 2012). Τα καταστήματα σάντουιτς, καφέ και πίτσας έχουν χαμηλότερες πωλήσεις. Εστιατόρια ποιοτικής κουζίνας/μικρά εστιατόρια, όπου δηλαδή η ταχύτητα εναλλαγής της πελατείας είναι χαμηλότερη θα πρέπει να στοχεύουν ενδεχομένως σε υψηλό μέσο έσοδο ανά πελάτη, της τάξης των $ 100 ή περισσότερο, για να επιβιώσουν. Όποιος επισκεφτεί το Μανχάταν θα αντιληφθεί ότι τέτοιες τιμές παρατηρούνται συχνά. Καταστήματα με χαμηλότερες τιμές επιβιώνουν ακολουθώντας το μοντέλο υψηλή επισκεψιμότητα/χαμηλή τιμή εκτός κι αν βρίσκονται εκτός Μανχάταν και όπου τα κόστη είναι χαμηλότερα.
Όσον αφορά τα εισαγόμενα τρόφιμα έχουμε ήδη αναφερθεί στο υψηλό λειτουργικό κόστος στο λιανεμπόριο το οποίο συνεπάγεται και υψηλές απαιτήσεις κερδοφορίας. Για να τοποθετηθεί κάποιο νέο προϊόν θα πρέπει να παρέχει κάποια εχέγγυα ως προς τις πωλήσεις δηλ να είναι γνωστό προϊόν, σε σωστή τιμή για την συγκεκριμένη πελατεία, με καλό περιθώριο κέρδους και υποστήριξη από μάρκετινγκ, πωλητές και φυσικά διανομή. Τα έξοδα πωλήσεως και προβολής είναι σημαντικά. Δεν γίνεται να χτυπάει κανείς φλέβα χρυσού κάθε μέρα όπως έγινε με τη Ελληνικό γιαούρτι που καθιερώθηκε σχεδόν τυχαία και ακόμα και εκεί την πρώτη θέση δεν κατέχει Ελληνική εταιρία.

Ενοίκιο: οι τιμές μπορεί να είναι υψηλές ίσως και να ξεπερνούν τα $100-150 ανά τετρ. πόδι ανά έτος στο Μανχάταν ενώ αρχίζουν να κινούνται προς αυτές τις κατευθύνσεις και σε δημοφιλείς περιοχές κοντά στο Μανχάταν. Γενικά όμως οι τιμές είναι χαμηλότερες εκτός Μανχάταν. Αναφέρουμε ενδεικτικά ότι για εμπορικά καταστήματα στο Μανχάταν το μέσο ενοίκιο το 2013 ήταν $ 116 / τετρ.πόδι αλλά σε προνομιούχες περιοχές μπορεί να φτάσει σε τέτραψήφια νούμερα (Street’s Sunny Side Costs Retailers More in Rent ) (Για παράδειγμα: ενοίκιο $100 ανα τετρ. πόδι ετησίως μεταφράζεται σε $1.000 ανα τ.μ. (1 τ.μ. έχει περίπου 10 τετρ. πόδια, ή 10,76 για την ακρίβεια) το οποίο σημαίνει περίπου $90/μήνα δηλ για ένα κατάστημα 500 τ.μ το νοίκι μπορεί να φτάνει και τα $44,500 (ή €35,500))

Μισθοί: το κατώτατο ωρομίσθιο στην Νέα Υόρκη είναι $ 8.75 ανά ώρα (από αρχές 2015) και πρόκειται να αυξηθεί περαιτέρω στα $ 9. Βέβαια οι μισθοί εξαρτώνται από την εμπειρία. Το μέσο ωρομίσθιο σε παναμερικανικό επίπεδο στον χώρο τουρισμού και τροφίμων είναι περίπου $13 για όλους τους εργαζόμενους και $ 11.50 για την βασική βαθμίδα/nonsupervisory (6 industries that can’t find workers fast enough). Υπάρχει άφθονη προσφορά εργασίας στη Νέα Υόρκη, αν και η ανεργία είναι χαμηλή σχετικά με άλλες περιοχές, λόγω της οικονομικής ανάπτυξης και έτσι οι καλοί εργαζόμενοι έχουν επιλογές. Είναι κοινό μυστικό επίσης ότι υπάρχει ένας μεγάλος αριθμός παράνομων μεταναστών που εργάζονται στον τομέα εστίασης στη Νέα Υόρκη. Δεν είναι απαραίτητη ακόμα η παροχή ασφάλισης υγείας για μικρές επιχειρήσεις, αλλά από την άλλη συνίσταται η ασφαλιστική κάλυψη για άλλους επιχειρηματικούς κινδύνους μια που υπάρχει το περιβάλλον είναι εξαιρετικά δικομανές.

Ανθρώπινο Δυναμικό και Πνευματική Εργασία: Δεδομένου του υψηλού επιπέδου μελέτης που απαιτείται για νέες επενδύσεις όπως και του σημαντικού κόστους και ανταγωνισμού η δραστηριοποίηση στην αγορά δεν πρέπει να θεωρείται εύκολη υπόθεση. Οι επιχειρήσεις εστίασης και τροφίμων χρειάζεται να εφεύρουν τρόπους για να πείσουν τους πελάτες για την μοναδικότητα της εμπειρίας που προσφέρουν έτσι ώστε να δικαιολογήσουν τις υψηλότερες τιμές. Ναι, υπάρχουν νέες τάσεις, νέες δίαιτες, μοριακή γαστρονομία, και άλλες εξεζητημένες γεύσεις, αλλά τελικά ποιος έχει ανάγκη να φαει στην σημερινή εποχή; Στην πραγματικότητα οι άνθρωποι προσπαθούν περισσότερο να μην τρωνε και να μειώνουν τις θερμίδες που λαμβάνουν. Ειδικά στην Νέα Υόρκη το θέμα της εμφάνισης, της υγείας και της άσκησης είναι εμμονή. Αλλά από την άλλη οι καταναλωτές ενδιαφέρονται για ην μοναδικότητα, την ατμόσφαιρα, την φιλοσοφία μιας υπηρεσίας και αν τους κάνει να νιώθουν ξεχωριστοί (δηλ. όπως έχουμε ήδη αναφέρει αυτο-πραγματωμένοι/self-actualized) δεδομένου και ότι μιλάμε για την ανώτερη κοινωνική βαθμίδα με υψηλό επίπεδο εισοδήματος και μόρφωσης. Συνεπώς υπάρχει ένας μεγάλος αριθμός επαγγελματιών που απασχολούνται στον χώρο οι οποίοι μπορεί να μην έχουν να κάνουν τίποτα με το τρόφιμο καθεαυτό αλλά με την εικόνα. Για παράδειγμα, αρχιτέκτονες, σχεδιαστές, σύμβουλοι θέματος (concept), σύμβουλοι μαρκετινγκ, επαγγελματίες ψηφιακών μέσων και μέσων κοινωνικής δικτύωσης για να μην αναφέρουμε διαιτολόγους, τεχνικούς ασφάλειας και παραγωγής τροφίμων ή οικονομικούς συμβούλους (κοστολόγηση, προϋπολογισμός και διαχείριση κλπ). Ο κύκλος των επαγγελματιών αυτών ολοένα αυξάνει με την εξέλιξη των τεχνολογιών όπως π.χ. αναλυτές του προφίλ των πελατών (customer analytics). Ως αποτέλεσμα, περισσότερα χρήματα μπορεί να πηγαίνουν στην υποστήριξη των πωλήσεων και τα γενικά έξοδα, αυτό που αποκαλείται κόστος απόκτησης του πελάτη, παρά στο καθεαυτό κόστος του προϊόντος. Δεν θέλουμε να παρεξηγηθούμε ότι η ποιότητα του προϊόντος δεν μετράει. Αυτό εξυπακούεται, είναι δεδομένο, κοινός παρονομαστής. Αλλά είναι η εικόνα που τροφοδοτεί το μυαλό του σύγχρονου αυτοπραγματωμένου (self-actualized) καταναλωτή. Συνεπώς και η δαπάνη για να αγοραστεί η πνευματική συνεισφορά τόσων επαγγελματιών είναι σημαντική. Ας δούμε για παράδειγμα το ύψος των δαπανών που πηγαίνει στο σχεδιασμό προϊόντων πολυτέλειας σε σχέση με το κόστος παραγωγής τους που είναι πολύ χαμηλότερο (γι’αυτό άλλωστε και η απομίμηση είναι κερδοφόρα). Το λέμε αυτό γιατί το επίπεδο της πνευματικής εργασίας που απαιτείται είναι πολύ σημαντικό και κάτι το νέο σε σχέση με το παρελθόν. Αυτό ξενίζει κάποιους επιχειρηματίες. Το βλέπει κανείς αυτό στην πράξη με την αλλαγή του επιχειρηματικού τοπίου. Οι καιροί αλλάζουν και απαιτούν ανάλογες επιχειρηματικές προσαρμογές. Παράλληλα δεν είναι δυνατό να προωθηθούν νέες ιδέες και προϊόντα από επιχειρηματικές υποδομές του παρελθόντος χωρίς βέβαια να υποτιμούμε την εμπειρία και τις επιτυχίες τους. Νέα προϊόντα και υπηρεσίες μπορούν να ευδοκιμήσουν συ συνεργασία με ανάλογες επιχειρήσεις και όχι να προσπαθούν επι ματαίω να συνεταιριστούν με παρωχημένες πρακτικές. Σε ορισμένες περιπτώσεις, ωστόσο, ορισμένοι καινοτόμοι επιχειρηματίες είναι σε θέση να αντιληφθούν τις τάσεις από μόνοι τους και να προχωρήσουν σε σύγχρονες επιτυχημένες ιδέες (όπως για παράδειγμα το Bareburger).

Κανονισμοί: Τα καταστήματα τροφίμων και εστίασης πρέπει να συμμορφώνονται με τους τοπικούς κανονισμούς λειτουργίας όσο αφορά την ασφάλεια των τροφίμων. Κάτι τέτοιο εκτός από υποχρέωση αποτελεί και συνετή πρακτική, μια που η υγρασία της Νέας Υόρκης και τα πολλά τρωκτικά μπορούν εύκολα να δημιουργήσουν υγειονομικά προβλήματα. Νέοι εισαγωγείς τροφίμων πρέπει να ελέγξουν τις ποσοστώσεις εισαγωγής και άλλους περιορισμούς που μπορεί να υπάρχουν. Συνιστάται η συνεργασία με πράκτορα εκτελωνισμού. Για την διακίνηση υπάρχει δυνατότητα συνεργασίας με κάποια αποθήκη αλλά θα πρέπει κάποιος να λάβει υπόψη τα σημαντικά έξοδα προώθησης (πωλητές, προσφορές κλπ) ενός προϊόντος τα οποία ειδικά για νέα προϊόντα μπορεί να είναι σημαντικά και να μη καλύπτονται από τις προμήθειες επί των πωλήσεων. Ειδικά για την εμπορία και πώληση αλκοολούχων ποτών απαιτείται ειδική άδεια και το πλαίσιο είναι αυστηρό. Υπάρχουν, επίσης, προκαθορισμένες ζώνες δραστηριοτήτων στην πόλη όπου επιτρέπονται συγκεκριμένες εμπορικές χρήσεις το οποίο θα πρέπει να λαμβάνεται υπόψη για νέα καταστήματα ή αποθήκες όπως και το κόστος κατασκευής και οι σχετικές διαδικασίες οι οποίες μπορεί να είναι και χρονοβόρες. Η ίδρυση εταιρικής οντότητας είναι αρκετά απλή υπόθεση. Τέλος, θα πρέπει να ληφθούν υπόψη και θέματα άδειας εργασίας σε περίπτωση που το προσωπικό δεν είναι Αμερικανοί.

Αυτά αποτελούν σε γενικές γραμμές κάποιες από τις πιο συχνές ερωτήσεις ενδιαφερόμενων επενδυτών στο χώρο της εστίασης ή και εξαγωγέων. Όπως είπαμε μπορούμε να συζητήσουμε πιο λεπτομερώς σε περίπτωση που κάποιος σοβαρός επιχειρηματίες ενδιαφέρεται να δραστηριοποιηθεί καθώς και να παρέχουμε συμβουλευτικές υπηρεσίες σε αυτή την κατεύθυνση. Είμαστε επίσης σε θέση να σας προτείνουμε έτοιμες δοκιμασμένες επιχειρηματικές προτάσεις για επένδυση (με franchise ή ως μέτοχοι) όπως και προτάσεις για νέες επιχειρήσεις.

————————————–

Αυτό το άρθρο είναι μέρος μιας σειράς δημοσιεύσεων που αφορούν τις οικονομίες των μεγάλων αστικών κέντρων όπου ως βάση ανάλυσης χρησιμοποιείται η Νέα Υόρκη, ένα από τα μεγαλύτερα και ίσως πιο σημαντικό κέντρο διεθνώς.  Σε αυτό το άρθρο καλύπτουμε το χώρο του ποιοτικού τροφίμου και πως οι Νεοϋορκέζοι το προσεγγίζουν.  Δείτε προηγούμενο άρθρο αυτής της σειράς σχετικά με τον τρόπο που έχει αναμορφωθεί και αναπτυχθεί η Νέα Υόρκη τα τελευταία χρόνια διαφεύγοντας από την υποβάθμιση του παρελθόντος (NYC Urbanomics Part 1: NYC Redevelopment, a template for urban renaissance and commercial boom). Στο άρθρο αυτό αναφέρονται και κάποια δεδομένα σχετικά με την ελκυστικότητα της Νέα Υόρκης ως χώρος επένδυσης καθώς και το προφίλ των καταναλωτών εκεί.
——————————-

Συντάχθηκε από τον Παναγιώτη Χατζηπλή, CFA, ACCA, MBA.

Το άρθρο αυτό βασίστηκε με βάση μελέτη αγοράς του υπογράφοντος.  Το Transatlantic Business Forum δεν μπορεί να θεωρηθεί ότι συμμερίζεται τις απόψεις των άρθρων που φιλοξενεί.  Για μια λεπτομερή ανάλυση των υπηρεσιών και των εκδόσεών του Transatlantic Business Forum μπορείτε να ανατρέξετε στο website μας

——————————-
Σημειώσεις:

* Σημειώνουμε εδώ ότι διαλέξαμε τον όρο προσαρμοσμένο για την απόδοση στην Ελληνική του όρου fast casual σε σχέση με το οικείο, φιλικό ή ευπροσήγορο που υποδηλώνει ο όρος casual, γιατί για εμάς η διαφορά του είδους αυτού είναι ότι προσπαθεί να προσεγγίσει τις προτιμήσεις συγκεκριμένων υποομάδων καταναλωτών και να τους κάνει να νιώσουν πιο κοντά στο προϊόν και στο concept δίνοντας τους την δυνατότητα να επιλέξουν συστατικά και έχοντας και ένα πιο ζεστό διάκοσμο που εξυπηρετεί το συγκεκριμένο concept}.

** Επιτρέψτε μας εδώ να κάνουμε μια παρεμβολή και να δώσουμε συγχαρητήρια σε τέτοιες προσπάθειες οι οποίες «βάζουν τα πράγματα στη θέση τους» σχετικά με το τι είναι και τι δεν είναι Ελληνική γαστρονομία, ακόμα και για τον ταπεινό γύρο. Κυρίως όμως τέτοιες προσπάθειες τολμούν να δείξουν την πρόοδο της Ελληνικής επιχειρηματικότητας στο κέντρο της Αμερικής σε μια απαιτητική αγορά που δεν καλύπτεται με «ταξίδια Σαββατοκύριακού» από την Αθήνα αλλά χρειάζονται πλέον σχεδιασμό και επένδυση σε οργανωτική αυτοτέλεια και κεφάλαιο. Ελπίζουμε ότι το γνωστό επιχείρημα ότι η Ελλάδα είναι μικρή για να παράγει, να εξάγει και να δραστηριοποιείται διεθνώς με τέτοιες προσπάθειες θα αρχίσει να ξεθωριάζει έστω και αν αυτό γίνεται σε κάτι σχετικά ταπεινό όπως το τρόφιμο (ίσως κάποτε αυτό να φτάσει να συμπεριλάβει και επιχειρηματικές δραστηριότητες σε τεχνολογία και αλλού που να μπορέσουν να απορροφήσουν τους πάρα πολλούς αξιόλογους Έλληνες επιστήμονες-ερευνητές σε Ελλάδα και εξωτερικό). Για την ώρα περιμένουμε συνέχεια και από άλλους φιλόδοξους ενδιαφερόμενους στο χώρο του τροφίμου όπως καθώς και την προσπάθεια πιστοποίησης των εστιατορίων που διαθέτουν ελληνικά τρόφιμα. Μια προσπάθεια που συζητιέται αρκετό καιρό αλλά κάπου σκοντάφτει και θα μπορούσε να στηρίξει την Ελληνική παραγωγή αλλά και να ισχυροποιήσει την Ελληνική γαστρονομία δεδομένης της δημοτικότητας της μεσογειακής δίαιτας στην Αμερική, η οποία όμως γίνεται αντικείμενο εκμετάλλευσης στη βάση της γεωγραφικής/προσχηματικής διάστασης αλλά όχι της πραγματικής έννοια της λέξης.

***Σχετικά με το ελαιόλαδο το οποίο συγκεντρώνει από τα μεγαλύτερα ενδιαφέροντα για εισαγωγή στην Αμερική μπορείτε να διαβάσετε και ένα προηγούμενο άρθρο σχετικά με τις αντιξοότητες όσο αφορά τον ανταγωνισμό στις ΗΠΑ: Virginity; a dubious virtue when it comes to olive oil and the overlooked costs for consumers and the economy.

NYC Urbanomics Part 1: New York City Redevelopment, a template for urban renaissance and commercial boom

—————————————————————————————————-This is the first of a series of posts about the Economics of Urban Centers as depicted by trends in economy and society in one of the most important globally: New York City. In this first post we’ll cover how NYC has emerged over the last decades into a thriving commercial and real estate center, taking distance from a depressed past. We’ll present facts and thoughts on how this transformation was brought about in what may serve as inspiration for others. The analysis will also highlight some of the reasons for which NYC is a prime consumer market for existing and new businesses and products.

—————————————————————————————————-

According to the 2012 Economist Intelligence Unit, New York City is ranked on top of the competitiveness list of all cities globally.  New York is characterized as an Alpha ++ world center, sharing this highest title only with London. Although not the most populous globally, NYC is considered of immense importance as developments there can have an effect around the world.  Its importance is also demonstrated by ability to attract capital, businesses, talent and visitors. For these reason NYC, is the necessary point of presence for global businesses and brands but can also serve as launching pad for new products and concepts.

Some interesting NYC highlights:

  • NYC’s population is estimated at 8.3 million, spread over its five boroughs (Manhattan, Queens, Brooklyn, Bronx and State Island). It is growing and expected to surpass 9 million by 2020.  The broader NYC metropolitan area, includes parts of Long Island, Connecticut, New Jersey, even Pennsylvania. This area has a total population of 20 million.  Many of them commute to NYC’s center daily where population almost doubles during the workday.  Manhattan is the most densely populated in the US; as illustrated by the many high-rises that keep on spreading there as in the surrounding boroughs.
  • NYC’s GDP stands at $1.4 trn or 11% of the whole US. If taken separately, this could place it in the top 20 countries worldwide, close to Australia.  In the same way NYC’s theoretical GDP per capita is estimated at $57,000 by the Brookings Institute which could place it higher than countries such as Japan, France or Germany.  NYC differs from the rest of the US in terms of demographics, character and economy. For all these factors NYC can be approached as a separate market on its own comparable to those of Belgium or Switzerland.
  • New York boasts some of the most expensive neighborhoods in all America with family incomes exceeding $100,000 for a large part of Manhattan. Other high income areas are located in New Jersey, Long Island and Connecticut Nearly 400,000 millionaires live in New York. Retail space is one of the most expensive in the world. Multimillion apartments are sold to international investors and new residential skyscrapers go up as fast as ever to cater for this demand.

NYC Population and Tourism 1900-2010

  • NYC’s economy has recovered well after the 2007-2008 financial crisis and is being diversified away from overreliance to the financial sector, assisted by tourism as well as investment in real estate, education, new media and technology. Population is increasing driven by internal and international immigration. New York City has evolved from the tumultuous ‘70s of urban decay and population decline to a magnet for tourism and expensive real estate investment.  There are currently 52 million tourists each year steadily growing, contribution $37bn to the economy. Who would imagine that as recent as in the 90’s?

So how did this happen?

Safety

Much has been attributed, sort of a cornerstone, to the increase in safety and gentrification. Back in the ’70s-‘80s, NYC was a dangerous place, even in its iconic Times Square, as depicted in this era’s movies.  It’s almost hard to imagine that today, same as it’s hard to envision the tenement era misery.  Much of the crime reduction has been attributed to Mayor Giuliani and his heritage of tough handed policing such as the ambiguous “broken windows” concept.  There were 2,245 murders in 1990 but have fallen by 90% to 240 in 2013.  Other crime statistics have also been in decline. That off course it’s making it safe for people to live there or visit and spend on retail and entertainment. And that in turn is building confidence for real estate and other business investment.

42nd street in 70s and 2010

Urban landscaping

This has to do with architecture and creating communities that promote certain consumer, leisure or business activities. For example, much of the Times Square turnaround has been attributed to the arrival of high profile business offices, starting with advertising firm Conde Nast a move considered odd at that time.  In this context whole neighborhoods have been redeveloped, often changing names to take distance from their past. The process is well documented: first avant-garde artists and youth move in driven by low prices and inspiration from disenchanted surroundings.  NYC being liberal and welcoming assists to that. Soon others flock in for this unique character and to rub shoulders with the famous. Prices start to go up with preexisting residents moving out and eventually the artists themselves.  That’s what happened, with some variations, to SoHo, Village, Tribeca, DUMBO, Lower East Side, Meatpacking.  The trend has been assisted by rezoning policies. During Bloomberg’s administration almost 40% of New York has been rezoned, changing use for large blocks and transforming once industrials sites. Meatpacking or the Brooklyn river side parks are such examples.  Once industrial uses are phased out, new businesses step in to support residential development.

City branding

This we would say involves the development of a city image that promotes a place as a destination. A tool for enhancing NYC’s image and establishing it as a magnet internationally is through arts such as movies, music and fiction. “If you can make it there, you can make it anywhere” the saying goes that has stuck with many, even probably if it’s probably harder to make it in other places.  On the local radio and TV, New York is called “the greatest city in the world”. This might be true under some metrics but it’s quite subjective isn’t it? In any case saying it, is believing it; it sticks.  This image development didn’t happen accidentally either. Filming in NYC has been benefited from a municipal program instigated some 40 years ago (see NYC’s Mayor’s Office of Film, Theatre & Broadcasting (MOFTB)). This has also created many jobs such as film crews, catering and other support not to mention celebrity coverage.

Population increase and Urbanization

As traditional economic thought has it, an economy is growing where population is growing and vice versa. NYC’s population has considerably increased during the last 30 years both from domestic and international immigration.  Apart from the quest for opportunities this is also attributed to an attitude shift among younger generations that now favor urbanization and city centers over suburbs. According to the 2013 Urban Land Institute Survey, 62% of Americans planning to move in the next five years, would prefer to settle in mix-use communities (they offer entertainment, shops, offices).  Indeed in 2011, for the first time, population growth outpaced suburban growth.  As Michael Bloomberg put it in his last speech as Mayor: “It’s clear that the golden age of the suburb is over, and it’s being replaced by a new urban renaissance”.  

Urban trends by generation

The younger generation in particular, called the Millenials (or Generation Y) are the ones favoring urban centers. The Millenials (estimated at 80 million in the US) are more individualistic, challenge status quo, drive less, are more sensitive to civic issues and activism such as ecology. They are more attached to technology and online communities, less committed to employers than previous generations and more interested in work-life balance that allows for free-time.  They not only change city planning but marketing as well.

Technology and startups

Among the most critical parts of NYC’s population increase have been the influx of the young and the brightest.  This has been assisted by high paid jobs in finance and law but more recently from a lively startup scene that is now compared to that of the West Coast.  Silicon Alley in Manhattan or the Brooklyn Navy Yard are such startup and tech hubs. Business sectors are been reinvented. The loss of print media is counterbalanced by the rise in online and social media.  Technology growth is supported by conscious political decisions such as expansion of Columbia’s Engineering School and the development of the Cornell-Technion Graduate School at Roosevelt Island.  Another critical component is availability of financing.  Venture Capital funds invested in the New York City area were valued at $1.2 billion, in the fourth quarter of 2013 according to PWC research. This marked a 49% increase over the same period the year before, surpassing Boston for the first time since 2001. NYC is now only trailing Silicon Valley in this area, the undisputed leaders, that raised $3.2 billion during the same period.

The special character

The saying goes that NYers are a special breed.  May be this is a myth may be not. It’s still an intriguing thought. But who are the NYers? Those born there or the ones that immigrated? The NYers of the tough past? The high net worth investors? The aspiring artists? The young transplants searching for urban thrills? Those searching a break? The yuppies? The old school? Probably all of them.  So it’s probably difficult to pinpoint to a common denominator. NYers seem rude by American standards but then again coexist in a multiethnic, multiracial, multidenominational environment, they are self-consumed but civic, and although liberal they coexist with the highest income inequalities. Manhattan is one of the most densely populated American cities yet over 50% of its residents live alone. (Going Solo: The Extraordinary Rise and Surprising Appeal of Living Alone, 2013, Eric Klinberg). In a way living together in isolation This is not typical for the US and may illustrate differences in character. Back in 1957, a University of Michigan survey showed that 80% of respondents believed that people who preferred being unmarried were “sick,” “immoral,” or “neurotic.”  Something like a Scorcese or Woody Allen movie character or if you subscribe to the notion that media create stereotypes or reflect them popular series like Seinfeld, Girls, Sex and the City, Friends etc.  Back in the 50’s more than 70% of US adults were married something that although changing now still from the norm in NYC.  So what are the implications? No matter what the NY character is allowing for so much variety, freedom of expression but also privacy probably fuelled population growth mainly by singles. It would have been more difficult for families to move in Manhattan let alone afford it.  Living alone doesn’t come cheap even when sharing apartments.  This in turn supports or justifies high real estate prices.

Real Estate boom

NYC real estate prices have soared over time. Median sales price in Manhattan has reached $1,050,000 ($3,500,000 for townhouses) in 2013 according to Trulia and Douglas Elliman more than doubling over the last decade with average price per sq. ft at $1,260. Median rental price reached $3,100 with a vacancy rate of just 2.8%.  Brooklyn has also developed rapidly with prices reaching those of Manhattan especially at the neighborhoods close to it such as Williamsburg and more lately downtown Brooklyn that have attracted a crowd of young professionals, startups and hipsters, a self-contained community. Although the other boroughs have not followed at the same pace there are pockets of interest developing in Long Island City in Queens that has seen spectacular development with high-rises lately.  Proximity to Manhattan also counts in this migration as higher prices there are pushing people further and further. There’s even talk about South Bronx. It’s now called SoBro…

NYC avg price per sq feet 2000-2013

And if you’d think that was it, then wait to see the new wave of megastructures currently under development such as Hudson Yards, 432 Park (89floors, the tallest residential at least building in NYC, penthouse sold for $95m), One57, 30 Park Place (68 floors), 225 West 57th Street (88 floors), 220 Central Park South (41 floors).

Chinese buyers invested $22 bn on real estate between March 2013-2014 up from $12.8 billion the year before according to the National Association of Realtors. It’s something more than simple pied-à-terre; it’s trophy investment. New expensive buildings on 57th with views on Central Park have earned it the name Billionaire’s Belt. The retail sector is booming.  Seventyone fashion stores opened in 2012, one every 5 days and even this metric can hardly illustrate the level of activity. Prime retail rents go for as high as $3,500 per square foot.

We shouldn’t forget mentioning the office space coming in the market with the World Trade Center development. Conde Nast has left Times Square to occupy One World Trade Center and the nearby former World Financial Center is turning into a dining wonder. Development in Hudson Yards and subway expansion coming in line for first time after many years, accommodate coverage over wider areas.

Eventually NYC real estate has developed into a coveted, safe investment. An interesting aspect is that with so much foreign investment a risk of recession for the city is not purely dependent on the US economy. On the other hand a crisis could be just as easily triggered by overseas economic instability. And at the same time problems here will be felt far away.

There’s the other side too

Closing we wouldn’t like to ignore some negative effects from development. Gentrification and tough police practices don’t come without complaints. The financially weaker suffer from housing prices. They have to leave their neighborhoods or pay a higher percentage of salary to rent than in other US cities, pretty much living month to month.  Until the ‘70s in most US metro areas average median homes worth roughly three times median income; in New York now the ratio reaches 6 or 7 and during the housing boom at 10 (How Can We Be So Dense?, Forbes). In NYC the average rent to income ratio is 50% in 2012 while in Miami at 29% (Priciest Cities to Rent, CNBC). Many have to move out, whole communities and lives change. But the social effects are a discussion we won’t cover in this post; we only focused on the business/commercial aspect of the development.

The NYC self-actualized consumer profile

NYC, or at least Manhattan, is pretty much run as a business; companies go there to hire the best, access high returns and promote their global image. Through that they provide income for the city directly as well as through their employees that bear a high living cost for all the amenities offered. Tourists flock in to see the numerous NYC attractions promoted by media while new ones are continuously created (such as the High Line and other parks, new museums etc). Capital flows into high-end real estate, clothing, luxury goods and gourmet food creating many jobs.  But earning these consumer dollars is not straightforward.  Consumer preferences in such upscale markets tend to satisfy not some basic needs but self-actualization or projection of status, , it’s maybe what Veblen called “conspicuous consumption” and Bourdieu “identity statement”.

Marketers have to adopt new techniques to cater for the self-actualized consumer psyche. We will cover the economics and characterizes of the self-actualized consumer in other posts as it applies in doing business in retail, food or other.

Closing: NYC a template for urban redevelopment and economic growth but at what cost?

New York always was a great business center. But during the last couple decades NYC has gone a long distance from the rough ‘70s and ‘80s to evolve into a coveted real estate investment destination and a consumer Mecca. Global brands can’t afford not to be present there and new concepts are tested and spread out globally. This transformation couldn’t have happened accidentally.  Certain policy decisions as well as intelligent urban planning have been critical in promoting the city’s image and in attracting immigration and the type of business activity that can favor growth.  We tried to identify some of these policies in order to provide food for thought for other urban development attempts elsewhere.  Off course there are always positive and negative effects in such situations.  There are complaints for NYC’s loss of character and high cost of living especially for the weakest.

Some may call it a global center, some a business, some playground of the rich or Theme Park for grown ups. A type of Disneyland, a Manhattan-land if one could coin this term, for urban consumers and tourists.  Probably Travis Bickle (the Taxi Driver protagonist) wouldn’t recognize NYC any more; he would have found it very hard to fit in anyway….

——————————-

By Pete Chatziplis, CFA, ACCA, MBA. The articles published here do not necessarily reflect the views of the Transatlantic Business Forum.

We predicted it! M&A Activity Surge in Q3 2014 back to precrisis levels

Alongside the stockmarket, there’s another sector now starting to erase recession losses: Mergers & Acquisitions. Activity in the US has surged in the first nine month of 2014 helping uplift global volumes towards precrisis levels.

In the first three quarters of 2014 global M&A value reached US$2.5tr up 52% from US$1.7tr in the same period last year, according to Mergermarket (Monthly M&A Insider 3Q 2014 edition). By comparison global M&A volumes have hovered around $2.3 tr following the 2009 crisis, so we have already covered that ground in three quarters. It seems that 2014 will end strong contrary to 2013 when the US government shutdown slowed the market. By comparison in 2006-2007 M&A spiked to $3.7 tr. We have actually predicted this breakthrough in our last year’s post (M&A 2013 Activity Update, the Middle Market and Critical Success Factors) by analyzing US GDP, stockmarket and economical cycle patterns. It seems that at least in the last couple of cycles M&A breaks out towards the end of the cycle while GDP growth stays strong and the stockmarket starts to level out. As we noted last year, “looking at the latest two economic cycles, the fact that we’re four years in the current one, the economy keeps on growing and the stockmarket is breaking new highs could one bet, just even by looking at the graphs(below), that M&As will come back with a bang in 2014 or most probably 2015?” Admittedly there’s a heavy US weight on this argument but then again North America is the largest M&A market and hence barometer of global activity. In any case there’s no need for a question mark anymore.

7. M&A DJIA and GDP %yoy and Points synthesis_Corrected
Based on that, we can very well be looking now at a few good years of M&A activity, assuming that nothing happens to end the trend prematurely. The discontinuation of QE, robust corporate profitability and sound balance sheets all point towards that. We can expect the M&A boom to persist even as stockmarket growth tapers off or even reverse since M&A activity to some extent lags behind it. M&A may even persist during the first years into a downturn when companies rush to acquire weaker competitors.

M&A Motivations: growing, expanding and the taxman

Main drivers behind M&A have been buying resources or market share to consolidate presence. In a tepid GDP environment this is preferred to organic growth. Access to technology and IP play also a part especially in internet and pharmaceuticals while resources and consolidation is mainly a driver in energy, consumer, pharmaceuticals and telecoms. Another recent motivation has been US tax benefits arising from inverse transactions and headquarter relocation although this practice has attracted attention and was criticized by the US Treasury. The main however factor behind the M&A explosion is the return of large transactions involving listed companies same as in the 2006-2008 boom period. The difference this time around is that the main driver is strategic investing rather than LBOs and PE activity.

Geography breakdown: US in the center with strong cross border M&A

The highest M&A activity has been reported in North America rising to $1.2tr from around $950bn the same period in 2013, ie a 25% increase! The region’s comparative attractiveness increased both for foreign and domestic investors, something precipitated by US$ strengthening and some re-shoring. Europe, amid challenging economic conditions, has seen good growth especially in the first half of 2014 reaching $722bn in the first three quarters, 12.5% up compared to full year 2013 according to Mergermarket. UK has been leading the charts there. Asia continues to grow and gaining weight in global M&A reaching almost 19% of global value in 3Q 2014 with significant activity in China, Japan and recently South Korea.

2. Global M&A Value

Cross-border M&A volume surged 132% so far this year to account for 39% of global activity according to Reuters (Global M&A at seven-year high as big corporate deals return), assisted to a large extent by inversion deals. U.S. cross-border M&A saw record volumes, both inbound and outbound. There were $205 bn in outbound deals during first nine months of 2014, with UK companies being the top targets. The U.S. was also a top destination for inbound M&A at $305 billion, led by Canadian and German acquirers according to FoxBusiness (Deal Frenzy: 2014 Sees Record M&A Volume). Transatlantic dealmaking i.e. that involving American and European companies more than doubled in the first half of 2014 to €128 bn, a 156% increase according to Mergermarket (EMEA Deal Drivers 1H 2014). Asian companies are also investing in the US to gain market access. Main drivers for cross border transactions are access to consumers and IP Although human capital is the primary driver for only a small number of transactions (8%) and that mainly in search of a lower cost base, it is nevertheless one of the most important considerations (25%) for M&A success. Other concerns are employee retention, cultural barriers, politics and regulatory framework. Cross-border acquirers are mainly shopping for consumers in emerging markets, resources in Africa, intellectual property in US and Japan, manufacturing assets in Europe or for lower cost production elsewhere (Baker McKenzie, Going Global: Strategy and Execution in Cross-border M&A, June2014).

Industry breakdown: Oil, drugs and streaming

Energy has seen the highest activity both globally (18% of deal value) and in the US, followed by pharmaceuticals (16%) and then consumer and industrials. Below we briefly cover trends and notable deals in these sectors in US and Europe, which are the main focus areas of this blog.

Energy: Activity has been driven by consolidation and access to resources. The largest transaction in the energy sector involves the consolidation of the Kinder Morgan group for a total value close to $70bn. Recently Halliburton announced an offer for Baker Hughes for $35b. Falling oil prices may accentuate consolidation trends.

Healthcare has seen high activity in 2014 even though some large announced transactions were later aborted. Pfizer unsuccessfully bid for AstraZeneca ($116bn) and Abbvie for Ireland-based Shire ($54bn), at least as this is written. After a long drama Dublin based generics drugmaker Actavis succeeded in its $66 bn pursuit of promising botox maker Allergan. It has been speculated that tax benefits were part of some of these transactions and that may have affected their prospects since they cannot alone substantiate a transaction. On the other hand a much more credible driver are operational efficiencies especially when it comes to realigning business lines. For example Bayer AG bought Merck’s consumer business for $14bnn and Eli Lilly bought Novartis’ Animal Health division (€3.9bn). Other than that Walgreen acquired UK’s Alliance Boots for $24bn to expand internationally and Actavis bought US’s specialty producer Forest Laboratories (€16.8bn) in its quest to grow. In the medical device sector Medtronic Inc bought Dublin based Covidien Plc (€34bn). Apart from large deals there’s also activity in the lower end of the market, especially with biotech companies where PEs also participate. There’s also interest in the convergence of software and healthcare services to increase operating efficiencies and patient treatment.

Consumer: notable deals so far are the $16bn acquisition of US’s Beam distiller by Japan’s Suntory, increasing coverage in the premium spirits sector as well R.J. Reynolds’ acquisition of Lorillard Tobacco for $27.4 bn seeking consolidation in a highly regulated sector. Burger King proceeded with the $11 bn purchase of Canada’s coffee-and-doughnut chain Tim Horton which although denied, some speculate can offer tax benefits. Note as well of acquisition underperforming Red Lobster casual dining chain by private equity.

TMT: M&A activity in telecoms is driven by consolidation and convergence between the various TMT sub-sectors (wireless, broadband, content, cable). It’s interesting to see how technology and market developments in broadband cost and content delivery will shape up the industry going forward. Notable transactions in the US are Comcast’s proposed takeover of Time Warner Cable at $45.2 bn to build scale and AT&T’s $48.5 bn purchase of DirecTV. Let’s not also forget Murdoch’s Twenty-First Century Fox $75bn aborted offer for Time Warner. In Europe Altice acquired mobile operator SFR from Vivendi ($17bn) to complement its telecom services. Oi SA, Brazil’s biggest phone company, agreed to merge with Portugal Telecom (€8.6bn) to form a large transatlantic operator. On the technology side, high margin revenue growth is the main driver for M&As in big data, social media, mobile computing and Software-as-a-Service (SaaS) sectors. Technology and internet saw significant activity in the US notably with Facebook’s $19bn WhatsApp acquisition.

Financial services: activity is subdued compared to the years before the crisis. Regulation, legacy issues, capital restrictions have decreased appetite in banks. Regulators are wary of further consolidation in the sector. The financial technology space however is much more attractive and evolving and will see a number of deals (for example in payments and IT infrastructure). M&A is also sluggish in insurance with some activity arising possibly from international expansion such as Japan’s Dai-ichi Life’s acquisition of Alabama-based Protective Life (US$5.7bn). It’s interesting to see as well how new healthcare coverage laws in the US will play out. Finally there’s consolidation in asset management with smaller or underperforming managers in a difficult fundraising environment being absorbed. There’s even talk of acquisition between private equity companies.

• Apart from the above, interesting transactions involved European cement makers Holcim and Lafarge (€29b) while Volkswagen acquired Swedish truckmaker AG Scania for €6,6bn to further consolidate its presence.

Deal Size: Return of the mega deals and Middle Market heating up

As already mentioned mega deals are currently the main factor behind M&A growth. Mega deals in the US where they are more frequent, accounted for 42% of the overall M&A value in the first three quarters of 2014 up from around 28% in the years following the 2009 crisis. As a matter of fact, mega deals, those of over $5b in value have reached 2007-2008 boom levels, another indicator of the M&A market returning to precrisis territory. Average deal size in North America in Q3 2014 is at its highest since Q2 2007 at US$371mn, mainly due to some high value transactions (Mergermarket Monthly Insider 3Q 2014). Mega deals are less frequent outside the US though. Average deal size Europe and Asia is generally smaller. In the first nine months of 2014 average deal size there was almost 40%-50% below the US.

We have a specific interest in middle market transactions in this blog. Although the mega deals are taking up the spotlight, there’s large volume of deals taking place in the background with significant value created or lost and alongside significant effects for local economies. Middle market deals offer room for significant value creation as we argued in our past posts and require significant input by management and advisors to bring fruit (Private Equity 2013 Update and Success Factors for Value Realization). Furthermore a deal considered middle market or even small by US standards might actually be a mega deal in another region and by that attract much more attention by local regulators and communities so have to be approached by increased level of diligence and sensitivity, reminiscent of that for mega-deals. For that special attention and M&A advisory requirements we do not view middle market deals from a US size standpoint in the global context. Well experienced M&A advisors can make all the difference between success or failure in the context of cross-border transactions both in the pre-acquisition and post-acquisition phase in the same way as for highly visible mega deals.

Total value of US Middle market deals in the $250-500m range amounted to $54m during the first half of 2014 compared to $70m for all 2013. In the higher $500-2bn bracket value reached $143m in the same period in the first nine months of 2014, compared to $233m in full year 2013. So activity here is satisfactory even if not at the same level as for larger transactions and off course there’s a high volume due to smaller deal sizes. Certain sectors maybe more represented in middle market M&A such as consumer products, business services and manufacturing while mega deals are more concentrated around healthcare, energy and tech, even though mid size deals also take place there involving niche players. Deals here can be driven by value creation, consolidation (you may call that scaling up), succession or financial distress. There’s significant room for value realization in the presence of experienced strategic investors or operating partners. For that, specialized funds with a middle market focus have lately been setup. PEs are more keen in the middle market especially in niche subsectors in industrial, business services and technology. For more information on middle market M&A and value creation you can refer to our past posts: M&A 2013 Activity Update, the Middle Market and Critical Success Factors, Private Equity 2013 Update and Success Factors for Value Realization, Middle market cross-border M&As set to grow.

3. NAmerican M&A Split 1H2014

Even though the loss of the spotlight to mega deals, the overall trend is positive in middle market and deals are becoming more expensive. Multiples (EV/EBITDA) for the $50-250m went from 6.5 in 2010 to 8.5 in 1Q2014 another sign of market health (Axial Forum, Valuation Inflation: Middle Market Multiples on the Rise, John Slater, Focus Investment Banking, July 9, 2014). Multiples in larger middle market transactions ($500m to $1bn) have risen to 12x in 3Q14 according to Factset (US M&A Trends & News Oct 2014). The outlook is positive for middle market considering among others the exit planning for the many baby boomer business owners in this part of the economy. Other drivers are consolidation, changing demographics and consumer tastes, technology, debt financing, PE exits, globalization and value creation as we have covered in the past.

Private Equity: Home-cleaning

Activity in the private equity space has not followed the overall M&A market’s explosive growth. The first half of 2014 saw 432 buyouts in North America for US$80bn total worth. That was a 13% decrease from in H1 2013 (US$92bn) according to Mergermarket, but then again last years there were a couple of mega deals that made the difference. Apart from large deals, those over $1b, the bulk of buyouts are valued at less than US$100m, so we are really talking middle market here. As a matter of fact that makes more sense as we covered on past posts (for example Large Private Equity Deals-that 800 pound gorilla). Most of the PE focus is on consumer, TMT, biotech and manufacturing.

It’s worth noting that much of the latest PE activity is not in buyouts but in working through the backlog of prior investments. According to Mergermarket PE firms are having difficulty to find trade buyers to pay the premiums necessary for sellers to recoup boom-era investments (EMEA Deal Drivers 1H2014). Because of that, as we noted last year, holding periods have increased to six years compared to around three in 2007. You can also refer to our last year’s update for more information about PE trends: Private Equity 2013 Update and Success Factors for Value Realization.

4. PE Activity 3Q2014

Secondary offerings are the most common form of exits nowadays, contrary to the past. Seventy-three percent of PE manager in a 2014 poll expect to exit investments through secondary buyouts in the next year. More than half of respondents either plan to or expect the industry to sell to a strategic buyer, with 39% choosing IPOs (Global Private Equity Outlook 2014-2015, Duff&Phelps, Shearman &Sterling, Mergermarket).

The landscape has changed in PE investing. Although capital is available one has to prove its merits by bringing returns. Working through sourcing inefficiencies, financial engineering or IPO exits are not enough to generate alpha. Value creation has become more important. In this sense a secondary offering might make sense when the buyer has experience in a particular sector. Actually there’s even talk about outright acquisitions of PE firms as well. Outside that however the sector’s outlook is positive. Based on the previous poll PE managers expect increased activity in 2014-15. On average, cross-border transactions are expected to make up 30% of activity.

There were no large private equity transactions in 2014, such as those for ketchup maker HJ Heinz or computer company Dell in 2013. Actually most of large transactions were secondary offerings. On the buyout side we can note Red Lobster’s acquisitions by Golden Gate Capital from Darden Restaurants ($2.1bn), First Data’s by KKR ($3.5bn), Ortho-Clinical Diagnostics’ and Industrial Packaging Group’s by Carlyle for $4.2bn and $3.2bn respectively (Preqin Quarterly Private Equity Update 1Q, 2Q 2014).

Another interesting development over the last years is that private equity companies now have to fair value their portfolios on a continuous basis for reporting purposes. PE managers were not used to this level of scrutiny in the past. This, apart from creating a lot of work for valuation professionals and back offices, it is also a source of frustration for deal teams who have to support book values many of which were made under better times. According to SFAS 157 (a.k.a. ASC 820) under US GAAP as well as IFRS 13 under International Accounting Standards these equity investments should be recorded at market values, when listed or based on comparables listed companies if not and in the absence of both conditions on financial modeling. That’s where the fun begins.

Market values were considered unreliable during the big recession, the theme then was “market dislocation”. Finding comparable companies may sound simple in theory but in reality not many companies are really the same. Although they may operate in the same sector they may differ in product lines, profitability, leverage or other. In fact much can be said and many adjustments made, hopefully well-indented, in the process of selecting a reference sample. Finally, as a last refuge one would revert to financial modeling usually cash flow models. Although this approach is ordinarily used in M&A deals and security analysis, quite justifiably so as it captures future benefits and conceptualize business paths and aspirations, it was initially faced with skepticism in the context of fair value reporting. That is may be due being a novice in the traditional compliance space and because it extensively relies on business assumptions that are open to manipulation or difficult to be verified and substantiated for compliance purposes. In any case the market is adjusting to that and it may be another motivation behind secondary activity besides the fact that funds have a certain horizon, they are setup and closed to make room for new capital raising and new focus as market opportunities change.

Outlook: M&A world is looking up!

We are expecting M&A growth to persist in 2015. After all, as we mentioned last year “as optimism keeps settling in among at least the investment community, this is an environment that buyers will feel comfortable or even compelled to make a move or otherwise feel pressure for stock buybacks and dividend payoffs by activist investors”. We’ll stick to that reasoning.

As a consequence we expect significant demand for M&A and management consulting professionals. Interesting to see how this play out with the market pretty much doubling up quickly, coming from a leaner, lower headcount period. M&A professionals are not only necessary but also critical for the execution and success of a transaction. They carry out the deal structuring and execution and then the due diligence, financial reporting and post merger integration. Noone wants to spend significant time and money only to get tangled with unseen liabilities and unrealized synergies; and this happens more often than not as we have covered in the past. Consulting professionals are also important in identifying and carrying out performance improvements, compiling strategic plans, monitoring and executing integration and reporting while assisting management teams through transition.

But the jobmarket is not only improving for M&A professionals but across the board; it’s only that this rebound has been slower compared to previous US recessions. Lower unemployment and increased labor confidence is reflected in the numbers of people switching jobs and in consumer spending. According to the latest US Labor Department data the number of people who quit their jobs jumped to 2.75 million from 2.5 million which is the highest in more than six years while US companies had accelerated their hiring. More than 5 million people were hired in September 2014, the most since December 2007 when the last crisis started to unfold. Off course the overall decrease in unemployment, doesn’t capture differences across skill levels and industries or long-term unemployment and underemployment. However, gradually, increasing labor participation will lead to income improvement and consumer spending. Figures in this area are also looking up. Off course this trend will persist as long as not interrupted by unexpected developments. Challenges to the global economy are seen for example in Europe and Asia. We just prefer to stay optimistic for the near term for this cycle.

——————————-

By Pete Chatziplis, CFA, ACCA, MBA. The articles published here do not necessarily reflect the views of the Transatlantic Business Forum.